domenica 11 agosto 2019

Ura e Artës


Ura e Artës[1](greqisht:Γεφύρι της Άρτας ) është një urë guri (quhet dhe Ura e Gurtë e Artës) rreth një kilometër në perëndim  të qytetit të Artës në Greqi dhe  lidh dy brigjet e lumit  Άραχθος / Árakhthos) 

         Është ura më e famëshme në Epir, si për stilin e ndërtimit ashtu dhe për legjendën që mbart.  
         Me gjatësinë aktuale 142 m, me gjerësi  4 m, ka katër kamare dhe pesë këmbë mbështetëse
në ujë. Përbëhet  nga katër harqe të mëdhenj dhe tre më të vegjël.  Katër harqet gjysmërrethore nuk kanë simetri midis tyre. Mbështetëset (piedestalet) janë ndërtuar me gurë të mëdhenj në bazament, duke imituar ndërtimet helene[2]. Ka arkitekturë osmane,  dhe është ndërtuar me material guri. Ndërtimi ka përfunduar  në vitin 1612.
         Hipotezohet se ura e Artës së pari, u ndërtua në kohën e Pirros së Epirit dhe së dyti, në
kohën e  Despotatit të Epirit, kur Arta ishte kryeqyteti i shtetit nën Mihail II Duka (1230-1271),
por nuk dihet asgjë për fatin e këtyre  ndërtimeve. E dokumentuar është  ndërtimi i urës aktuale
të Artës   në vitet 1602-1606 apo 1613. Në këtë periudhë  sulltanët  e Stambollit {Sulltan Mehmeti III (1595-1603) dhe Sulltan Ahmeti I (1603-1617)}  i kushtuan rrëndësi zgjerimit të infrastrukturës rrugore në teritoret  ballkanike të perandorisë, sigurisht për qëllime ushtarake.          
          Por Serafimi, Kryepeshkopi i Artës, ka shkruar se ura është financuar,  nga një tregëtar Artinos i quajtur  Jani Dhjakojani, i cili ushtronte tregëti me vise të ndryshme dhe ishte i interesuar për ndërtimin e një ure në këtë vend.
             Në strukturën e ndërtimit të saj është i dukshëm  harku i madh, i cili  ka  krijuar probleme si gjatë  ndërtimit ashtu dhe më von për shkak të lartësisë dhe të gjërësisë së tij si dhe të vrullit të lumit në këtë vend, apo edhe lëvizjeve sizmike dhe  ka  pësuar rrënie disa herë, ç’ka ka lindur edhe  legjendën e murrimit gjatë procesit të rindërtimit. Sipas burimeve greke, rindërtimi i këtij harku sipas stilit osman, për herë të fundit është bërë në  vitin 1612 deri në vitin 1615.
         Sipas baladën popullore për ndërtimin e kësaj ure ishin mobilizuar 45 muratorë dhe 60 çirakë  nën drejtimin e një kryemjeshtri. Ata punonin ditën por gjatë natës themelet e urës shëmbeshin. Një ditë aty pranë  fluturoi një zog i cili, duke folur me zë njeriu, i thotë  kryemjeshtrit (protomastora) se ura do qëndronte pa u rrëzuar e do ngrihej vetëm në qoftë se në themelet e saj do murosej gruaja e tij…Dhe kështu ndodhi murimi i gruas së kryemjeshtrit (protomastoras). Ajo në fillim lutet, pastaj nis e mallëkon urën dhe kalimtarët që do ecnin mbi ‘të, por më pas e ndry-shon mallëkimin. Në këtë mënyrë ura e mori flijimin që kërkohej, gruan e kryemjeshtrit dhe u ndërtua normalisht. Kur banorët e Artës kalojnë mbi urë edhe sot, në shënjë resspekti për sakrificën e gruas së kryemjeshtrit, i  mbajnë sytë ulur dhe flasin me zë të ulët.
         Mirpo historia greke e tregon ndryshe ngjarjen.. Kur u planifikua pushtimi  i krahinës së Artës dhe zonat përreth, nga turqit[3]  u pa e domosdoshme ndërtimi i një ure që do lidhte dy brigjet e lumit të rrëmbyeshëm për të  kaluar ushtria. U dërguan së pari disa dervishë të ftonin popullsinë vendase të kontribuonte për të ndërtuar një urë. Banorët fillimisht treguan gatishmërinë të bashkpunonin në ndërtim, të joshur nga shpërblimi. Por kur kuptuan qëllimin e vërtetë të ndërtimit të saj që synonte në pushtimin e Artës dhe zonave përeth, menduan ti shmangen angazhimit ose së paku të vonojnë  kohën e ndërtimit të urës. Filluan të prishnin natën atë që ndërtonin ditën. Turqit u shqetësuan nga dëmtimi i natës dhe pyetën pse ndodh kjo. Banorët i sqaruan se vendi ku ndërtohej ura mbartte një mallëkim, dhe  ata që do kalonin përmbi urë nuk dihej a do ktheheshin përsëri. Për të hequr këtë mallëkim, duhej sakrifikuar në themelet e saj një person i dashur, vdekja e të cilit të shkaktonte shumë dhimbje. Me siguri banorët aludonin për ndonjë ushtarak të lartë turk, por komandanti turk urdhëroi murosjen e gruas së kryemjeshtrit . Dhe i dhanë jetë legjendës së një zogu që i sjell kryemjeshtrit lajmin     
             Edhe variantet rozë nuk mungojnë për këtë urë. Thuhet se gruaja e kryemjeshtrit paskësh rënë në dashuri me again e vendit dhe me qëllim që ta zgjaste kohën e romancës, dërgonte netëve njerëz që të prishnin atë ç’ka ndërtonte i shoqëi ditën. Por ç’do tradhëti e ka ditën e zbuli-mit dhe kryemjeshtri e kuptoi tradhëtinë e së shoqes. Me qëllim që ta ndëshkonte  gruan, sajoi legjendën e rrëzimit natën të ndërtimit të ditës, vizitën e zogut udhëzues dhe vuajtjen (kinse) e tij për murimin e së shoqes.
        Në fakt kjo urë, veçse ka ndihmuar banorët në lëvizjet e tyre, ka qënë edhe burim dhimbjesh të mëdha. Nëpër këtë urë kalonin ushtritë turke për reprezalje ndaj popullsisë në raste kryengritjesh, këtu kalonin  fëmijët që mereshin nizam për turqinë si dhe taksat në natyrë që i mireshin popullatës.
         Në bregun lindor të lumit (Arachthos), pranë fillimit të urës, ende ndodhet një  pemë e ma-dhe  qysh nga koha e Ali Pashës. Thuhet se Ali Pasha qëndronte i ulur  në hijen e kësaj peme dhe sodiste ekzekutimin me varje në degët e saj, të  të dënuarve të tij me vdekje. Egziston një këngë popullore për këtë pemë  që thotë: "Ç’mallëkim  ke marrë që qëndron  e tharë me rrënjët në ujë? /Ali pasha erdhi dhe ujë nuk  piu as vetë[4]….
         Gjer në  vitin 1881, kur Arta u çlirua nga turqit[5], ura shënonte kufirin e   Greqisë me Perandorinë Osmane ( pjesë e së cilës ishte dhe Shqipëria e okupuar) dhe postblloku turk  ndodhej në një godinë të ndërtuar në vitin 1864. Kjo godinë sot shërben si Muzeu Folklorik i Artës.  Më 23 shtator 1944 gjermanët në ikje, tentuan ta hidhnin në erë urën, por përmasat e krimit dhe jehona e tij i stepën.
               Është e natyrëshme që  legjenda e Urës së Artës të ketë  frymëzuar  shumë shkrimtarë grekë, të cilët e kanë përjetësuar artistikisht flijimin e gruas së kryemjeshtrit nëpër romane, novela dhe tragjedi si:
-  “Tri urat e Artës” dhe “Ura me tri harqe” nga Babis Dermitzakis
- “Ura e Artës” Revista NOMAS 1905 nga Elias Vouterides
 “Ura e madhe” tragjedi e shkruar në 1909, nga  Niko Kazanzaqis, vënë në skenë 1919
 “Sakrifica në Artë” nga Stelio Seferiadhis dhe  “Këmba e urës” 1927 nga Panajotis Fotiadhis
 “Te këmbët e urës” 1930 nga Theodhoros Regulidhis dhe “Ura e Artës” 1942 nga G. Theotakas
 “Gruaja e mjeshtrit” 1950 nga Philonos Ktenidhis,    dhe “Ura e Artës” 1960 nga Yani Andritsos
Hipotezohet se edhe  shkrimtari Ismail Kadare  temën e romanit “Ura me tri harqe” (1989) e ka marrë  nga kjo urë, ndonëse ngjarja zhvillohet në treva të tjera shqiptare.
          1-  Varianti grek i këngës  së Urës së Artës, i përshtatur në shqip  është:

ΤΟ ΓΕΦΥΡΙ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ[6]

Σαράντα πέντε μάστοροι κι εξήντα μαθητάδες
γιοφύρι εθεμέλιωναν στης Άρτας το ποτάμι.
Ολημερίς το χτίζανε, το βράδυ εγκρεμιζόταν.
Μοιριολογούν οι μάστοροι και κλαιν οι μαθητάδες:
"Αλοίμονο στούς κόπους μας, κρίμα στις δούλεψές μας,
ολημερίς να χτίζουμε το βράδυ να γκρεμιέται."

