KRYQËZIMI I KRISHTIT SIPAS SADIK BEJKOS

Ose realizmi magjik te poezia “Krishti kryqëzohet vetëm në tokë”

 

Nga Timo Mërkuri

Poezia “Krishti kryqëzohet vetëm në tokë” e Sadik Bejkos nuk është një poezi që ngrihet mbi themelet e realizmit magjik, siç ndodh në disa vepra ku e jashtëzakonshmja bëhet vetë lënda e rrëfimit. Trualli i saj mbetet thellësisht njerëzor. Ajo lind nga përvoja e njeriut, nga etja e tij për të kapërcyer kufijtë e vet, nga tundimi për të prekur një hapësirë tjetër përtej asaj që jeton çdo ditë, por edhe nga vetëdija se askush nuk mund t'i shpëtojë plotësisht tokës së vet. Në qendër të poezisë nuk qëndron mrekullia, por drama e qenies njerëzore, ajo lëkundje e përhershme mes ëndrrës për t'u ngritur lart dhe peshës që e tërheq vazhdimisht drejt truallit ku është hedhur fati i saj.

Pikërisht këtu duhet kërkuar edhe prania e realizmit magjik. Ai nuk përbën boshtin themelor të poezisë, por shfaqet si një mjet artistik përmes të cilit poeti depërton më thellë në territoret e shpirtit njerëzor. Nuk është magjikja ajo që drejton poezinë; është përvoja njerëzore që, në disa çaste të rralla, vishet me dritën e magjikes për të zbuluar më qartë të vërtetat e saj.

Për këtë arsye, elementet magjike nuk krijojnë një botë më vete. Ato nuk ndërtojnë një univers paralel dhe nuk e zëvendësojnë realitetin. Përkundrazi, lindin brenda tij, siç lind një vegim nga lodhja e syrit ose siç ngrihet një ëndërr nga thellësia e një malli të vjetër. “Kufiri i dritës”, ai vend i papërcaktuar “sa një gisht nën Hënë”, karroca me flatra që zbret pranë njerëzve dhe i fton drejt fluturimit, nuk i përkasin logjikës së zakonshme të botës. Megjithatë poeti nuk i paraqet si ngjarje të jashtëzakonshme që kërkojnë shpjegim. Ato hyjnë në poezi me natyrshmërinë e një kujtimi, të një parandjenje ose të një ëndrre që për një çast merr pamjen e realitetit. Askush nuk habitet prej tyre. Askush nuk kërkon t'i provojë. Ato pranohen ashtu siç pranohen drita, era apo kujtesa. Pikërisht në këtë pranueshmëri të qetë të së pamundurës fillon të marrë formë realizmi magjik i poezisë.

Por rëndësia e këtyre elementeve nuk qëndron vetëm te bukuria e tyre figurative, ato kryejnë një funksion më të thellë. Për një çast e shkëpusin njeriun nga graviteti i jetës së zakonshme, e largojnë nga halli, ankthi dhe pesha e ditëve, duke i dhënë mundësinë të shohë përtej kufijve të botës që njeh. Mirëpo ky udhëtim nuk përfundon në qiell, ai përfundon përsëri në tokë. Madje, pas kësaj prekjeje të së pamundurës, toka duket edhe më e vërtetë, edhe më e pashmangshme. Ëndrra nuk e zbeh realitetin; e ndriçon atë nga një kënd tjetër. Është si një vetëtimë që ndriçon për pak çaste një peizazh nate: drita zgjat pak, por pas saj gjërat shihen më qartë.

Në këtë kuptim, magjikja nuk është arratisje nga jeta. Ajo buron nga vetë etja për ta kapërcyer përkohësisht barrën e saj. Nuk ndërtohet kundër tokës, por lind prej saj. Nuk e mohon hallin njerëzor, por e bën më të dukshëm. Sepse edhe ëndrra më e largët mbart brenda vetes hijen e realitetit që e ka lindur.

Prandaj realizmi magjik në këtë poezi nuk duhet parë si një zbukurim estetik apo si një lojë me të jashtëzakonshmen. Ai është mënyra përmes së cilës poeti shpreh një nga dramat më të vjetra të njeriut: dëshirën për të kapërcyer kufijtë e vet dhe pamundësinë për t'u shkëputur prej tyre. Kështu, elementet magjike nuk e largojnë poezinë nga jeta reale. Përkundrazi, e kthejnë vazhdimisht drejt saj, derisa në fund mbetet vetëm e vërteta e madhe që përshkon të gjithë tekstin: njeriu mund të ndjekë me sy dritat më të largëta të qiellit, mund të ëndërrojë vende që ndodhen “sa një gisht nën Hënë”, por kryqi i tij ngrihet gjithmonë në tokë. Pikërisht aty ku ai dashuron, vuan, rrëzohet dhe ngrihet përsëri.

1. Pavarësisht dritës së pazakontë që herë pas here përshkon vargjet dhe joshjes për të hyrë në hapësira që duken përtej kufijve të së zakonshmes, poezia “Krishti kryqëzohet vetëm në tokë” mbetet e mbështetur mbi një truall thellësisht njerëzor. Në zemër të saj nuk qëndron mrekullia, por njeriu. Ai njeri që ëndërron më larg sesa mund të arrijë, që kërkon me sy horizonte të panjohura, që për një çast beson se mund t'i shpëtojë gravitetit të fatit të vet, por që në fund rikthehet aty ku e pret jeta e tij e vërtetë.

Prandaj realja në këtë poezi nuk duhet kërkuar vetëm te fjalët që emërtojnë tokën, hallin, vuajtjen apo ankthin. Ajo është më e thellë se kaq. Është e pranishme në vetë frymën e poezisë, në mënyrën si mendon dhe ndien subjekti lirik. Edhe kur ai prek kufijtë e së pamundurës, edhe kur shikimi i tij endet drejt atij vendi të mistershëm "sa një gisht nën Hënë", ai nuk largohet kurrë nga drama njerëzore. Përkundrazi, sa më lart ngjitet ëndrra, aq më të dukshme bëhen rrënjët që e mbajnë njeriun të lidhur me tokën. Është si një pemë që i ngre degët drejt qiellit, por jetën e merr nga errësira e dheut ku janë ngulur rrënjët e saj.

