Të këndosh në kampin e përqëndrimit.
Meditime për një dëshmi
Në kampin e përqëndrimit “STALAGA 7A” në
Mosburg Gjermani, në mbrëmjen e
Krishtlindjeve të datës 25 Dhjetor 1944 të burgosurit shqiptarë nga bregdeti
kujtonin festimet që bënin në këtë ditë në familjet e tyre. Këngët dhe vallet,
lodrat dhe ushqimet e kësaj dite u vinin në kujtesë dhe u krijonin një angushi
në shpirt për boshësinë e kësaj ditë në kampin nazist të përqëndrimit..
Mes të burgosurve rusë, anglezë,
francezë, grekë ishin edhe disa të rinj shqiptarë në bregdeti, nga fshatrat
Nivicë Bubar, Piqeras, Lukovë. Ishin arestuar në datën 23.6.1944 në fshatrat e
tyre, pas masakrës së Hondrovunit të asaj dite, si hakmarje e nazistëve për një
goditje sporadite të çetës territorale në
malin e Shëndëllisë mbi një patrullë gjermane, ku u vranë pesë ushtarë dhe një major gjerman[1]. Hakmarja
gjermane ishte e menjëherëshme. Gjermanët pasi trasportuan trupat e ushtarëve të vrarë me pesë
fshatarë nga Nivic Bubari dhe me t’i prurë ata në vendin e quajtur Vilëz, i ekzekutuan
menjëherë fshatarët, duke i lënë trupat
në anë të rrugës. Trupat e gjermanëve të vrarë i hipën në makinë dhe duke
shkuar për në Shën Vasil, qëllonin me breshëri çdo burrë që shihnin rrugës,
duke vrarë në këtë mënyrë 39 persona. Te
kisha e Shën Harallambit në fshatin Shën Vasilit nazistët grumbulluan 250
fshatarë të fshatrave Shën Vasil, Nivic Bubar, Piqeras, Qeparo dhe Lukovë , nga
të cilët u përzgjodhën 40 burra, të cilët
i çuan në bregun e Hondrovunit. Aty, pasi i paisën me kazma e lopata, u kërkuan
që të hapnin një hendek të thellë, me
pretendimin se po hapnin llogorë (istikame) lufte. Pasi u hap hendeku, nazistët filluan t’i lidhnin tre nga tre të arestuarit
dhe ti afronin te hendeku i hapur. Këtë moment shfrytëzuan dy të arestuar,
njeri nga të cilët ishte ish ushtar italian, për të vrapuar nëpër shkëmbinjtë e
terrenit të ashpër, me qëllim aratisjeje. Gjermanët hapën zjarr duke vrarë njërin,
ndërsa italiani ariti të shpëtojë dhe gjeti strehim e mbrojtje në fshatin Lukovë.
Pas kësaj tentative ushtarët nazistë, me britma e të shtyra i reshtuan të
arestuarit në buzën e hendekut dhe pas komandës së oficerit drejtues, hapën
zjarr me breshëri. Trupat binin në hendek ashtu të lidhur siç ishin tre nga
tre…
Të
vrarët ishin nga Shën Vasili 11 persona, Lukova 4 persona, Piqerasi një person,
Qeparo dy persona dhe Nivic Bubari 19 persona. Në total 37 të masakruar, që pot
u shtosh edhe të vrarët rrugës, të cilët ishin 39 persona rezulton se vetëm brenda
një dite u masakruan 76 persona të pafajshëm
Vetëm nga Nivic Bubari u vranë atë
ditë 45 persona. Por nuk mbaron me kaqë kalvari i mundimeve të banorëve të
bregut.