Πουλάκι εδιάβη κι έκατσε αντίκρυ στό ποτάμι,
δεν εκελάηδε σαν πουλί, μηδέ σαν χηλιδόνι,
παρά εκελάηδε κι έλεγε ανθρωπινή λαλίτσα:
"Αν δε στοιχειώσετε άνθρωπο, γιοφύρι δε στεριώνει,
και μη στοιχειώσετε ορφανό, μη ξένο, μη διαβάτη,
παρά του πρωτομάστορα την όμορφη γυναίκα,
που έρχεται αργά τ' αποταχύ και πάρωρα το γιόμα."

Τ' άκουσ' ο πρωτομάστορας και του θανάτου πέφτει.
Πιάνει, μηνάει της λυγερής με το πουλί τ' αηδόνι:
Αργά ντυθεί, αργά αλλαχτεί, αργά να πάει το γιόμα,
αργά να πάει και να διαβεί της Άρτας το γιοφύρι.
Και το πουλι παράκουσε κι αλλιώς επήγε κι είπε:
"Γοργά ντύσου, γοργά άλλαξε, γοργά να πας το γιόμα,
γοργά να πας και να διαβείς της Άρτας το γιοφύρι."
Να τηνε κι εξαναφανεν από την άσπρην στράτα.

Την είδ' ο πρωτομάστορας, ραγίζεται η καρδιά του.
Από μακριά τους χαιρετά κι από κοντά τους λέει:
"Γειά σας, χαρά σας, μάστοροι και σεις οι μαθητάδες,
μα τι έχει ο πρωτομάστορας και είναι βαργιομισμένος;
"Το δαχτυλίδι το 'πεσε στην πρώτη την καμάρα,
και ποιος να μπει, και ποιος να βγει, το δαχτυλίδι νά 'βρει;"
"Μάστορα, μην πικραίνεσαι κι εγώ να πά σ' το φέρω,
εγώ να μπω, κι εγώ να βγω, το δαχτυλίδι νά 'βρω."
Μηδέ καλά εκατέβηκε, μηδέ στη μέση επήγε,
"Τράβα, καλέ μ' τον άλυσο, τράβα την αλυσίδα
τι όλον τον κόσμο ανάγειρα και τίποτες δεν ήβρα."

Ένας πηχάει με το μυστρί κι άλλος με τον ασβέστη,
παίρνει κι ο πρωτομάστορας και ρίχνει μέγα λίθο.
"Αλίμονο στη μοίρα μας, κρίμα στο ριζικό μας!
Τρεις αδελφάδες ήμαστε, κι οι τρεις κακογραμμένες,
η μια 'χτισε το Δούναβη, κι η άλλη τον Αφράτη
κι εγώ η πλιό στερνότερη της Άρτας το γιοφύρι.
Ως τρέμει το καρυόφυλλο, να τρέμει το γιοφύρι,
κι ως πέφτουν τα δεντρόφυλλα, να πέφτουν οι διαβάτες."

"Κόρη, το λόγον άλλαξε κι άλλη κατάρα δώσε,
πο 'χεις μονάκριβο αδελφό, μη λάχει και περάσει."
Κι αυτή το λόγον άλλαζε κι άλλη κατάρα δίνει:
"Αν τρέμουν τ' άγρια βουνά, να τρέμει το γιοφύρι,
κι αν πέφτουν τ' άγρια πουλιά, να πέφτουν οι διαβάτες,
τί έχω αδελφό στην ξενιτιά, μη λάχει και περάσει.


                

URA E ARTËS[7]

Dyzet e pesë ustallarë dhe gjashtëdhjetë cirakë,
Një urë po ndërtonin tek lumi i Artës,
Tërë ditën ndërtonin, natën ajo shëmbej.
Vajtojnë ustallarët dhe qajnë çirakët.
“I kotë mundimi ynë, gjynah për punën tonë,
Tërë ditën të ndërtojmë dhe natën të na shëmbet”

Një zog kaloi dhe qëndroi përballë lumit,
Nuk cicëronte si zog, e as si dallëndyshe,
Por nisi të fliste me zë njeriu,
“Po nuk murrosët një njeri, ura nuk qëndron,
Dhe mos murrosni ndonjë jetim, të huaj, a kalimtar,
Por vetëm gruan e bukur të kryemjeshtërit”

E dëgjoi kryemjeshtëri dhe i bie vilani,
Fillon edhe vajton dhe po i thotë dallëndyshes,
“Ngadalë të vishet, ngadalë të ndërohet,
Dhe ngadalë të vijë në mbrëmje”,
Dallëndyshja e dëgjoi gabim dhe ndryshe ja çoi lajmin,
“Shpejt vishu e ndërohu, e shpejt të shkosh në mbrëmje
Shpejt të shkosh dhe të kalosh urën e Artës”,
Dhe të shkosh edhe të vish nga sokaku i bardhë,

E pa kryemjeshtri dhe i ngriu gjaku,
Nga larg ata i përshëndet dhe nga afër u thotë,
 “Ditë të mbarë ju ustallarë dhe ju çirakë të  rinj,
Por çfarë ka kryemjeshtri që është i trishtuar?”
Unaza i ra tek harku i parë, dhe kush do të hyjë,
Dhe kush do të shkojë, unazën që të gjejë?
" Usta mos u hidhëro se unë po zbres ta mar,
Unë do zbres e unë do ngjitem, unazën do të gjejë,
As deri në fund nuk zbriti, e as deri në mes nuk shkoi,
“Tërhiqe litarin terhiqe edhe zinxhirin,
Të gjitha po i kthej përmbys dhe asgjë nuk po gjej”

Njëri po fillon me lopatën dhe tjetri me gëlqeren,
Vjen edhe kryemjeshtri dhe hedh një shkëmb të madh.
 “Mjerë për fatin tonë, turp në rrënjët tona!,
Tre motra ishim, dhe të tre fatëzeza.
Njëra ndërtoi Danubin, tjetra ndërtoi Eufratin,
Dhe unë më e vogla urën e Artës,
Siç dridhet karafilli, ashtu të dridhet edhe ura,
Dhe si bien fletat e pemëve, kështu të bien kalimtarët”

“Bijë, fjalët ndryshoi dhe mallkim tjetër jep,
Se ke vëlla të vetëm, mos rastis dhe ai kalon”
Dhe ajo fjalët ndryshoi dhe një tjetër mallkim jep:
“"Nëse malet e egra dridhen, të dridhet edhe ura,
Dhe po bienz ogjtë e egër, dhe kalimtarët të bien,
Se kam vëlla në mërgim, mos rastis dhe kalon.




                2- Kjo baladë, në zonën e Artës gjallon në gjuhën shqipe, madje në disa motërzime. Po  paraqesim  dy nga motërzimet e shumta të variantit shqiptar të kësaj balade dhe pikërisht dy nga variantet çame, njera[8] prej të cilave është më afër shqipes standarte,  me titull “Urën e Artës ndërtojmë”[9] dhe që janë si vijon:
URA E ARTËS KUR ISHTE BËNË