Në këtë kuptim, halli, vuajtja, ankthi, rënia dhe vetë figura e Krishtit nuk janë thjesht tema poetike, ato përbëjnë gravitetin e brendshëm të poezisë. Janë ajo forcë e heshtur që e tërheq vazhdimisht ligjërimin drejt tokës, edhe në çastet kur duket se po largohet prej saj. Në këtë tekst, toka nuk është vetëm një hapësirë fizike. Ajo është vetë kushti njerëzor, vendi ku njeriu përballet me vetveten, me humbjet, me dashurinë, me kohën dhe me dhimbjen.

Kjo bëhet veçanërisht e qartë në fund të poezisë:

"Të fitojmë, pra, Tokën,

Të fitojmë prapë hallin, vuajtjen, ankthin tonë."

Janë vargje që mbartin një qetësi të fituar me mundim. Nuk tingëllojnë si fjalë zhgënjimi për një ëndërr që nuk u përmbush, por si zëri i një njeriu që ka parë larg dhe është kthyer më i mençur. Pas tundimit për të prekur një hapësirë tjetër, ai kupton se vlera e jetës nuk qëndron te arratisja prej saj, por te guximi për ta jetuar deri në fund.

Pikërisht këtu merr peshë të veçantë folja "të fitojmë". Poeti nuk thotë të pranojmë tokën, por ta fitojmë atë. Është një ndryshim i vogël në fjalë, por i madh në kuptim. Toka nuk paraqitet si një dhuratë e gatshme. Ajo ngjan me një arë që duhet punuar vazhdimisht, me një bukë që duhet fituar çdo ditë, me një dritë që duhet mbrojtur nga erërat e kohës. Të fitosh tokën do të thotë të pranosh barrën e jetës pa hequr dorë prej saj, të pranosh plagët pa humbur aftësinë për të dashur.

Në këtë mënyrë, realja nuk mbetet një sfond mbi të cilin lëvizin figurat poetike. Ajo bëhet vetë qendra e gravitetit të poezisë. Është shtrati i thellë ku rrjedh gjithë kjo lëndë lirike. Edhe kur imagjinata hap dritare drejt së panjohurës, edhe kur para syve shfaqen kufij drite apo vende të paarritshme, rrjedha kthehet përsëri te burimi i saj: te njeriu dhe te fati i tij tokësor.

Madje mund të thuhet se e gjithë poezia lëviz midis dy thirrjeve: njërës që e fton njeriun të ngjitet lart dhe tjetrës që e thërret të kthehet në tokë. Por në fund është kjo e dyta që fiton, jo si mohim i ëndrrës, por si njohje e një të vërtete të lashtë. Njeriu mund të shohë përtej vetes, mund të ndjekë me sy një vijë drite në horizont, mund të kërkojë vende që nuk gjenden në asnjë hartë, por kuptimin e vet e gjen gjithmonë këtu, në truallin ku jeton.

Prandaj fundi i poezisë nuk ka shijen e një parajse të humbur. Ai ngjan më shumë me kthimin e një udhëtari që, pasi ka ndjekur larg një shteg drite, ndalet dhe kupton se shtëpia e tij nuk ndodhej në skajin e horizontit. Ajo ishte aty ku kishte nisur udhën. Në tokë. Në atë tokë ku njeriu vuan dhe dashuron, ku rrëzohet dhe ngrihet përsëri, ku plagët dhe shpresat ecin krah për krah. Në atë tokë ku, sipas simbolikës së fuqishme të Sadik Bejkos, Krishti vazhdon të kryqëzohet vetëm në tokë.

2. Nëse realja është toka ku mbështetet poezia, magjikja është dritarja që hapet përtej saj. Ajo shfaqet jo për të mohuar botën reale, por për t'i dhënë asaj një dimension tjetër, një mundësi të përkohshme kapërcimi. Në këtë poezi, magjikja nuk vjen me bujë dhe as me shenjat e zakonshme të mrekullisë. Ajo hyn qetësisht në ligjërimin poetik, si një mjegull e hollë që mbështjell sendet pa ua ndryshuar pamjen, por duke ua ndryshuar kuptimin.

Qysh në vargjet e para poeti e vendos lexuesin përballë një hapësire që nuk i përket as plotësisht reales, as plotësisht ëndrrës:

"Prekëm

në kufirin e dritës,

në fërfëllimën që ndan hemisferat, hapësirat –

në të fluturimit teh të paprekshëm."

Kjo nuk është një hapësirë konkrete dhe as një vend që mund të përcaktohet me koordinata të zakonshme. Është një prag. Një vijë e padukshme ku takohen e njohura dhe e panjohura, e realja dhe e pamundura. Vetë shprehja "kufiri i dritës" bart një ngarkesë të fortë simbolike. Drita zakonisht lidhet me njohjen dhe qartësinë, por këtu ajo ka kufirin e vet. Përtej tij fillon një territor që nuk i bindet më logjikës së zakonshme. Poeti nuk e paraqet atë territor; ai vetëm na bën të ndiejmë praninë e tij.

Po aq e mistershme është edhe "fërfëllima që ndan hemisferat, hapësirat". Fërfëllima është diçka kalimtare, pothuajse e pakapshme. Ajo nuk mund të shërbejë si mur ndarës midis botëve, por në universin poetik të Bejkos pikërisht ajo merr këtë funksion. Kështu krijohet një nga paradokset më të bukura të poezisë: kufiri mes dy hapësirave të mëdha nuk është një mur i fortë, por një lëvizje e lehtë ajri, një dridhje e padukshme që mund të preket vetëm nga imagjinata.

Nga kjo hapësirë liminale lind edhe figura më e veçantë e poezisë:

"Vendin diku,

pak sa një gisht nën Hënë,

vend që nuk zbret kurrë tek ne të gjallët."