Nazistët
u rikthyen te kisha ku ishin të arestuarit e tjerë dhe mes tyre përzgjodhën 184
persona për ti internuar në Gjermani. Të
arestuarit ishin nga Shën Vasili 36 persona, nga Nivic Bubnari 37 persona, nga
Lukova 59 persona dhe nga Piqerasi 52 persona të cilët, me përjashtim të 18
personave nga Nivic Bubari, që mbetën
burgjeve të Janinës, Larisës e Selanikut të gjithë të tjerët u internuan në
kampin e famëkeq të e përqëndrimit “STALAGA 7A” në Mosburg Gjermani Mes tyre, rreth gjysma ishin të moshës 15-18
vjeç.
Pas një odiseje 18 ditëshe duke kaluar
nga burgu i Delvinës, në atë të Janinës,
më pas në burgun e Larisës dhe të
Selanik, (realisht prej nga liruan gjashtë fëmijë nën 14 vjeç) i hipën
në një tren trasporti kafshësh, bashkë me të arestuar të kombësive të tjera
grekë, sllavë, italianë ku udhëtuan nëntë
ditë e nëntë net për në Gjermani. Me të mbritur në kampin e Mosburgut, u vendosën në
kapanone dërrase, nga 150 veta në një kapanon ku normalisht mund të rinin vetëm
50 veta. Krevatet ishin tip marinar, me tre kate.
Kjo ishte historia e shkurtër e fëmijëve
bregdetas, që atë mbrëmje të
krishtlindjeve, duke kujtuar festimet që bëheshin në fshatrat e tyre, lodrat,
shokët dhe prindërit, befas ja nisën të
qarit. Të qarët është mjeti me të cilën
reagon njeriu ndaj një dhimbjeje fizike apo shpirtërore, por për moshat e njoma
është një dobësi që përhapet si epidemi dhe
të krijon një gjëndje depressive shpirtërore.. Kishte rrezik që të qarët e tyre
të shndrohej në një infeksion dobësie, ndaj burrat bregdetas, panë njeri tjetrin në mënyrë pyetëse, sikur të
thoshnin se cili prej tyre do fliste.
-Pushoni- foli me zë të lartë Vangjel Vogli[2],
pushoni dhe mos qani më. Pastaj duke zbutur
zërin, vijoi: – E di
more djem që ju këputi malli, po mos u mërzitni. Do t’jua sjell unë fshatin këtu
në kamp, ta shikoni e të çmalleni. Vetëm mbyllni sytë dhe shikojeni me sytë e mëndjes..
Dhe duke thënë këto
fjalë ua bëri me shënjë shokëve të tij bregdetas, të cilët u mblodhën në formë
rrethi dhe ja nisi këngës[3]:
Seneja dyzet e katër[4]
Qershori njëzet e tre
Erdhe o barbar në fshat
Kemi rregjistrim na the
Na vure para me armë
Dhe na mbylle kishave
Na dhe kazem e lopate
Do bëjm istikam na the
Na kalove më të kaptë
Na vure në batare
Kanë zënë dhe rënkojnë
Atje poshtë nënë dhe
Qirjakua me Foto Gjonë[5]
Dhe gjaku i të tjerëve
Na vrat’ o qena[6] na
vratë
Me dor’ të të tjerëve
Fajin e kanë tradhëtarët
Ca bij të putanave[7]
S’do mbetet haku pa
marrë
O qent’ e kokalleve[8]….
Fëmijët heshtën qysh në
vargun e parë dhe ja ngulën sytë Vangjelit që ja merte këngës. Të këndonin
burrat dhe djemtë e bregut ishte gjëja më e zakonëshme në fshatrat e tyre. Një
shishe raki, ca kokra ullinj, ndonjë qepë e njomë dhe…kënga mbulonte vendin, duke
e larguar
edhe natën. Po kjo
ndodhte ne fshatrat e tyre dhe jo këtu në kampin e përqëndrimit. Vetëm fjalët “kamp
përqëndrimi” të ngushtonin hapërsirat e mendimit gjer te telat me gjëmba. Shtoi
kësaj edhe fjalën “ushtar gjerman” dhe
me këtë nënkuptoje ferrin mbi
dhe. Edhe për të qarë do qaje me zë të ulët e jo më të mendoje që të këndoje.