Ju t’e dini, mre, shokë e sahi,
Ura e Artës mre, kur ishtë bënë,
tre vëllezër kaha Lluri klenë.
Të tre emrat na i kanë pasë.
Mihë Guri të madhit ia thoshin,
dhe të mesmit Pani mre, ia thoshin,
dhe i vogli Kiçi e kish ëmrin.
Tre, vëllezrit atje që penojnë.
Dizet djema pënëtore i kanë.
Punë natë bëjnë e punë ditë,
puna fare nuk u del për dritë.
Atje shkon një plak edhe u thotë:
«Ustallarë, ju mre ustallarë,
kurrë puna s’do t’u vejë mbarë!
Si mundet puna mre t’u vejë mbarë,
si mundet ura juve t’u qëndrojë,
pa u bënë një njeri kurban,
pa një dem që ta keni bëluar,
pa një dash që ta keni bëluar,
nënë këmbët e Urës së Artës?
Kështu puna do t’ju vejë mbarë
Ura e Artës kështu do ndërtohet».
Si t’ia binin mre e çish t’ia binin?
Kollaj kle mre për demin e dashin.
Berri i shkretë edhe theret me zor,
po çish njeriu mre ati të sellin?
Tre vëllezënit na janë mëjtuar:
- Më saba bukën - thanë - kush t’e sellë,
çil kunatë këtu të vijë e para,
në themel të gjallë do t’e vënë.
Edhe një dem atje do t’e vënë,
edhe një dash atje do t’e vënë,
kushtu ura do rrijë më këmbë.
Po i pari s’na kle gënjeshtiar,
s’na gënjente mre i pari inë:
se «vëllai ta xerr sirin më thellë».
Pani e Miha, të pabesë klenë,
grave tire ata u treguan.
Fushës Artës, mre kur ura sabahu,
nusa e Kiços mre, nek ura shkon,
gosur torvat mre me bukë e gjellë:
- Mbarë u vaftë, o ju ustallarë!
-Mbarë paç, o moj kunata jonë!
Thanë Pani dhe ai Mihë Guri.
Kiçit vogël, po i thotë e shoqa:
- Çish ke, o ti imzot, që po klan?
- Në themele sa më ra ognaza,
më ra thellë e do ma marrë lumi.
- Atë ognazë imzot - do t’a xerr unë.
Kur ka zdrikur nusa atje poshtë,
bët e bët ata, i huadh gurë.
- O ti burrë, mre i ziu burrë,
pse me botë gjallë me bëlon?
Nonjë fal në jetë s’bëra kurrë:
Edhe ti e zezë Urë e Artës,
të më dridhesh kùshtù si dhe unë;
gjithë njerzit të dridhen bi urë,
hoj shëndoshë, mre hoj të sumurë!
Dëgjo burrë edhe ju kunetë,
do t’u lë mre sot-o një amanet,
një amanet të rëndë gur mulliri,
djalin tim ju amanet t’e kini:
Do të mbijë kutù një fik i bardhë,
kur të pjekë aj kokrrën e parë,
ju t’ia ipni djalit tim t’e hajë,
edhe gjoksin jashta të m’e lini!
Gjoksin jashta mre, ia kanë lenë,
rrodhi ati një krua i ergjëndë,
vij e pij mre, djali e madhohej,
vij e pij i sumuri e shërohej.
Ura e Artës mre, qëndron dhe sot.
Dhe nga njerzit bi të kur kalojnë:
po dëgjohet demi që pëllet,
po dëgjohet dashi që bërtet,
zeri i nuses që thotë «oh, medet!»

Mazrek — Margëlliç, Vlorë 1954.
URËN E ARTËS NDËRTOJMË

Tre vëllezer kaha Lluri:
ki Panua, ki Mihal Guri,
Kiçua i vogël si nuri,
- Të tre vëllezer që jemi,
5-dizet pëntorë i kemi[10],
urën e Artës ndërtojmë,
natë e ditë nuk pëshojmë,
dot në këmbë s’e qëndrojmë.
Urë, moj urë e mallkuar,
10-ç’fal të kemi, ja na thuaj?
Ati shkon një plak e u thotë:
- Pënofshi sot edhe mot,
po ura s’u qëndron dot,
pa vënë një shpirt në botë,
15-e një dem të zi t’e vini,
e një dash të zi t’e vini,
atje nek bëni themelin,
Kushtu ndreqetë kjo urë,
të shkojnë gjithë në urë,
20-ujt’ e lumit - mos t’i njumë
të shendosh’ e të sumurë.
Në kloft’ se plakun dëgjoni,
nuseve mos u rrëftoni,
t’a bëni me besa-besë,
25-kush t’e sellë bukën nestër,
ne themeli ta mbëloni,
edhe demin t’e mbëloni,
edhe dashin t’e mbëloni
Kiçua i vogël ish me besë,
30-Panua e Mihua të pabesë.
Thotë vjehrra nuses madhe:
- Ngreu ti, oj nusa e madhe,
shperu bukën ustallarve.
- Vjehrrë, o vjehrrë, ku ma gjete,
35-le ta shperë nusa e mesme,
se e kam djalin me ethe.
Thotë vjehrra nuses mesme:
- Ngreu ti, oj nusa e mesme,
shperu bukën ustallarëve,
40-Dale, nanë, se kam pak punë,
se kam duartë me brumë.
I thotë vjehrra nuses vogël:
- Ngrehu ti, oj nusa e vogël,
shperu bukën ustallarëve.
45- Dale nanë, se kam pak punë,
sa të vë djalin në gjumë.
- Ikë ti, se e vë unë.
- Mirë nane, vete unë.
U nis nusa për në urë:
50-Puna e mbarë, o ustallarë!
- Mbarë paç kunata jonë, -
i tha Panua me Mihalë.
Thotë Kiçua i vogëli:
-Grua, kur të paçë me si,
55-i tërë dheu m’u nxi.
Kemi tre vjet që pënojnë,
e dot urën s’e mbarojmë:
gjithë ditënë pënojmë,
gjithë natën n’e rrëzojmë.
60-Sh’ke, imzot, që klan me lot,
pse vëzhdrin ashtu në gropë?
- Më ra ognaza në gropë[11]
më ra ognaza në lumë.
- Atë ognazë ta marrte unë!
65-«Po nusa sa ishte ulë
nisin që t’i hedhin gurë.
Nusa u thotë: «Pse, o burrë
përsiper me hidhni gurë,
pa u bënë sumurë kurrë,
70-pa thertur as këmbë, as dorë,
pa thertur as këmbë, as kokë,
më vë të gjallë në botë?
Po ata të këmba n’urë
po e bëlojnë me gurë.
75- More burr’, a i ziu burrë,
po më bën direk në urë.
O moj urë, e zeza urë,
kur të shkojnë të semurë,
të dridhesh si dridhem unë.
80-Burrë, do të them një fjalë:
jamanet të zinë djalë,
kutu nek do vihem unë,
do bijë një fik i bardhë,
kur të bijë kokrrën e parë,
85-t’ia ipni djalit t’e hajë.
Jamanet dhe ju kunetë,
gjoksin të m’e lini jashtë.
Gjoksin jashtë ja kanë lënë,
rrodhi një krua i ergjëndë,
90-djalin e rritte e madhonte,
të sumurët i shëronte.

Rokë - Llur (Filipjadhë), Fier 1954.