Ky është ndoshta imazhi më i plotë i magjikes në gjithë tekstin. Poeti nuk e vendos atë vend përtej Hënës, në largësi të pakapshme kozmike. Përkundrazi, e afron aq shumë sa duket se mund të preket me dorë. Është vetëm "një gisht nën Hënë". Por pikërisht në çastin kur duket i afërt, ai bëhet i paarritshëm. Kjo afërsi dhe largësi e njëkohshme i jep figurës një tension të veçantë poetik. Është si një ishull drite që shfaqet në horizontin e qenies njerëzore, aq pranë sa mund ta ëndërrosh, por aq larg sa nuk mund ta banosh.

Magjikja merr formë edhe më konkrete kur në poezi shfaqet karroca me flatra:

“Çasti u ndal, ra si

karroca me flatra te këmbët tona :

Ejani, ejani të fluturojmë, tha “

Në një poezi të zakonshme, një figurë e tillë do të kërkonte shpjegim. Këtu jo. Askush nuk habitet, askush nuk pyet nga erdhi apo si mund të ekzistojë. Ajo zbret natyrshëm në mes të botës njerëzore dhe bëhet pjesë e saj. Pikërisht këtu qëndron forca e magjikes së Bejkos. E pamundura nuk paraqitet si përjashtim nga rregulli, por si një mundësi që për një çast bëhet po aq e natyrshme sa toka ku qëndrojnë këmbët e njerëzve.

Madje edhe vetë koha humbet vetitë e saj të zakonshme. "Çasti u ndal". Nuk kemi më kohën lineare të jetës së përditshme. Kemi hyrë në një hapësirë poetike ku koha mund të ndalohet dhe ku njeriu mund të përjetojë atë që zakonisht mbetet jashtë mundësive të tij.

Megjithatë, magjikja në këtë poezi nuk është arratisje. Ajo nuk ndërton një botë të re përballë botës reale. Është më tepër një çast zbulimi, një hapje e beftë e horizontit. Për disa çaste njeriu arrin të shohë përtej kufijve që e rrethojnë, të prekë me majat e gishtërinjve një mundësi tjetër të ekzistencës. Por kjo mundësi mbetet gjithmonë e brishtë, si vetë fërfëllima që ndan hapësirat.

Prandaj magjikja te Sadik Bejko nuk ka ngurtësinë e mitit dhe as shkëlqimin e përrallës. Ajo ngjan me një dritë të largët që shfaqet për pak çaste mbi ujërat e natës. E shohim, e ndjekim me sy, besojmë se mund ta arrijmë, por kur afrohemi kuptojmë se ajo nuk ishte krijuar për t'u zotëruar. Ishte krijuar vetëm për të na kujtuar se përtej asaj që jetojmë ekziston gjithmonë një hapësirë tjetër, e paarritshme dhe joshëse, ku ëndrra vazhdon të ecë përpara njeriut.

3. Për të kuptuar natyrën e magjikes në këtë poezi, nuk mjafton të ndalemi te figurat e saj. Nuk mjafton të shohim karrocën me flatra, vendin "sa një gisht nën Hënë" apo kufirin e dritës. Duhet të kërkojmë burimin prej nga ato lindin. Vetëm atëherë bëhet e qartë se magjikja te Sadik Bejko nuk zbret nga qielli, nuk del nga legjendat dhe as nga ndonjë mit i lashtë. Ajo ngjitet nga thellësitë e shpirtit njerëzor.

Në shumë vepra të realizmit magjik, e jashtëzakonshmja buron nga kujtesa mitike e një populli, nga besime të trashëguara brez pas brezi apo nga ndërhyrja e forcave të mbinatyrshme në jetën e përditshme. Këtu ndodh diçka tjetër. Magjikja nuk ka prejardhje të jashtme. Ajo lind brenda vetë njeriut, si një etje e vjetër për të kapërcyer kufijtë e asaj që është e mundur.

Poeti e lë të kuptohet këtë që në fillim të udhëtimit poetik:

“Ëndrash e kishim ditur, turbull  pandehur, këtë çast

fare, fare të largët ."

Këto vargje janë çelësi i gjithë dimensionit magjik të poezisë. Çasti nuk vjen nga jashtë. Ai ka ekzistuar më parë në formën e ëndrrës. Ka jetuar në atë zonë të paqartë të vetëdijes ku dëshirat, parandjenjat dhe mallrat e pashpjegueshme përzihen me njëra-tjetrën. Fjala "turbull" është veçanërisht domethënëse. Magjikja nuk lind nga një projekt i qartë i mendjes. Ajo lind aty ku arsyeja humbet kufijtë e saj dhe ia lë vendin intuitës.

Prandaj vendi i famshëm "sa një gisht nën Hënë" nuk duhet parë si një koordinatë kozmike. Në thelb ai është një vend i shpirtit. Një hapësirë e krijuar nga dëshira njerëzore për të shkuar përtej vetvetes. Njeriu gjithmonë ka ëndërruar një tokë tjetër përtej tokës, një dritë tjetër përtej dritës që njeh, një jetë tjetër përtej kufijve të jetës së zakonshme. Pikërisht prej kësaj etjeje lind edhe ai vend i papërcaktuar që poeti e vendos mes tokës dhe Hënës.

Në këtë kuptim, magjikja në poezi është bijë e mungesës. Ndoshta sepse njeriu është e vetmja qenie që e do jetën me gjithë zemër dhe megjithatë ëndërron vazhdimisht një jetë tjetër. Ajo lind nga ndjenja se jeta, sado e dashur dhe e çmuar, nuk arrin ta mbushë plotësisht etjen e njeriut. Gjithmonë mbetet një hapësirë bosh, një horizont i paarritur, një dritare e hapur drejt diçkaje që nuk mund të emërtohet. Është pikërisht kjo mungesë që ushqen imagjinatën dhe e shtyn shpirtin drejt asaj që duket e pamundur.

Ndoshta për këtë arsye poeti nuk përdor simbole të fuqishme force apo pushteti për të hyrë në atë botë. Porta e magjikes hapet nga një gjest pothuajse i padukshëm:

" kur me një të puthur fluture helmuese

prek në kufirin fërfëllues

që i ndan më dysh hemisferat?”