Por ja që Vangjeli dhe burrat e tjerë bregdetas kënduan, madje me një farë
kapardisjeje.
a-Kënga iso-polifonike është trimëri. Që tja
marrësh këngës duhet të keshë kurajon dhe guximin të dalësh në dukje. Duhet të shprehësh publikisht çfarë ndjen e mendon dhe të presësh edhe
reagimin e dëgjuesve. Dhe reagimi i tyre mund të jetë brutal ose ironik, në mënyrë
që të mbetesh i turpëruar për gjithë jetën.
Dhe në qoftë se kënga vret si plumbi, mos haro se mund të të vijë edhe një
plumb kur nuk e prêt.
Nuk janë të pakta rastet që trimat kanë
kënduar para litarit (prit o bej të dredh cigarë/se nuk jam çanak me dhallë/por
jam Bilbili me pallë) ose para skuadrës së pushkatimit fashiste/naziste.
a-Kënga iso-polifonike është kujtesë.
Ajo gjithmon të sjell pranë ngjarje e njerëz nga historia e afërt dhe e largët,
qoftë kjo histori personale , kolektive krahinore apo kombëtare..
Kështu shpjegohet para syve të fëmijëve u shfaq gjithë skena e masakrës
që ata e kishin përjetuar, që nga të shtënat rrugëve të fshatrave, goditjen e
dyerve të shtëpive me kondakët e pushkëve, të bërtiturat e të shtyrat për tu
mbledhur në kishë, përzgjedhja rastësore e viktimave dhe breshëritë e armëve që
vinin nga Hondrovuni.
Befas fytyrat e tyre u
ashpërsuan,aq sa mund të ashpërsohen fytyrat e fëmijëve. Fillimisht u afruan te
grupi dy-tri si më të rriturit dhe pastaj u grumbulluan të tërë.
b-Sepse kënga popullore është produkt
dhe element kolektiviteti. Kënga iso-polifonike nuk këndohet vetëm, ajo kërkon
një grup të përbërë nga marrësi, hedhësi, kthyesi dhe mbi dy persona për të
mbajtur iso. Edhe në rastet kur je vetëm dhe nis e logat, përsëri imiton zërrrat
e marrësit, hedhësit,kthyesit dhe të mbajtësve të isos duke e rrethuar veten me
ndjesinë e pranisë së shumë personave. Kështu dhe fëmijët të mbledhur sup më sup, ndoshta nga ngushtësia
e vendit, jo vetëm që nuk u ndjenë të
braktisur, por përkundrazi, aty ku mbanin iso me zërin e tyre të hollë, e ndjenë
veten sikur ishin te rrapi i fshatit dhe këndonin me burrat. Të këndosh me
burrat e fshatit te rrapi është vlerësim për trimëri të treguar dhe zotësi në të
kënduar. Me një fjalë, je rritur e je bërë burrë. Fshati i ka sytë nga ty tani.
Domosdo edhe vajzat.
c- Sepse kënga iso-polifonike të
rrit, pavarësisht nga mosha e nga shtati që ke. Është vetë procesi i të kënduarit
që të bën ta ndjesh veten më të madh se ata që të dëgjojnë.
Nga ata i kishin vërtet sytë gjithë të
burgosurit e kapanonit, të cilët u ngushtuan rreth tyre për të dëgjuar më mirë. Shikimi i tyre shprehte çudi të dyfishtë,
çudi për kurajën e tyre dhe çudi për këtë të kënduar, ku mbi dhjetë burra e fëmijë
nxirnin një zë të vetëm.