         Në një krahasim mes  variantit grek dhe variantit shqiptar[12] të kësaj  balade, konstatojmë nivele të ndryshme të pasqyrimit dhe  trajtimit të elementëve të saj thelbësorë.
          a)-  Te variant shqiptar ndërtimi i urës bëhet  nga tre vëllezër… Tre vëllezer kaha Lluri: /ki Panua, ki Mihal Guri,/Kiçua i vogël si nuri…  gjë që flet për një kohë të herëshme, kur nuk ishin  krijuar institucionet dhe organizmat shoqërore dhe njeriu e bazonte jetën te  familja.  Madje këta  vëllezër identifikohen  që janë …kaha Lluri…, fshat afër Artës. Ndryshe nga kjo, në variantin grek ndërtimi i urës bëhet ngaDyzet e pesë ustallarë dhe gjashtëdhjetë çirakë gjë që flet për një sistem të organizuar shoqëror. Një kryemjeshtër që drejton dyzetë e pesë ustallarë dhe gjashtëdhjetë çirakë është një organizim shoqëror më i lartë nga familja. Kemi të bëjmë me një bashkim profesionistësh në një njësi të organizuar, gjë që është karakteristikë e mesjetës.
          Pra, balada në variantin shqip cilëson një periudhë më të herëshme kohore të ndërtimit të urës në rraport me kohën që cilëson variant grek.  Mbi bazën e kësaj konkludohet në mënyrë empirike, që edhe datlindja e variantit shqiptar është më e herëshme se datlindja e variantit grek. …Por ka edhe një këndvështrim tjetër, më të thelluar
         a.1)-Balada  “Ura e Artës” e lindur dhe e kënduar në të dy anët e  kufirit të dy kombeve,  është në fakt një “urë” shpirtërore  që të dy popujt kanë ndërtuar mbi “lumin” e ndasive mes tyre, duke synuar një kontakt dhe shkëmbim idesh e kulturash si dhe një bashkpunim mes tyre ndaj armiqve të përbashkët si dhe progresit eko-social. E parë  në thellësinë botkuptimore dhe historike, këto dy balada nuk janë kopjim  i njëra tjetrës, pavarësisht  elementëve të njëjtë që ato bartin. Egzistenca e kësaj balade në shumë popuj të ndryshëm, madje dhe  pa kontakte kufitare midis tyre, si dhe në shumë variante, e mbështet këtë tezë. Kjo baladë duhet parë si qëllim i njëjtë i ndërtimit të një “ure” shpirtërore nga të dy kombet, secili në “bregun” e tij. Dallimet duhen parë si ndryshime të elementëve ndërtimorë, psh njeri punon me matërial guri gëlqeror dhe tjetri me material guri graniti. Por ama të dy kanë idenë e ndërtimit të të njëjtës urë për komunikim, shkëmbim e bashkëpunim.
            Krahasimet për hershmërinë dhe përparësinë duhet parë nga një këndvështrim më i thelluar. Jashtë çdo dyshimi themi që të dyja variantet, varianti grek dhe ai shqiptar, nuk kanë lindur në periudhën e ndërtimit të urës së Artës në vitet 1602-1613 për arsyen e thjeshtë se, në këtë periudhë, jo vetëm që nuk praktikohej flijimi, por ishin krijuar edhe strukturat shtetërore dhe administrative. Vërtet që këto struktura ishin ndërtuar  nga pushtuesi, por ishin ndërtuar prej tij pasi kishte shpërbërë strukturat shtetërore dhe administrative të vendasve, ose i kishte kthyer ato në shërbimin e tij. Gjithsesi pushtuesit nuk i interesonte që nën autoritetin e tij të kryheshin rite pagane nga vendasit si psh flijime (murosje), rite të cilat mbartnin një domethënie të dyshimtë për pushtuesin turk. Gjithashtu shoqëria greke dhe shqiptare kishte ecur në rrugën e civilizimit dhe ndodheshin shumë larg epokave të flijimeve të njerëzve. Flijimi ishte praktikë e epokave shumë të herëshme të jetës së tyre.
           Duke studiuar elementët e baladës shqiptare (motërzimi çam), konstatojmë mungesën absolute  të babait si personazh apo si autoritet, madje edhe si kujtim[13], pra nuk cilësohet periudha e patriarkati si periudhë e cilësuar për zhvillimin e ngjarjeve. Drejtimi i shtëpisë nga nëna, mënyrë e urdhërimit të  saj mbi nuset e djemve cilëson fundin e periudhës së matriarkatit. Po ashtu mungesa e autoritetit të nënës mbi djemtë  dhe sidomos murimi i nuses së vogël, cilëson përfundimin e periudhës së matriarkatit dhe fillimin e periudhës së patriarkatit. Është pikerisht kjo periudhë që solli lindjen e fenomenit të “besës” te shqiptarët. Interesant është fakti se kjo
periudhë ka “prodhimtari të lartë “baladash.  
           Mungesa e institucioneve në baladë na flet për organizimin e jetës në familjare dhe kjo e fundit na dëshmon shkëputjen nga jeta nomade, duke na cilësuar indirekt periudhën e lindjes së
baladës.
             Pra elementët e baladës cilësojnë epokën e fundit të  matriarkatit dhe fillimit të patriarkatit. Balada realisht mund të ketë lindur për urën e herëshme të Artës, për  atë që ndërtoi   Pirrua i Epirit në Artë ose edhe për ndonjë urë tjetër më të herëshme. Edhe po qe se balada ka lindur në kohën e Urës së Artës së ndërtuar nga Pirro i Epirit, elementët paganë të baladës janë thirur nga hershmëria e jetës epirotase dhe jo nga aktualiteti. Hipotezoj se balada (ose elementët e saj) ka/në datlindje një kohe para Pirros së Epirit, jo vetëm për mungesën e strukturave shtetërore në baladë, struktura që në federatën Epirote Pirrua i kishte tepër të konsoliduara, edhe për një faktor tjetër. Pikërisht për vendin dhe pozitën e gruas në shtetin federative të Epirit, vend dhe pozitë që ishin tepër të avancuara në rraport me pozitën dhe vendin e grave te kjo baladë. Studiuesi Pier Kaban ka nënviuar[14] se…sipas mbishkrimeve të Butrintit e Dodonës gruaja (epirote) gëzonte një pozitë të ndryshme nga ajo e gruas athinjote ….Gruaja (epiropte)  vepronte pa tutor dhe vendoste vetë për pronën e saj…ajo mund të ushtronte rolin e kryetarit të familjes...
          Në kushtet e një pozite të tillë të gruas epirote (ilire dhe greke) në shoqëri do ishte shumë e vështirë të mendohej flijimi i saj për çfardo  arsye.
            Theksuam më sipër se kjo baladë ka një datlindje shumë të herëshme, madje edhe para
epirote[15]. Në kohët e mëpasme, për arsye që sot nuk i analizojmë dot, kjo baladë ka rënë në “gjumë” dhe u rizgjua në kohën e ndërtimit të Urës së Artës të viteve 1602-1612.
             Mendoj se edhe zgjimi i kësaj balade në një epokë robërie turke, ka patur synim të rizgjojë te shqiptarët kujtimin e epokave të mëparëshme, të cilat lindën e ritën virtute si “besa”, për tu frymëzuar për një luftë çlirimtare.
            Pikërisht në atë kohë robërie me ëndra lirie, balada e rizgjuar filloi të bëlbëzojë (flasë) shqip e greqisht. Ndoshta duhet të kujtojmë se banorët e të dy anëve të lumit të Artës i flisnin të dy gjuhët  lehtësisht. Duke qënë se shqiptarët i kishin të gjalla dhe i praktikonin ende në jetën e tyre  fenomenet dhe konceptet thelbësore të baladës si besën, kodin zakonor të familjes, rolin dhe pozitën e gruas në familje etj., madje këto i kishin pothuajse në formatin e periudhës menjëherë pas lindjes së baladës, kjo e fundit u rizgjua bashkë me këto elementë ose i rithiri në skenën e baladës përsëri, duke i dhënë asaj atë kolorit që admiro jmë sot.
           Ndërkohë shoqëria greke kishte kaluar nëpër një periudhë të hovëshme civilizimi dhe më pas ishte traumatizuar për shumë shkaqe e faktorë historikë. Kështu që shumë element arkaikë të jetës së saj të herëshme ishin shuar dhe haruar dhe ato që kujtoheshin, kryesisht nga leximet e autorëve  antikë, nuk thirreshin për t’u aktivizuar  në jetën aktuale greke por soditeshin si kurio-zitete të së kaluarës. Prandaj nuk i gjejmë disa element arkaikë te varianti grek, por përkundrazi gjejmë element “modern” (për epokën e baladës) që na “vrasin” syrin e veshin gjatë leximit a dëgjimit të baladës. Psh, shoqëria greke nuk funksionontë në bazë të kodeve zakonore arkaike,  madje as kodet zakonore të qytet-shteteve të saj të famëshme, që i treguan rrugën e civilizimit edhe Europës, nuk u thirën në rizgjimin e kësaj balade. Ajo kishte ndërtuar struktura të reja shtetërore dhe funksiononte në bazë të ligjeve civile, të shkruara. Ajo kishte përjetuar koalicione ushtarake të qytet-shteteve, ngritjen dhe rrëzimin e mbretërive, ndërtimet madhështore, madje edhe për kohën moderne dhe nuk mund të ngelej te ndërtimet që bënin …tre vëllezër. Po kështu “besën” psh e gjejmë vetëm te varianti çam, pasi shoqëria greke nuk funksiononte me …”besë burrash”…pasi e kishte tejkaluar atë fazë të zhvillimit shoqëror që e lindi këtë “fenomen ” te fqi-njët shqiptarë...