Është një nga figurat më të holla dhe më të ndërlikuara të poezisë. Flutura zakonisht lidhet me bukurinë, lehtësinë dhe brishtësinë. Këtu ajo bart edhe helmin e vet. Bukuria dhe rreziku bashkëjetojnë në të njëjtën figurë. Vetë kalimi drejt magjikes nuk ndodh me një goditje të fortë, por me një prekje të lehtë. Mjafton një "e puthur fluture"( jo rrahje krahësh)  për të lëkundur kufijtë e botës së zakonshme.

Kjo tregon se burimi i magjikes nuk është forca, por ndjeshmëria. Nuk është pushtimi i së panjohurës, por aftësia për ta ndier praninë e saj. Vetëm ai që ruan brenda vetes hapësirën e ëndrrës mund të arrijë deri te ai kufi ku realja fillon të humbasë qartësinë e saj.

Madje mund të thuhet se magjikja në këtë poezi lind nga vetë natyra paradoksale e njeriut. Nga njëra anë ai është qenie e tokës, i lidhur pas kohës, trupit, vuajtjes dhe vdekjes. Nga ana tjetër ai mbart brenda vetes një etje të pashuar për pafundësinë. Ai jeton në tokë, por ëndërron qiellin. Ecën mbi gurë, por ndjek yjet me sy. Pikërisht në këtë përplasje mes kufirit dhe dëshirës lind magjikja e poezisë.

Prandaj karroca me flatra që zbret pranë njerëzve nuk duhet parë vetëm si një figurë fantastike. Ajo është mishërimi i një dëshire të hershme njerëzore. Është forma që merr për një çast ëndrra e fluturimit, ajo ëndërr që ka shoqëruar njeriun qysh kur ngriti sytë për herë të parë drejt qiellit. Në këtë kuptim, magjikja nuk vjen nga jashtë njeriut; ajo është një pjesë e tij, ndoshta pjesa më e fshehtë dhe më e pambrojtur.

Kjo është arsyeja pse magjikja e Sadik Bejkos nuk na duket e huaj. Lexuesi nuk e përjeton si diçka që i kundërvihet jetës, por si diçka që e njeh prej kohësh. Sepse secili ka pasur në vetvete një vend "sa një gisht nën Hënë". Secili ka ndjekur një herë një dritë të largët që dukej e arritshme dhe e paarritshme njëkohësisht. Secili ka besuar, qoftë edhe për një çast, se përtej kufijve të së zakonshmes mund të ekzistojë një hapësirë tjetër.

Pikërisht aty duhet kërkuar burimi i magjikes në këtë poezi. Jo në qiell, jo në mite dhe as në mrekulli. Por në atë pjesë të shpirtit njerëzor që nuk pajtohet kurrë plotësisht me kufijtë e jetës dhe vazhdon të ëndërrojë, edhe kur e di se ëndrra mund të zgjasë vetëm sa një fërfëllimë krahu fluture.

4. Pasi kemi parë truallin real mbi të cilin mbështetet poezia dhe burimin e brendshëm prej nga lind magjikja, bëhet më e lehtë të kuptojmë se ku qëndron realizmi magjik i kësaj vepre. Ai nuk gjendet te karroca me flatra, te kufiri i dritës apo te vendi "sa një gisht nën Hënë" të marra veçmas. As te toka, halli dhe ankthi të parë më vete. Realizmi magjik lind pikërisht në çastin kur këto dy botë takohen dhe bashkëjetojnë pa e përjashtuar njëra-tjetrën si dy rrjedha që vijnë nga burime të ndryshme dhe bashkohen në të njëjtin shtrat lumi. Asnjëra nuk e tret tjetrën; përkundrazi, secila i jep tjetrës një dritë të re. Realja bëhet më e thellë dhe magjikja më e besueshme.

Këtë e ndiejmë që në momentin kur shfaqet karroca me flatra:"Çasti u ndal,/ ra si karroca me flatra te këmbët tona." Figura është absolutisht e jashtëzakonshme. Realja është “te këmbët tona”, pra te hapësira njerëzore ndërsa magjikja është karroca me flatra dhe vetë ndalimi I çastit. Ndërsa realizmi magjik lind nga fakti se kjo karocë nuk zbret në një botë mitike, por pranë njerëzve të zakonshëm, si të ishte gjëja më e natyrëshme në botë. Pra ëndrra ulet në të njejtin truall ku është njeriu. Është sikur qielli për një çast harron lartësinë e vet dhe zbret të ulet pranë halleve njerëzore. Kjo është arsyeja pse lexuesi nuk e përjeton si një ndërhyrje fantastike, por si një mundësi të papritur që çel për një çast brenda jetës së zakonshme.

Edhe më domethënës bëhet ky bashkim kur poeti ndërfut në të njëjtin vizion elemente krejt tokësore:

"(Barëra të shpresës sonë kaq të forta

  ende lopët s'u patën ngrënë!?)"

Është një detaj që mund të kalojë pa u vënë re, por në të vërtetë mbart thelbin e realizmit magjik të poezisë. Këtu lopët janë një element krejt real, ndërsa “barërat e shpresës”I përkasin n jë dimensioni metaforik dhe magjik. Realizmi magjik krijohet sepse këto dy plane nuk ndahen; përkundrazi ndërthuren aq natyrshëmsa lexuesi e pranon pa kundërshtim këtë metamorfozë poetike. Shpresa këtu nuk rritet në qiell, por në të njëjtën tokë ku kullosin lopët; pikërisht për këtë arsye ajo duket njëherësh e brishtë dhe e pavdekshme.

Po kështu ndodh me vendin e shumëpërfolur shprehur me imazhin:

"Vendin diku, pak sa një gisht nën Hënë,

vend që nuk zbret kurrë tek ne të gjallët."