ç- Sepse kënga popullore përhap
magjinë rreth e qark dhe imponon vëmëndje e respekt tek dëgjuesit, pavarësisht
se këta dëgjues mund të jenë me arsim dhe kombësi të ndryshme. Kënga
iso-polifonike prek zemrat e njerëzve fillimisht. Shumë më von truri fillon e studion atë që dëgjuan veshët.
d- Kënga iso-polifonike të jep forcë, prandaj
edhe fëmijët ndjeheshin të fortë. Angëshia
që kishin në fillim në gjoks iku dhe vendin e saj e zuri ajri i mushkërive,
gati për tu nxjerë[9]
në iso. Fëmijët rinin me gjoksin përpara, si ushtarët në parade. Ishin rritur
brenda një çasti, ishin trimëruar[10].
Ishin gati të luftonin, të mernin hak për vete dhe për të vrarët e tyre të afërm.
Nuk i llogaritën fare ushtarët gjermanë që hynë të heshtur në kapanon dhe që i dëgjonin me habi. Madje edhe i shpërfillën
kur ata i duartrokitën në mbarim të vargut. Madje edhe buzëqeshën pakëz kur panë
se gjermanët i duartrokitën te vargu….Na
vrat’ o qena na vratë/…dhe te vargu …Ca bij të putanave. Gjermanët, ashtu si
të burgosurit e tjerë, me siguri duartrokisnin muzikën e këngës, por ata këndonin tekstin e këngës, se muzikën e
nxirte shpirti.
Duartrokitjet e të burgosurve të vendeve
të ndryshme së bashku me ato të ushtarëve
nazistë tregonin se nuk
e miratonin mbarimin e këngës. Por kënga e porsakënduar ishte këngë
moment.
d- Kënga popullore është nga ato këngë
që shpirti e krijont në çast. Është duf e vlagë shpirti.
Duke parë që të
burgosurit dhe ushtarët gjermanë ishin afruar kokë më kokë me njeri tjetrin, në
pritje të këngës, Vangjel Vogli pasi u bëri shënjë shokëve, shënjë që do të
thoshte….mbamani[11]
…duke mënjanuar pakëz kokën në të djathtë,
ja nisi këngës:
Që kur kam ikur nga
fshati
Gjer më sot
Më ka marrë malli shumë
S’duroj dot
Me ca tela jam rrethuar
Porsi zog
Dhe gjermanët që më
ruajn’
S’i shoh dot
S’mbajta vesh fjalënë tënde
Që më the
Se jesh lidhur bashk’
me shokë
Kesh’ bër’ be
Por të them se një ditë
Do të vij
Derën tënde pa pandehur
Do trokit
Dhe në dalça dot i
gjallë
Për atje
Nat’ e ditë do punoj
Për atdhe.
Te vargu…Më ka marrë malli shumë/S’duroj dot…zëri
ju drodh dhe për pak ju duke se do ndërpriste këngën, por çudi e çudive, këtu fëmijët
e ngritën më shumë zërin e iso-s, sikur donin të thoshnin …Jemi këtu xha Vangjel, na ke ne. Kjo ndoshta është arsyeja që te
vargu…Dhe gjermanin që më ruan/Se shoh
dot…jo vetëm që e ngriti zërin një oktavë më lart por edhe u shkeli syrin
fëmijëve, gjest që fëmijët ju përgjegjën me një buzëqeshje nëpër iso.
e-Kënga të barazon me perëndinë sepse
vargjet e këngës citohen e këndohen dhe komentohen si fjalë të shënjta…Kështu
thotë kënga- ilustron dikush një bisedë apo një histori dhe të pranishmit nuk e
vënë aspak në diskutim.
Kështu shpjegohet fakti që ushtarët
gjermanë, të burgosurit rusë, amerikanë, anglezë, sllavë e grekë përpiqeshin të
këndonin vargjet e këngës, ose së paku të mbanin iso gjatë kohës që këndonte
grupi. Ata pyesnin njeri tjetrin dhe haronin për një moment se disa ishin ruajtës
dhe të
tjerët ishin robër.
f-Kënga vendos barazi mes dëgjuesve. Vetëm këngëtarët
janë në një shkallë më të lartë sipërore. Madje edhe vetë këngëtarët janë të
barabartë mes tyre, pavarësisht rolit në këngë apo origjinës shoqërore dhe
pasurisë vetiake. Autoritare është vetëm kënga.