         Prandaj, më saktë do ishte të thoshnim se variant shqiptar i kësaj balade është më arkaik si
strukturë, si psikologji madje edhe si jetë, dhe për pasojë ka më shumë kolorit historik dhe cilëson një kohë më të herëshme historike..     
         Gjithsesi kjo baladë, që është në  dy gjuhë të dy kombeve fqinjë, synonte  bashkim, shkëmbim dhe bashkëpunim dhe kjo ide e saj duhet cilësuar edhe sot. Stolitë artistike që dikush ka humbur nëpër kohë, nuk e kanë ndryshuar qëllimin e tyre.
         b)-Te variant grek lind pyetja e thjeshtë se cili është mesazhi që mbart kjo baladë, çfarë kumti sjell, çfarë nevojë e kohës e lindi dhe e nisi drejt epokës sonë. Po të justifikohemi për dhimbjen e kryemjeshtrit për murrosjen e gruas së tij, gratë kanë qënë objekt flijimi qysh në fillimet e patriarkatit, pa përmëndur epokën e primitivitetit.   
           Ndërsa te variant shqiptar bie në sy një element rreth të cilit vërtitet gjithë subjekti, element që e cilëson plaku që tregoi sekretin e urës… Në kloft’ se plakun dëgjoni,/nuseve mos u rrëftoni, /t’a bëni me besa-besë…  dhe më tejë balada jep portretin  e të tre vëllezërve…  /Kiçua i vogël ish me besë,/Panua e Mihua të pabesë….  portret i cili indirekt na pregatit për  gjëmën që vjen. Dhe gjëma nuk është gjë tjetër veçse….pabesia…. Flijimi i gruas së re është pasojë e pabesisë së dy vëllezërve të mëdhenj  ndaj  vëllait më të vogël, bashkëshortit të gruas së flijuar.
        Pikërisht elementi “besë”,  që është gjithashtu një pasaportë  identiteti kombëtar shqiptar, është shtylla vertebrore e baladës. Dhe besa gjëndet vetëm te varianti shqiptar, sepse është vetëm fenomen shqiptar.
           c)-Te variant shqiptar  flijohet nusja e vogël, nusja e vëllait më të vogël ndër tre vëllezërit, ndërsa në variantin grek flijohet gruaja e kryemjeshtrit (protomastora). Po të shohim përrallat dhelegjendat shqiptare, në të gjitha ato është vëllai më i vogël njeriu më i drejtë, më i miri, më humani por edhe më vizionari dhe më trimi e nismëtari. Mjafton të kujtojmë baladën e Kostandinit, ku Kostandini është më i vogli ndër nëntë vëllezërit. Përgjithësisht shumë popuj e kanë fenomenin e pozitivitetit të vëllait më të vogël, por shqiptarët e kanë si domosdoshmëri, e kanë ligj të pashkruar në balada e përralla. Duke rikujtuar faktin se ndërtimi i urave, sidomos të urave në kufijtë e popujve dhe shteteve ( më von) realisht  ka qënë nevojë jetike e tyre për tu lidhur me njeri tjetrin, për të shkëmbyer me njeri tjetrin jo vetëm produkte por edhe ide e kulturë, prej të cilëve të krijonin një jetë më të mirë dhe të ecnin përpara, duke mësuar dhe marë nga njeri tjetri, kujtojmë se kjo bëhej gjithmon duke dhënë diçka nga tradita e tyre e mëparëshme e nga kodet zakonore, duke hequr nga vetja një normë a një stil jetese, një mënyrë mendimi e veprimi për t’i hapur vend në jetën e tyre normës a stilit të ri, mënyrës së re të mendimit a veprimit. Kjo gjithnjë bëhej me dhimbje.
           Te shumë popuj kjo bëhej me dekrete mbretërore a më futjen e të resë në  jetën e shtresave të larta dhe drejtuese, prej nga zbriste në jetën e popullit të thjeshtë. Në këtë mënyrë, dhe sakrifica e heqjes dorë nga norma, stili a mënyra e mendimit dhe veprimit dhe zvëndësimi i tyre me të renë,  lindte si detyrë dhe sakrificë e shtresave të larta. Prandaj te disa popuj, në baladat dhe përrallat e tyrë, sakrifica bëhet nga vëllai i madh apo nga mbreti a fisniku.
            Te shqiptarët  ndryshimi gjithmon ka qënë mendim, nismë dhe veprim, për pasojë edhe sakrificë e shtresave të ulëta, e vegjëlisë, prandaj edhe në përralla dhe balada personazhi pozitiv, vizionari, nismëtari, guximtari  është gjiithmon vëllai i vogël, ndërsa negativi, penguesi, ngatë-restari është gjithmon vëllai i madh. Vëllai i madh përfaqson të djeshmen, të kaluarën, normat kanunore të ngurta dhe mënyrën e jetesës arkaike, ndërsa vëllai i vogël gjithmon përfaqson të ardhmen në progres.
            ç)- Te variant grek muroset gruaja e kryemjeshtrit (protomastoras), sipas fjalëve që u tha një “zog” puntorëve dhe kryemjeshtrit. “Po nuk murrosët një njeri, ura nuk qëndron, /Dhe mos murrosni ndonjë jetim , të huaj, a kalimtar, /Por vetëm gruan e bukur të kryemjeshtërit… Më së shumti  kjo ngjason me një kurth konkurentësh, ziliqarësh apo vartësish që komplotojnë një hakmarje ndaj kryemjeshtërit,  se sa me një kumt ardhur për së larti, nga zoti a nga fati. Kjo ngjason  edhe si një plan i studiuar deri në detaje i konkurentëve të kryemjeshtrit, për ta dëmtuar atë moralisht, me qëllim që t’i zënë vendin e punës për përfitime apo për lavdi. Nënkuptohet fenomeni i  luftës për karierë, lavdi e përfitime nga posti[16], kur shpesh fitonte jo aftësia profesionale por dinakëria. Me sa duket, shoqëria greke e pranoi flijimin e gruas, por e ka quajtur të tepëruar flijimin e nuses së re me fëmijë në gji, ndaj e ka zvëndësuar atë me gruan e kryemjeshtrit, duke aktualizuar baladën me temën e konkurencës[17]. Dhe zogu, i bërë dallëndyshe,  ndërsa e paska sjellë të saktë kumtin, e dëgjon gabim porosinë e  kryemjeshtrit për të shoqen, që të vonohej sa të mundtte më shumë… Por dallëndyshja e dëgjoi gabim dhe ndryshe ja çoi lajmin….
       Pra, vdekja e gruas së kryemjeshtrit, te varianti grek është vendosur dhe pritet vetëm ekzekutimi i saj, i cili nuk vonon të kryhet. As mister, as emocion se kujt i bie shorti i zi i flijimit, vetëm një pritje  për ekzekutimin e një dënimi,  që dihet se do bëhet. Një skenë rrënqethëse krijon rapsodi te mashtrimi me një unazë, që gjasme i paska rrënë bashkëshortit nga dora në themele dhe që nusja nxiton ta gjejë, duke shfrytëzuar kështu  mjeshtërisht në funksion të
kryerjes së ekzekutimit, dobësinë e njohur të femrave për simbolin e martesës dhe duke ngritur
në këtë mënyrë tensionin e dramës...
           ç.1)-Është interesant fakti i sjellur në vajtimin e  gruas së kryemjeshtërit në momentin e murosjes kur thotë se…“ /Tre motra ishim, dhe të tre fatëzeza. /Njëra ndërtoi Danubin, tjetra ndërtoi Eufratin, /Dhe unë më e vogla urën e Artës…Po të kemi parasysh se Danubi është një lumë që buron nga “Pylli i zi” në Gjermani dhe përshkon dhjetë shtete[18] europiane, ndërsa Eufrati është  lumi më i gjatë  i Azisë Jugperëndimore  që shtrihet ndërmjet Turqisë, Sirisë dhe Irakut, të lind vetiu mendimi se kjo gjeografi lumenjsh është në të vërtetë gjeografia e vendeve ku gja-llon legjenda e murimit[19]. Dhe vërtet, në folklorin e këtyre vendeve njihen balada të flijimit të femrave në themele ndërtimesh, pavarësisht mënyrës së flijimit. Kjo e dhënë jipet së pari vetëm në variantin grek të baladës së murrimit në urë. Ndoshta ka të bëjë pikërisht me periudhën e hovit të madh të ndërtimit të urave në  ballkan dhe në zonat e tjera të pushtuara nga turqit, hov ndër-timesh që e inicioi sulltan Sulejmani (i madhërishëm)  që sundoi nga shtatori 1520 deri në 7 shtator 1566 dhe e vazhduan edhe sulltanët pasardhës.
          ç.2)- Letërsia greke ka një skenë madhështore të qëndrimit  të femrës gjatë flijimit të saj për një motiv madhor, skenë të dhënë nga Euripidi te tragjedia“Ifigjenia në Aulidë”. Ushtria greke e grumbulluar në Aulidë ishte bllokuar në port, pasi deti ishte me furtunë dhe aniet nuk mund të nisnin lundrimin. Pas kumtit të falltarit Kalkant se duhej sakrifikuar Ifigjenia, e bija e Agamnemonit me qëllim që të zbutej zemërimi i  Artemidës ndaj kryekomandantit të ushtrisë, i cili në një gjueti paskësh vrarë drenushën e dashur të perëndeshës, ftohet Ifigjenia në Aulidë  me preteksin që të njihej me Akilin, me të cilin do  martohej. Por në vend të altarit të martesës e çuan drejt altarit të flijimit dhe Agamnemoni, si kryekomandant i ushtrisë kishte fuqi të plota për luftën, por nuk kishte fuqi të kundërshtonte falltarin dhe shpëtonte të bijën nga vdekja.. Vetkuptohet që fillimisht  vajza e gjorë nisi të vajtojë e të lutet, por kur i bëhet i ditur  fakti që sakrifikimi i saj është kusht i  perëndive për mbarëvajtjen e fushatës së drejtuar nga i ati, ajo jo vetëm që  pranon të flijohet , por bind dhe prindërit që ta mirëprisnin dhe  të krenoheshin me këtë flijim[20].