"Ne të gjallët" është elementi real, bota konkrete e njerëzve. Ndërsa "vendi sa një gisht nën Hënë" është një hapësirë krejt magjike, e paarritshme dhe e papërcaktueshme. Mirëpo poeti nuk e paraqet si përrallë apo si parajsë. Ai flet për të me qetësinë me të cilën do të paraqiste një vend të zakonshëm. Është një vend që nuk gjendet në hartë, por që secili e ka ndier njëherë brenda vetes: aq pranë sa duket se mund ta prekësh, aq larg sa nuk mund të mbërrish kurrë tek ai. Pikërisht kjo mënyrë e natyrshme e trajtimit të së pamundurës krijon efektin e realizmit magjik."sa një gisht nën Hënë". Në vetvete ai është një imazh i pastër magjik, por nuk paraqitet si parajsë e pavarur nga jeta, por si një tundim për t'u larguar prej saj. Për këtë arsye ai mbetet i lidhur me realen edhe kur duket se e kapërcen atë.

Një nga kulmet e kësaj ndërthurjeje gjendet te vargjet:

"Bota bëhet tjetër,

Ndodh: dhe në ujë perlash mund të zhgërryhen derrat."

Këtu realizmi magjik arrin një nga shprehjet e tij më të plota. Uji i perlave i përket një bote të mrekullueshme, pothuajse përrallore. Derrat, përkundrazi, i përkasin botës më tokësore dhe më të zakonshme që mund të imagjinohet. Midis tyre ekziston një kontrast i fortë estetik, por poeti nuk e përdor këtë për të krijuar përplasje. Ai i vendos në të njëjtin peizazh dhe i lejon të bashkëjetojnë natyrshëm, duke krijuar në këtë mënyrë realizmin magjik. Është sikur poeti dëshiron të na thotë se edhe mrekullia, kur prek tokën, merr pak nga balta e saj, ndërsa balta fiton një shkëlqim të papritur.

Madje edhe figura qendrore e poezisë, Krishti, merr kuptim brenda kësaj ndërthurjeje. Krishti është simbol i sakrificës, i dhimbjes dhe i kapërcimit shpirtëror. Ai i përket historisë dhe mitit, tokës dhe qiellit. Kur poeti shkruan: "(Krishti prapë mund të vihet në kryq e mund)", ai bashkon në një figurë të vetme dimensionin njerëzor dhe atë metafizik. Kryqi mbetet në tokë, por kuptimi i tij shkon përtej saj.

Prandaj realizmi magjik i kësaj poezie nuk ndërtohet mbi mrekullinë si spektakël. Ai ndërtohet mbi pranimin e natyrshëm të magjikes brenda botës së zakonshme. Lexuesi nuk pyet nëse ekziston vërtet ai vend "sa një gisht nën Hënë", as se si mund të zbresë një karrocë me flatra pranë njerëzve. Ai e pranon këtë siç pranon ekzistencën e hallit, të vuajtjes apo të tokës. Pikërisht ky pranim i qetë është shenja e dukshme e realizmit magjik.

Në të njëjtën frymë mund të lexohet edhe pasazhi:

" Ëndrash e kishim ditur, turbull 

pandehur, këtë çast

fare, fare të largët."

Realja këtu është përvoja krejt njerëzore e parandjenjës. Në pamje të parë kemi të bëjmë me një kujtim ose parandjenjë njerëzore, pra me një përvojë krejt reale të ndërgjegjes. Por kjo përvojë lidhet me një çast që ende nuk ka ndodhur dhe që megjithatë duket sikur është njohur më parë nëpërmjet ëndrrës. Kështu, ëndrra dhe realiteti nuk paraqiten si dy gjendje të ndara. Ato depërtojnë te njëra-tjetra. E ardhmja duket sikur ka kaluar më parë nëpër territoret e ëndrrës. Është sikur kujtesa dhe parandjenja ndërrojnë vendet: njeriu kujton atë që ende nuk ka jetuar. Pikërisht kjo ndjenjë e paqartë, ku parandjenja fiton po aq peshë sa përvoja konkrete, krijon një nga nuancat më të holla të realizmit magjik në poezi.

Një tjetër moment ku kjo ndërthurje bëhet veçanërisht e ndjeshme është pyetja: "Ç'mund të ndodhë e mund të mos ndodhë...". Realja gjendet te pasiguria njerëzore, te hezitimi që shoqëron çdo zgjedhje dhe çdo pritje për të ardhmen. Është një gjendje e njohur për çdo njeri, e lidhur me logjikën dhe përvojën e jetës.

Menjëherë pas kësaj pyetjeje poezia hyn në një hapësirë tjetër, ku kufijtë e së mundshmes fillojnë të treten. Këtu nis magjikja: jo si mrekulli e dukshme, por si një ndjesi se realiteti mund të zgjerohet përtej asaj që është e zakonshme. Është sikur subjekti lirik qëndron mbi një urë të varur mes dy brigjeve: pas tij mbetet toka e njohur e përvojës njerëzore, ndërsa përpara hapet territori i ëndrrës dhe i së panjohurës.

Realizmi magjik lind pikërisht në këtë çast lëkundjeje. Realja nuk zhduket dhe magjikja nuk e përjashton atë; përkundrazi, të dyja bashkëjetojnë në të njëjtën përvojë shpirtërore. Njeriu vazhdon të qëndrojë me këmbë në tokë, por vështrimi i tij depërton drejt një hapësire ku gjithçka mund të ndodhë ose të mos ndodhë. Pikërisht kjo bashkëjetesë e së zakonshmes me të pamundurën krijon klimën e realizmit magjik në poezi.

Në të njëjtën mënyrë mund të lexohet edhe kthimi i beftë: "Por... hap-mbyll sytë, prapë ramë në tokë." Fluturimi drejt së jashtëzakonshmes dhe rënia në tokë nuk paraqiten si ngjarje të kundërta. Ato rrjedhin natyrshëm nga njëra-tjetra. Vetë shprehja "hap-mbyll sytë" e zvogëlon distancën midis mrekullisë dhe realitetit. Mrekullia fiton përmasat e një pulitjeje. Kështu magjikja nuk paraqitet si një përvojë e largët dhe e paarritshme, por si një mundësi që mund të prekë jetën e zakonshme dhe pastaj të zhduket po aq natyrshëm sa është shfaqur.