Ishte ndoshta hera e
parë që në atë kamp, në një kapanon të burgosurish bëhej zhurmë
(duartrokitjesh) dhe rojet, që çuditërisht kishin hyrë pa urdhër në kapanon, jo
vetëm që nuk ndërhynin të mbahej qetësi,
por ishin katalizator i zhurmës, sepse duartrokisnin të parët. Ndoshta ndonjëri
apo disa prej tyre “kishin vesh muzike” apo arsimim muzikor.
Mua më pëlqen të shtoj që kjo ishte këngë e viseve të mia.
Atë ditë kënga buçiti
gjer pas mesnate në kapanonin e të burgosurve dhe u kënduan shumë këngë që këngëtarët
mbanin mënd nga treva e Himarës ...Rojet
u larguan dhe dhanë porosi që të nesërmen do këndonin përsëri. Të burgosurit
shqiptarë e pritën me kënaqësi këtë urdhër.
Këngët vazhdonin gati
çdo natë, deri kur më 25 prill 1945
kampi i përqëndrimit u çlirua nga
anglo-amerikanët. Atë ditë çlirimi kënga buçiti më fortë sepse u këndua
jashtë kapanonit, ku dëgjonin e duartrokisnin çlirimtarët, robërit e çliruar
dhe gjermanët e zënë robër. Ishte radha e ushtarëve anglo-amerika-në të befasoheshin nga këta këngëtarë me zë
perëndie.
Sarandë, më 5-8 Mars 2019
[1] Të dhënat nga
arkivi familjar i Kostandin Vogli,
konsultuar dhe me Harillaq Papadhima si
dhe dëshmitar okular i ngjarjes Irakli Spiro
[2] Vangjel Vogli lindur në Shën Vasil Sarandë më
25.3.1909 vdekur në Sarandë me 4 dhjetor 1988. I internuar me me nr 134.994.
[3] Marrësi Vangjel
Vogli, kthyes Manol Baxheri, hedhës Nini Kola, iso Llambi Papadhima, Naqe
Kapetani, Misto Thomari dhe Timoleo Qëndrothanasi. Të gjithë bregdetas të
arestuar në datën 23.6.1944.
[4] Shkrimtari
Kostandin Vogli i paraqet tekstet e këngëve dhe skicon pjesërisht subjektin te
libri i tij “Mrekulli e ujqëve” , botim i MILOSAO Sarandë, fq 237, por
modestisht nuk citon faktin që marrësi dhe autori i këngës është i jati i tij.Publikimi
i këngëve në këtë shkrim është bërë me miratimin e tij. E falnderoj edhe për
foton e të jatit që ma dha për këtë shkrim.
[5] Emrat e dy të
pushkatuarve në Hondrovun
[6] Është fjala për
bashkëpuntorët e nazistëve, që spiunuan fshatarët.
[7]Është rast i
rallë që në këngët popullore përmënden epitete të tilla fyese. Por kuptoni
situatën dëshpëru-ese në kampin e përqëndrimit.
[8] Edhe në këtë
rast është fjala për bashkëpuntorët e nazistëve. Kokalla do të thotë kocka, pra
qentë e kockave.
[9] Në këngën
iso-polifonike rakia që pinë këngëtarët del në formë avulli gjatë mbajtjes së
iso-s. Prandaj nuk dehen këngëtarët popullorë, ndonëse pinë raki më shumë se të
tjerët.
[10] Efekti i këngës
iso-polifonike është i shumëanshëm te këngëtari dhe dëgjuesi. Dëshmia e operimeve
pa narkozë gjatë luftës Nac.Çl., vetëm duke e shoqëruar operimin me grup kënge,
është efekt i këngës te njeriu dhe jo krijim letrar i realizmit socialist.