         ç.3)- Me një përvojë të tillë pararendëse, balada në variantin grek duhej të paraqitej në një
nivel shumë  të lartë artistik dhe psikologjik. Por le ta shohim konkretisht realizimin në baladë. Në momentin e parë gruaja e kryemjeshtrit  nis e mallëkon gjithë njerëzit… Siç dridhet karafilli, ashtu të dridhet edhe ura, /Dhe si bien fletat e pemëve , kështu të bien kalimtarët… Karafili dridhet nga era dhe gjethet e pemëve bien në mënyrën më të natyrëshme, atëherë ku qëndron misteri i mallëkimit të saj? Dhe ca më tejë ndryshimi i këtij mallëkimi për arsye se mund të zinte edhe vëllain e saj të vetëm, i cili mund të rastiste të kalonte mbi këtë urë është  jo cilësor…“Bijë, fjalët ndryshoi dhe mallkim tjetër jep, /Se ke vëlla të vetëm, mos rastis dhe ai kalon”/Dhe ajo fjalët ndryshoi dhe një tjetër mallkim jep: /“"Nëse malet e egra dridhen, të dridhet edhe ura,/ dhe po bien zogjtë e egër, dhe kalimtarët të bien,/se kam vëlla në mërgim, mos rastis dhe kalon ”.  Dallohet psikologjia e një gruaje të shtresës së lartë, të rritur me gjithë të mirat materiale e me shërbëtorë në shtëpi.    
        Ndonëse i ndryshuar, mallëkimi ka dy pjesë, të zakonëshmen…“Nëse malet e egra dridhen,
të dridhet edhe ura”…, sepse malet dridhen gjithmon nga tërmetët dhe urat gjithmon kanë dridhje të brendëshme. Dhe pjesa  jo e zakonëshme, që mund të quhet opoturne  që përbëhet nga vargjet … dhe po bien zogjtë e egër, dhe kalimtarët të bien… sepse zogjtë e egër nuk bien kollaj nga fluturimi. Pra ndonëse mallëkon, e rrrethon këtë mallëkim me pamundësi realizimi, për hatër të vëllait të vetëm, se  mund të rastisë të kalojë mbi urë dhe  ta godasë mallëkimi. Shumë larg Ifigjenisë në Aulidë.
        ç.4)-  Por ështe larg edhe nga varianti shqiptar (çam). Tre vëllezërit çamë janë në ankth se
cila nuse do tu sjellë bukën. Vërtet që dy vëllezërit më të mëdhenj e shkelën besën, duke u treguar grave të tyre, por prapë ata e kishin ankthin se, s’dihej qëndrimi i nënës[21], kë nuse do dërgonte ajo. Po sikur nëna të këmbngulte për ndonjë arsye të papritur, që bukën vëllezërve t’ua shpinte  nusja e madhe ose nusja e mesme, atëherë shkelja e besës prej tyre paskësh qënë pabesi pa rezultat. Nuset e mëdha , të informuara nga bashkëshortët e tyre  për vendimin e marrë, bënë çmos që të mos shkonin te ura, ndërsa nusja e vogël, me sinqeritet nëne të re, shpreh shqetësimin për fëmijën , shqetësim që ja fashitin kunatat dinakërisht.
              Le të shohim momentin e fillimit të murrosjes së nuses së vogël.../Nusa u thotë: «Pse, o burrë/ përsiper me hidhni gurë,/pa u bënë sumurë kurrë,/pa thertur as këmbë, as dorë,/pa thertur as këmbë, as kokë,/më vë të gjallë në botë?... - More burr’, a i ziu burrë,/po më bën direk në urë… Një qëndrim dinjitoz dhe një qortim i zakonshëm  për bashkëshortin , qortim që, siç do ta shohim në vijim  ka lidhje me fatin e fëmijës. Asnjë mallëkim për kunetërit apo ndonjë tjetër. 
         Dhe “mallëkimi” i saj për urën është më tepër një informacion fin se sa mallëkim, pa asnjë
pasojë tek njerëzit, kalimtarë apo jo…O moj urë, e zeza urë/ /të dridhesh si dridhem unë[22], duke
u çfaqur në këtë mënyrë shumë më lart artistikisht se varianti grek. Në qoftë se te variant grek
dridhja e urës vjen si pasojë e dridhjes së maleve (lëvizje sizmike), te variant shqiptar dridhja e urës shkaktohet nga  dridhjet e trupit të gruas në gulçet e fundit të jetës, nga agonia e saj. Pra kalon nga njeriu te ura, si një gulç, si një përpëlitje e urës e bartur nga gulçet dhe përpëlitjet e gruas. Kaqë shumë vuan gruaja sa që vuajtja e saj i kalon edhe urës së gurtë.
         ç.5)- Në disa motërzime të kësaj balade lidhja e gruas me urën është deri në kufijtë e njësi- mit me njera tjetrën. Një motërzim lab[23] i kësaj balade fillon me vargjet…Urë moj e zeza urë/Sa vjet ke që flë pa burë…
         d)- Vdekja e gruas në variantin shqiptar tingëllon më tepër si një hymn për jetën se sa si mort. Kjo për faktin se ajo sakrifikon veten në emër të mbajtjes së fjalës së dhënë (besës) nga i shoqi për tu murosur ajo grua që do t’u sillte ushqimin… kush t’e sjellë bukën nestër,/ne themeli ta mbëloni,.. Ajo gjithashtu sakrifikon jetën  për të ardhmen e djalit të saj, të cilin jua lë amanet burit dhe kunetërve … Burrë, do të them një fjalë : / jamanet të zinë djalë, /kutu nek do vihem
unë, /do bijë një fik i bardhë, /kur të bijë kokrrën e parë, /t’ia ipni djalit t’e hajë… 
       d.1)-  Në vijim të traditës shqiptare, gruaja ju lë amanetet e fundit burit dhe kunetërve edhe mënyrën e murimit, mënyrë që synonte,  jo ti lehtësonte çastet e fundit të jetës nuses së re, por ti mundësonte  asaj të kryente detyrën si nënë ndaj të birit, ta ushqente  që të rritej … /Jamanet dhe ju kunetë, /gjoksin të m’e lini jashtë. /Gjoksin jashtë ja kanë lënë, /rrodhi një krua i ergjëndë ,/ djalin e rritte e madhonte,/të sumurët i shëronte… duke shprehur të njëjtin qëndrim si  te balada e Urës së Fshajt  apo dhe te balada e Rozafës. Pra, djali u rrit me qumështin e nënës dhe me ujët e kroit të argjëndtë, por më e rëndësishme është se ky ujë i argjëndttë i kroit…të sëmurët i shëronte …. Pra në ndryshim me variantin grek të baladës ku, me murosjen e gruas së kryemjeshtrit (protomastoras) mbyllet çdo prespektivë jete (për kryemjeshtrin), te variant shqiptar jo vetëm që rritet djali jetim i nuses së murosur, por ca më tepër edhe të sëmurët e tjerë, shëroheshin[24] porsa pinin ujin nga kroi i urës së Artës.
        Por legjenda e nuses së murosur te Ura e Artës gjallon  edhe sot e kësaj dite. Sa herë që lumi Árakhthos fryhet e vërshon me gjëmime, gjë që ndodh rrëndom në vjeshtë e pranverë, banorët e zonave rreth urës së Artës flasin e thonë se mes  zhaurimës së vërshimit të ujrave, dëgjojnë edhe rrënkimet e nuses së murosur[25], duke dëshmuar në këtë mënyrë lidhjen e pashkëputëshme me ritet dhe botën pagane.
         d.2)-  Ky qëndrim i njëjtë në dy ura dhe një kala[26] që ndodhen  në trekëndëshin Artë-Shkodër-Fshaj (Gjakovë) dëshmon për një unitet identiteti të tre autorëve, që në fakt është vetëm një autor, rapsodi shqiptar[27].
        f)-Në zonën e Artës varianti shqip i baladës së  murimit në urë ka shumë motërzime, nga të cilat ne zgjodhëm për krahasim vetëm dy variante,  në dialektin çam marë nga zona e Artës dhe periferia e saj, të botuara te “Mbledhës të folklorit.  Këngë Popullore nga Çamëria” Tiranë 1983
            Së fundmi është publikuar dhe një variant i kënduar me çifteli nga Sali Mani (1944-2009)  me titull ”ΤΟ ΓΕΦΥΡΙ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ  - URA E ARTËS” . Në fakt, ky variant  i kënduar me çifteli si një këngë epike shqiptare,  me tekst të publikuar në dy gjuhë  shqip – greqisht,  ka
subjektin e variantit grek me vargje 17-18 rrokshe që analizuam më sipër, por këtu  të shprehur në vargje 7-8-9 rrokshe,  për t’ju përshtatur melodisë me çifteli, të cilën po e paraqesim më poshtë:.
ΤΟ ΓΕΦΥΡΙ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ        -       URA E ARTËS[28]
Disa mjeshtra duarart
                                                                           Μάστορες χρυσοί αντάμα 
po ndërtonin urë në Artë                  
                                                                          