Madje edhe vargjet: "atë rënien në truallin e fillimit, rënien që nga barku i nënës" mbartin një realizëm magjik të heshtur. Lindja është ngjarja më reale dhe universale e jetës njerëzore. Por poeti e sheh atë si një "rënie", duke i dhënë një kuptim metafizik kësaj përvoje biologjike. Kështu krijohet një lidhje e fshehtë midis lindjes dhe fatit njerezor. Në këtë mënyrë, një fakt i zakonshëm i ekzistencës fiton përmasa simbolike dhe bëhet pjesë e të njëjtit univers ku bashkëjetojnë toka dhe ëndrra, lindja dhe fluturimi, kufiri dhe kapërcimi i tij. Duket sikur njeriu, që në çastin kur vjen në botë, mbart brenda vetes këtë dyzim: një pjesë të lidhur pas tokës dhe një tjetër që vazhdon të kërkojë qiellin.

5. Për mendimin tim, risia e kësaj poezie nuk qëndron thjesht te prania e disa elementeve magjike. Poezia shqipe ka njohur edhe më parë vizione fantastike, simbole kozmike, madje edhe ndërhyrje të mitit në realitet. E veçanta e Sadik Bejkos është se ai e përdor magjiken në një mënyrë krejt tjetër. Ai nuk ndërton një univers paralel dhe as nuk e largon lexuesin nga toka. Përkundrazi, e sjell magjiken në zemër të përvojës njerëzore, aty ku jetojnë halli, vuajtja dhe ankthi. Pikërisht këtu fillon risia e kësaj poezie.

Së pari, poeti e çliron magjiken nga burimi tradicional mitik. Në letërsinë shqipe, magjikja lidhet me legjendën, folklorin, besimet popullore ose kujtesën mitike. Te kjo poezi ndodh ndryshe, magjikja nuk vjen nga jashtë njeriut, por nga brenda tij. Ajo lind nga ëndrra, nga mungesa, nga etja për të kapërcyer kufijtë e ekzistencës. Prandaj vendi "sa një gisht nën Hënë" nuk është një hapësirë legjendare, por një gjeografi e shpirtit njerëzor. Në këtë kuptim, Bejko e zhvendos realizmin magjik nga territori i mitit në territorin e ndërgjegjes.

Një risi tjetër që bie në sy është natyralizimi i magjikes. Në poezi nuk ka habi përballë mrekullisë. Askush nuk çuditet kur shfaqet: "Çasti u ndal, ra si/karroca me flatra te këmbët tona." pasi karroca me flatra nuk hyn në tekst si një ngjarje e jashtëzakonshme që trondit botën. Ajo zbret qetësisht pranë njerëzve, sikur të kishte qenë gjithmonë aty. Kjo mënyrë e pranimit të magjikes pa habi e afron poezinë me thelbin e realizmit magjik bashkëkohor dhe përbën një prurje të veçantë në poetikën shqipe, ku zakonisht fantastikja është shoqëruar me atmosferë mrekullie ose me ndjesinë e çuditjes.

Po aq e rëndësishme është mënyra si poeti bashkon sublimen me të zakonshmen. Në shumë raste këto dy botë qëndrojnë larg njëra-tjetrës. Te Bejko ato prekin supet. Ndërsa karroca me flatra fton drejt fluturimit, në të njëjtin vizion shfaqen edhe lopët: "(Barëra të shpresës sonë kaq të forta/ende lopët s'u patën ngrënë!?)."

Kjo afërsi është një nga risitë më të bukura të poezisë. Magjikja nuk e përjashton të zakonshmen dhe e zakonshmja nuk e ul madhështinë e vizionit. Ëndrra dhe jeta e përditshme ndajnë të njëjtin truall. Në këtë mënyrë, poezia krijon një realizëm magjik me fytyrë njerëzore, larg dekorit ekzotik që shpesh e shoqëron këtë rrymë.

Një tjetër risi lidhet me mënyrën se si magjikja përdoret për të thelluar kuptimin e reales. Zakonisht e jashtëzakonshmja shërben për të na larguar nga bota e zakonshme. Këtu ndodh e kundërta. Fluturimi drejt së pamundurës e bën më të dukshme peshën e tokës. Sa më afër duket vendi "sa një gisht nën Hënë", aq më i fortë bëhet rikthimi te halli njerëzor:"Të fitojmë, pra, Tokën,/Të fitojmë prapë hallin, vuajtjen, ankthin tonë." Kjo është ndoshta risia më e thellë filozofike e poezisë. Magjikja nuk përdoret për të mohuar realitetin, por për ta ndriçuar atë nga një kënd tjetër. Ëndrra bëhet pasqyrë e tokës.

Po kështu, Bejko krijon një realizëm magjik me përmbajtje ekzistenciale. Në shumë vepra të kësaj natyre, e magjikja lidhet me historinë kolektive, me kujtesën e një populli apo me ndërthurjen e kulturave. Këtu qendra e gravitetit mbetet njeriu i vetëm, me ankthin dhe dëshirën e tij për kapërcim. Magjikja nuk është aventurë e botës, por aventurë e shpirtit.

Në fund, edhe figura e Krishtit fiton një funksion të ri poetik. Ajo nuk paraqitet si figurë teologjike dhe as si personazh biblik. Ajo shndërrohet në simbolin më të plotë të fatit njerëzor. Prandaj poezia mbyllet me rikthimin në tokë: "Në tokë... të fitojmë tokën./ (Krishti prapë mund të vihet në kryq e mund)."

Këtu realizmi magjik e ka kryer misionin e vet. Na ka ngritur për një çast drejt një hapësire që dukej përtej jetës dhe më pas na ka kthyer sërish në truallin njerëzor. Si një zog drite që prek horizontin e largët dhe kthehet në folenë e vet, poezia rikthehet aty ku fillon gjithçka: te njeriu.

Prandaj risia e kësaj poezie në poetikën shqipe nuk qëndron thjesht te përdorimi i elementeve magjike. Risia qëndron te mënyra se si ato bëhen pjesë e natyrshme e përvojës ekzistenciale, te mënyra se si ëndrra dhe toka, Hëna dhe halli, fluturimi dhe kryqi bashkëjetojnë në të njëjtën frymëmarrje poetike. Pikërisht në këtë bashkëjetesë lind ai realizëm magjik i veçantë, i brishtë dhe i menduar thellë, që i jep poezisë së Sadik Bejkos një vend të veçantë në poezinë bashkëkohore shqipe.

Në këtë poezi, realizmi magjik nuk funksionon si zbukurim estetik, por si një mënyrë e re e organizimit të përvojës poetike në letërsinë shqipe. Risia e Bejkos qëndron në zhvendosjen e magjikes nga miti dhe fantazia drejt hapësirës së ndërgjegjes dhe ekzistencës njerëzore. Në vend që të krijojë një botë paralele, ai e ndërton të jashtëzakonshmen brenda vetë realitetit të përditshëm, duke e bërë atë të natyrshme dhe të besueshme. Kështu, kufiri mes reales dhe magjikes nuk është më ndarje, por një zonë ndërveprimi ku prodhohet kuptimi poetik. Në këtë ndërthurje, magjikja nuk e zëvendëson realen, por e thellon atë dhe e bën më të dukshme. Pikërisht në këtë qasje qëndron edhe prurja më origjinale e Bejkos në realizmin magjik të poezisë shqipe.

 

Sarandë, prill 2024-qershor 2026

 

Krishti kryqëzohet vetëm në tokë

 

Prekëm

në kufirin e dritës,

në fërfëllimën që ndan hemnisferat, hapësirat -

në të fluturimit teh të paprekshëm.

 

Ëndrash e kishim ditur, turbull  pandehur, këtë çast

fare, fare të largët :

Vendin diku, pak sa një gisht nën Hënë,

vend që nuk zbret kurrë tek ne të gjallët.

 

Por ndodhi. Çasti u ndal, ra si

karroca me flatra te këmbët tona :

- Ejani, ejani të fluturojmë, tha.

(Barëra të shpresës sonë kaq të forta

ende lopët s’u patën ngrënë!?)

Le të ngjitemi, tha,

pak, fare pak gjer aty… nën Hënë.

 

Ç’ mund të ndodhë

e mund të mos ndodhë

kur me një të puthur fluture helmuese

prek në kufirin fërfëllues

që i ndan më dysh hemisferat?

Bota bëhet tjetër,

Ndodh: dhe në ujë perlash mund të zhgërryhen derrat.

 

Por… hap-mbyll sytë, prapë ramë në tokë.

S’qenkësh gjë,

s’paskësh qenë gjë ai vendi i një gisht nën-Hënës.

Të fitojmë, pra, Tokën,

Të fitojmë prapë hallin, vuajtjen, ankthin tonë,

atë rënien në truallin e fillimit,

rënien që nga barku i nënës.

 

Në tokë… të fitojmë tokën.

(Krishti prapë mund të vihet në kryq e mund).

Njerëzorë jemi, tepër njerëzorë…

…s’është më, nuk është

ai vendi sa një gisht nën Hënë,

dikund...

 

Nga libri “Letër Hamurabit”

 

 

KUSHTRIMI QË NUK KËRKON MË BETEJA

 

Nga Timo Mërkuri

Qysh në vargjet e para ndjen se kjo poezi e Natasha Lakos është një poezi ndryshe. Është nga ato tekste që të ndryshojnë mënyrën e leximit. Pa e kuptuar ende ku do të të çojë, ndien se ke hyrë në një hapësirë tjetër poetike, larg atij lirizmi të qetë e reflektiv me të cilin jemi mësuar ta njohim autoren. Në hovin e parë të fjalëve, në ritmin e tyre të dendur dhe vrullin me të cilin ndjekin njëra-tjetrën, poezia të krijon ndjesinë e një kavalerie që vrapon me revan.

Vargu nuk qëndron gjatë mbi një imazh të vetëm dhe as kërkon strehë në vetminë e meditimit lirik. Ai lëviz pareshtur, mbledh rreth vetes sende, dukuri, njerëz, institucione, zëra e kundërthënie, duke krijuar përshtypjen e një bote që kalon para syve si ujërat e një lumi të turbullt pas reshjeve. Tingulli dhe kuptimi ecin bashkë në këtë poezi. Herë fjala duket se e udhëheq ritmin, herë ritmi e tërheq pas vetes.

 Edhe forma e poezisë e shpall këtë ndryshim. Në vend të përqendrimit të zakonshëm lirik, këtu hasim renditje të gjata, afërsi tingullore, përsëritje dhe një energji që herë ngjan me marshimin e një turme, herë me jehonën e një kushtrimi që zbret nga lartësitë e kohës. Grotesku bëhet më i dukshëm, ironia fiton terren, ndërsa shqetësimi qytetar del në sipërfaqe si një burim që nuk mund të mbulohet më.

Megjithatë, ndryshimi duket në sipërfaqe. Poshtë saj, poezia mbetet e njëjta në thelb. Nën këtë ritëm të vrullshëm vazhdon të rrahë e njëjta ndjeshmëri njerëzore që e ka shoqëruar Natasha Lakon në gjithë krijimtarinë e saj. Është po ai shqetësim për njeriun, për fatin e vlerave dhe për plagët e kohës, vetëm se kësaj here nuk flet me zë të ulët. Del në mes të sheshit dhe kërkon të dëgjohet.

Ndaj hyrja më e natyrshme në universin e kësaj poezie nuk kalon nga ritmi, figuracioni apo satira e saj. Ajo kalon nga titulli. Janë vetëm dy fjalë, por ato mbajnë mbi supe kujtesën e një kohe historike dhe peshën e një simbolike të rrallë. "E mbë ta!" nuk është thjesht emri i poezisë. Është porta e parë kuptimore e saj, flamuri që valëvitet mbi të gjithë tekstin dhe thirrja prej së cilës fillon e merr kuptim gjithë lëvizja e kësaj poezie.

I. Titulli si histori, simbol dhe kujtesë.

Në poezinë "E mbë ta!", titulli nuk është thjesht porta hyrëse e tekstit. Ai vjen përpara poezisë si një jehonë e largët që ende nuk është shuar në kujtesën shqiptare. Dy fjalë të shkurtra, por me peshën e një ngjarjeje që koha nuk ka mundur ta zbehë.