 φτιάχνουν γέφυρα στην Άρτα
ura diten lartesohej
                                                                          
 ό,τι μέρα σηκωνόταν
vinte nata e rrezohej 
                                                                           
φτάνει η νύχτα γκρεμιζόταν.
Vjen aty nje magjistar
                                                                           
Ένας μάγος εκεί πέρα…
O fatkeqa pune e mbar
                                                                           
- Κακή μοίρα, γεια στα χέρια
kur nje nuse te flijoni
                                                                             
θέλει νύφη να θυσιάστε
uren e Artes ta maroni.
                                                                            
τς Άρτας γέφυρα να φτιάστε 
 Kryemjeshtri e degjoj                          
                                                                            
Πρωτομάστορας π’ ακούει
nje bylbyl nuses i coj 
                                                                            
στέλνει σπίτι του τ’  αηδόνι
I thuaj nuses zog i bardhε
                                                                            
- Ασπρο πες πουλί στη νύφη 
tash tek ura mos me ardhe.
                                                                             
στο γεφύρι να μην τύχει. 
Dhe bylbyli fluturoι
                                                                            
Πέταξε γοργά τ’ αηδόνι
lajmin vrap nuses i a coj.
                                                                             
άλλα πάει και λέει στην κόρη.
Dridhen mjeshtrat si purteka
                                                                             
Ψάρια τρέμουν οι μαστόροι
tash prejt kujt po sillet dreka.
                                                                              
ποια το φαγητό θα φέρει.
Ne gryk te rruges del tuj ardhe
                                                                              
Βγαίνει στράτα. δρόμο παίρνει, 
nuse molla bor e bardhe
                                                                              
νύφη μήλο, άσπρο χιόνι.
Kryemjeshtri kur e pa
                                                                               
Πρωτομάστορας τη βλέπει
i shkoj zemra ne koke i ra.
                                                                               
η καρδιά ραγίζει πέφτει.
Dora u lumt o ustallare
                                                                               - Γεια χαρά σας ρε μαστόροι
pse spo shkoka puna mbar
                                                                                στράφι η δουλειά σας όλη 
kryemjeshtri ce ka gjet  
                                                                                
τι τον μάστορά σας βρήκε
ka ule kryt e nuk po flet.
                                                                                δεν μιλά στη λύπη μπήκε.
Unazen ne uje ka tret.
                                                                                
- Στο νερό η βέρα λειώνει.
Ulet nusja me ia gjet
                                                                                 
Να τη βρει η νύφη μόνη
kur ne themel e paskan hedh
                                                                                  
μπήκε κάτω στο θεμέλι
e murrosen nusen vet.
                                                                                  
την εχτίσαν πέτρα όλη.
Si po me dridhen kemb e dur
                                                                                  
Όπως πόδια χέρια τρέμουν 
keshtu u dridh gjithmone kjo ure
                                                                                   
τα γιοφύρια σας να κρέμουν 
Mos mallko i thot kryemjeshtri
                                                                                   
 - Οι κατάρες σου δεν κάνει
se vjen vllaj knej nga kurbeti
                                                                                     
απ’ τα ξένα αδέρφι φτάνει
Fjala mbrapsht, goja mu thafte
                                                                                    
- Να’ ν το στόμα μου ξερό
trupi im hekur u beft 
                                                                                     
το κορμί μου σίδερο
qumshti i gjinit drit e djellit
                                                                                     
 ήλιου φως τα στήθια καίει
shpirti yje neper qiell
                                                                                     
του ουρανού η ψυχή μου αστέρι
oj Cameri o vendi im
                                                                                     
Τσαμουριά μου ωχ εγώ
e kam len nje djale jetim
                                                                                      
έχω αφήσει ορφανό
gjini kurre mos mu shterofte
     
                                                                                 το βυζί να μη στερέψει
νανα kurre mos e haroft
                                                                                      
 μάνα του νάχει στη σκέψη
oj Cameri placave kulle e 
                                                                                       
όι, κάμποι Τσαμερί
me ma rrit djalin per grue
                                                                                        
κάντε άντρα το παιδί
kur ti vjen malli per drite
     
                                                                                   όταν ήλιο θα διψάσει
qumesht e drite ti jap me pi.
     
                                                                                    μάνας γάλα να θηλάσει

          Kjo këngë e prezantuar si këngë shqipe, në fakt ka një tekst të përshtatur në kohët e sotme nga variant grek i baladës, thjeshtë për t’u kënduar me çifteli, (ç’ka shpjegon edhe dialektizmat gegnishte), si dhe është përkthyer më pas në greqisht nga shqipja. Por konceptimi çam[29] i baladës nuk e pranon këtë tekst, ku tjetërsohet thelbi i saj. Jemi mësuar ta dëgjojmë këtë baladë si bala-dën e vëllait të vogël me besë dhe  nuses së tij të bukur e fisnike dhe nuk mund të hyjë në ndër-gjegjen tonë, në vend të saj gruaja e një kryemjeshtri, cilido qoftë ai.
        Në kohën e lindjes së baladës, territori i aksionit nuk njihej emërtimi Çamëri pasi ky emër-tim u vendos shumë më von nga turqit[30], duke mënjanuar emërtimin Thesproti. Prandaj edhe citimi në baladë i këtij emërtimi, pavarësisht qëllimit të përdorimit, dëshmon haptazi që ky variant është i përshtatur në një tjetër kohë nga koha e lindjes së baladës.
         Gjithashtu varianti grek i baladës, nuk është një këngë  që mund të këndohet me çiftelinë shqiptare dhe ca më tepër me tone epike, pasi në thelb është baladë dhimbjeje e toneve të ulta. (Të kujtojmë që artiotët kur kalojnë urën, ulin sytë në shënjë respekti dhe bashkbisedojnë me zë të ulët). Të kënduarit me tone epike nuk është karakteristikë e popullsisë greke dhe shqiptare të zonës epirote.
        Kjo baladë është kënduar dhe  këndohet edhe sot në gjuhën greqisht dhe në gjuhën shqipe[31] me grup  grash, me melodi iso-polifonike të cilat, pjesën e parë e këndojnë ulur nëpër mindere, divane apo dhe në këmbë, ndërsa  pjesën e dytë e këndojnë në valle, të zëna dorë për dore, si zakonisht vallet e kënduara në Epir.  Kori i grave, në momentet kur ato këndojnë të grupuara, ulur apo në këmbë si dhe në vallet e kënduara, të sjell ndërmënd korin e famshëm të tragjedive të lashta greke dhe të krijon një ndjenjë sugjestionimi[32].
        Në ambientet përreth zonës së Artës pëshpëritet edhe një rast tjetër murimi në themelet e një
ure dhe pikërisht te  Ura e Plakës në Xhumerka (Greqisht: Γεφύρι της Πλάκας στα Τζουμέρκα).
       3- Ura e Plakës në Xhumerka lidhte brigjet e lumit Kalariti, një degë e lumit Arakthoj të
 Artës. Ishte kaq e bukur sa që dukej për së largu si një pikturë. Për këtë urë  pëshpëritet për një
praktikë murimi, ndonëse askush nuk ka kënduar  ndonjë baladë për këtë rast.. Pëshpëritjet kanë marë jetë ndoshta  për faktin se  kësaj ure i kanë ndodhur disa rrëzime, madje në mënyrë publike.
Ura e vjetër u rrëzua në vitin 1860. Më pas, Ura e re që u financua nga Dhimitër Arvanitojani
 nga Pramanda, mbaroi së ndërtuari në vitin 1863 dhe u rrëzua pikërisht ditën e inagurimit. U  deshën tre vjet të tjera për ta rindërtuar, me financimin e kryepleqësive lokale dhe tregtari i pasur Jani Luli nga fshati Kotorrcë (Aetorahi), duke e inaguruar në vitin 1866. U rrëzua në 1 shkurt 2015 gjatë një nate me furtunë. Kishte një arkitekturë osmane, ishtë ndërtuar me material guri, kishte gjatësinë e përgjithëshme 75 metra, gjërësi e lirë 2.5 metra, me një hark dhe dy mbështetëse në ujë. Kishte  një hapje të harkut 40 metra, lartësi prej 18.5 m Ajo ishte ura më e madhe me një hark në Ballkan dhe e treta më e madhe në Evropë e këtij lloji. Është ndërtuar nga mjeshtri i urave të Konitës, Konstantinos Bekas nga fshati Pramanda.  Për flijim në këtë urë  përmëndet një vajzë nga fshati Monolithi (Vordua)[33]  Flitet gjithashtu se aty është flijuar jo një vajzë por një turk[34], me sa duket ndonjë ushtar i zënë rob nga grekët.…Ndërsa për flijimin te Ura e Artës të gjithë të flasin me  entusiazëm dhe admirim, për flijimin te Ura e Plakës flitet me shumë rezerva. Nuk dihet në se flijimi është bërë realisht apo është një legjendë urbane. Duke patur parasysh kohën e ndërtimit të kësaj ure, është normale që praktika e flijimit të një femre të gjallë ( e sëmurë ose jo) apo edhe e ndonjë njeriu tjetër (turk i zënë rob), në themelet e urës, të mos jetë realitet i jetuar por të jetë thjeshtë jehonë legjende.




















[1]. Qyteti i Artës është ndërtuar në të njëjtin vend që në kohët e lashta ka ekzistuar një nga qytetet më të rëndësishme në këtë zonë, Ambrakia. Ambrakia e  lashtë, e mori emrin e vet nga Ambrakio, bir i Thesprotikut, një hero i Thesprotisë, i biri i Lykaon) Etimologjikisht fjala Ambraki  rrjedhin nga bashkimi i Abi + Rakita  =  breg shkëmbor, dhe do të thotë bregdet  shkëmbor. Në kohën e Pirros ishte kryeqyteti i  Epirit. Në vitin 168 p.es. u shkatërua nga Konsulli romak  Marcus Fulvil Noviliorus, i cili rrëmbeu dhe çoi në Romë rreth njëmijë statuja të grabitura në këtë qytet. ( Për të dhënat te “Ura e Artës” dhe “Kalaja e Prevezës” kemi shfrytëzuar burimet greke, ballafaquar me burimet e pakta shqiptare).

[2] Është vërtetuar  një ndërtim i urës në kohën e Pirros së Epirit.
[3] Në fakt Arta dhe krahina ju dorëzua  osmanëve më 10 mars të vitit 1449 me marveshje, ndërsa ura është ndërtuar në 1602-1613, pra me një distancë të madhe kohore. Periudha e ndërtimit të urës nuk ka lidhje me ndonjë luftë pushtuese por me forcimin e pushtetit turk në zonat e pushtuara..
[4] «Τι έχεις καημένε πλάτανε και στέκεις μαραμένος με τις ριζούλες στο νερό/ Αλή πασάς επέρασε και δεν μπορώ να πιώ».
[5] Arta u  muar në dorzim nga turqit në 10 mars të vitit 1449 dhe u çlirua nga turqit në në 24.06.1881, duke u bashkuar me Greqinë, që e  kishte fituar pavarësinë nga Turqia në  03 shkurt 1830. Janina u bashkua me Greqinë në 21 shkurt 1913, pas betejës së Bezhanit.

[6]Αποκτήστετο από ... el.vvikipedia.org / vviki / Γέφυρα Άρτας
[7]Marë nga…el.vvikipedia.org/vviki/Ura e Artës
[8]  Marrë nga Mbledhës të folklorit.  “Këngë Popullore nga Çamëria” Tiranë 1983 fq 401 por ndodhen
    edhe  te vvikipedia në linkun.. https://sq.ëikipedia.org/ëiki/Ura_e_Nart%C3%ABs


[9] Në disa botime kjo baladë ka titullin “Urën e Nartës ndërtojmë” sepse Arta  quhet Narta. Ne ju
   referuam emrit zyrtar që përdor shteti grek, në teritorin e të cilit ndodhet, por edhe shqiptimit
   popullor. I paraqesim të dy variantet për efekt studimi apo krahasimi nga lexuesi i interesuar.
[10] Ky varg është i mbartuar (huazuar) nga variant grek i baladës pasi në të gjitha variantet e baladës së
 murimit në gjuhën shqipe, ndërtimi i urës apo kështjellës bëhet vetëm nga tre vëllezër, me  
  përjashtim të variantit të  Gradec në  Gostivar, ku balada quhet “Kënga e tridhjetë ustallarëve”.

[11]  Motivin e humbjes së unazës te themelet e urës, motiv me të cilën  gënjehet nusja e re  për të zbritur
     te  themelet, ku do bëhet murimi  është një motiv që gjëndet gati në gjithë  variantet e  Shqipërisë së
     Mesme dhe të Jugut. Por ky motiv është kryesisht i vetmi i përhapur në variantet greke, bullgare apo      
     aromune.


[12] Në këtë analizë, për lehtësi kuptimore, kemi shfrytëzuar variantin  “Urën e Artës ndërtojmë” i
   cili është më afër shqipes standarte.
[13] Nqse kishte vdekur
[14] “Pier Kaban “Vendi i gruas në Epir” ILIRIA nr 2 1986, fq 194
[15] Nënkuptojmë para federatës epirote të Pirros së Epirit.
[16] Edhe në federatën epirote greqishtfolësit synonin sferën administrative të jetës, në një kohë që
     shqipfolësit  synonin kryesisht jetën ushtarake. Por shqipfolësit (Mollosët, Thesprotët , Kaonët etj)
    duke qënë  shumicë, kishin edhe privilegjet e postet drejtuese në jetën civile e ushtarake, duke u bërë 
    shpesh objekt sulmesh e kurthesh, pavarësisht se postet i fitonin me aftësi . Psh thesprotët ishin edhe 
    mjeshtra të  ndërtimit dhe kjo duket edhe te ndërtimet private e civile të vendbainemve të tyre, si
    shtëpitë, rrugët, urat etj
[17]Interesant është fakti se edhe te balada shqiptare “Një kala Prevezës i ndërtojmë” me burim te  
   Mbledhës të folklorit. “Këngë popullore nga Çamëria” fq 396 ka një subjekt konkurence për
   lavdi mes dy mjeshtrave të ndërtimit, duke përjashtuar  nga balada disa pjesë karakteristike
   shqiptare. Shih …”Kalaja e   Prevezës ”.

[18]  Gjermaninë, Austrinë, Sllovakinë, Hungarinë, Kroacinë, Serbinë, Rumaninë, Bullgarinë, Moldavinë
    dhe Ukrainën.
[19] Në variantin e ishullit Zaqintho,gruaja e kryemjeshtrit duke vajtuar tregon, se një motër e saj ka
    qenë flijuar në themelet e një kishe, e dyta në muret e një manastiri dhe kjo e treta, në Urën e
    Artës.
[20] Në momentin që thika do i mirte jetën, vetë Artemida e hoqi vajzën nga altari, duke e çuar priftëreshë
    në Tauridë dhe në vend të saj vendosi një drenushë që u flijua.
[21] Në disa motërzime te Ura e Fshajt  cituam se nëna është vënë në dijeni për marveshjen, por nuk
    ndërhyn në fatin e   nuseve për të favorizuar ndonjerën, ndonëse mes rreshtave lexohet afiniteti me
    nusen e vogël.
[22] Në një variant tjetër është….ashtu si dridhem un’ në mur/ashtu u dridhtë dhe kjo urë….

[23] Publikuar në fb nga poeti Petrit Ruka
[24] Do sugjeroja qe lexuesi ta lexonte bashke me analizën e “Urës së Fshajt”, për vetë faktin e
    ngjashmërisë së madhe që kanë të dy variantet.
[25] Njerëzit që besojnë  flijimin e demit bashkë me nusen e re thonë se dëgjojnë edhe bulurimën e
   demit të flijuar.
[26] Në fakt balada e murimit egziston edhe për ura dhe kala të tjera në vendin tonë, veç atyre për të cilat
    flasim në këtë shkrim.
[27] Themi “rapsodi” si emërtim dhe jo i njëjti rapsod.
[28]  pelasgoskoritsas.gr/2015/02/ura-e-artes.html

[29] Dhe përgjithësisht konceptimi shqiptar
[30] Paralelisht me emërtimin Kosovë. Emri Kosovë vjen nga gjuhët sllave nga rrënja "kos" - "mëllenjë",    
   "fushë mëllenjash" dhe përcaktonte vetëm një rajon, vendin ku u bë beteja e qershorit 1389 kundër
    turqve.. Kronikanët osmanë, duke dëgjuar si e thërisnin  sllavët Fushë Kosovë, e trajtuan si emër të
   gjithë vendit , duke e quajtur Kosovë dhe duke  shmangur  emrin e origjinës që ishte “Dardani”. Po
    kështu emri i gadishullit Ilirik u zvëndësua me emërtimin  Gadishulli Ballkanik, Emri Thesproti u  
    zvëndësua me emrin Çamrësi në  gjysmën e dytë të shek   XV,  fillimisht duke u përdorur në
   dokumentat osmane. Emri Çamëri vjen   nga lumi Thiamis, ku  komunite ti që banonte në brigjet e tij  
   fillimisht u thirën me emrin “Çam”, që  kishte kuptimin  banor   pranë lumit   Thiamis.

[31] Përkatësisht nga komuniteti grek apo shqiptar që e këndon, pavarësisht nga kufiri.
[32] Ndonëse iso-ja nuk është shumë e dukëshme në variantin grek të të kënduarit nga banorët e Artës  ( si
    iso-ja te këngët dhe  vallet e kënduara shqiptare, ajo egziston si iso e brendëshme te kjo këngë.

[33]por shtohet se ajo ishte e sëmurë epileptike, ndaj  nuk flitet shumë për ‘të.

[34] Por zogu porositi që të  murosej vetëm gruaja e kryemjeshtrit dhe jo ndonjë udhëtar, i huaj, lypës
    apo i sëmurë.