“E mbë ta!” – “Mbi ta!” – është një kushtrim lufte. Një thirrje që sipas kujtesës historike lidhet me Lekë Dukagjinin në ditët e një beteje me ushtrinë osmane, kur ushtria shqiptare mori lajmin se Gjergj Kastrioti ndodhej në shtratin e vdekjes dhe mund të mbaronte nga çasti në çast. Shqiptarët duhej të ktheheshin në Lezhë për të përcjellë kryezotin e tyre, por nuk mund ta linin betejën dhe ushtrinë turke. Kjo ushtri duhej të shpartallohej, jo thjesht të mposhtej. Lekë Dukagjini lëshoi kushtrimin dhe ushtria shqiptare vërshoi mbi pushtuesin osman si lumi kur del nga shtrati në një dimër të egër. Ndaj kujtesa jonë thirrjen “E mbë ta” nuk e ka ruajtur vetëm si një urdhër lufte, por më së shumti si një flamur besimi që valvitej kur gjithçka dukej se po gremiej përreth. Ishte një nga ato çaste kur historia duket sikur ndalet për një frymëmarrje dhe pret të shohë nëse ky popull do të gjejë forcën të vazhdojë më tej.

Nuk është rastësi që Natasha Lako zgjedh pikërisht këtë kushtrim për titullin e poezisë. Ajo e merr nga historia për t'i folur kohës sonë. Historia nuk vjen si kujtim. Vjen si një prrush që ende djeg, edhe pse nga një zjarr i vjetër.

Në poezi nuk ka beteja, kalorës apo shpata. Megjithatë, që në vargjet e para ndiejmë një botë të trazuar, ku përzihen "sallat", "stallat", "vlerat", "vitrinat", "mandatet", "dekoratat" ; një botë ku "dridhen burrëritë" dhe ku "këputen frenat". Nuk është fusha e betejës së shekullit XV, por nuk është as një botë që gjen paqe me vetveten.

Dhe pikërisht këtu titulli nis të hapë kuptimet e tij më të thella. Kushtrimi i dikurshëm në këtë poezi nuk të fton kundër një ushtrie pushtuese. Ai të fton të përballesh me gjithçka që cenon njeriun dhe vlerat e tij. Kundër mjegullimit të së vërtetës, kundër shpërfytyrimit të jetës publike, kundër lodhjes morale që i bën njerëzit të pajtohen me të papranueshmen.

Kështu, "E mbë ta!" pushon së qeni një kujtim historie dhe shndërrohet në simbol. Në simbolin e reagimit. Në simbolin e refuzimit për të qëndruar duarkryq përballë asaj që të shqetëson. Ai qëndron mbi të gjithë poezinë si një flamur që valëvitet, ndërsa poshtë tij kalojnë ritmet, ironia, grotesku dhe shqetësimet e kohës sonë.

Sa më shumë i afrohesh fundit të poezisë, aq më qartë kupton se Lako nuk ka marrë nga historia ashpërsinë e kushtrimit, por forcën e tij morale. Ajo nuk thërret kundër njerëzve  . Thërret kundër dukurive që varfërojnë shpirtin dhe errësojnë ndërgjegjen.

Prandaj kur poezia mbyllet me vargjet:"E mbë ta,/dashuri sa vajti ora,/të kthehet zemra nga e tëra," titulli ka përfunduar udhëtimin e vet. Ka ardhur nga zhurma e një beteje mesjetare dhe ka mbërritur te zemra e njeriut, aty ku gjen kuptimin e tij më të plotë.

E parë në këtë kontekst "E mbë ta!" nuk është në këtë poezi një zbukurim historik dhe as një kujtim i së kaluarës. Është një fjalë e ardhur nga shekujt për t'i folur së tashmes. Si një kambanë e vjetër që nuk është shuar ende, ajo dëgjohet në sfondin e kohës.

II. Arkitektura tingullore dhe melodiciteti i poezisë

Nëse titulli është kushtrimi që hap poezinë, ritmi është fryma që e përshkon nga fillimi deri në fund. Te "E mbë ta!" tingulli nuk vjen pas kuptimit. Shpesh ndodh e kundërta. Së pari dëgjon poezinë dhe vetëm pastaj nis të depërtosh në shtresat e saj kuptimore. Ajo hyn te lexuesi jo vetëm përmes mendimit, por edhe përmes veshit.

Që në hapje krijohet ndjesia e një lëvizjeje të pandërprerë:"Përpara në salla, në stalla, në sera, në vlera, në viehrra, në të tjera,/të blera." Fjalët nuk rrinë qetë. Shtyhen njëra pas tjetrës, si të mos kenë kohë të ndalen. Përsëritja e parashtesës "në" krijon ritmin e hapave, ndërsa tingujt e afërt e mbajnë vargun në një lëvizje të vazhdueshme. Që këtu ndihet se poezia nuk është ndërtuar për t'u lexuar vetëm me sy. Ajo kërkon zë.

Ky vrull tingullor vazhdon në gjithë tekstin: "në pishina, në vitrina, në kabina, në makina" dhe më tej: "e klasave (të nxënësve)”,e glasave (të zogjve), e rasave, (të varreve), të kasave (të parave), të karkasave (të shërbëtoreve)" ku fjalët nuk funksionojnë si përkufizime. Në dukje kemi një lojë fjalësh, por në të vërtetë kemi një organizim të kujdesshëm muzikor. Tingulli afron fjalët pranë njëra-tjetrës dhe, bashkë me to, afron edhe botë kuptimore që zakonisht qëndrojnë larg njëra-tjetrës. Dhe muzika e saj nuk qëndron më si zbukurim. Bëhet vetë mendim.

Në gjithë poezinë ndihet prania e dendur e zanores "a". Është zanorja më e hapur e shqipes dhe ndoshta më kumbimtarja. Ajo dëgjohet te "salla", "stalla", "vlera", "pará", "mandate", "inondata", "rasave", "karkasave". Kjo përsëritje i jep poezisë jehonë dhe hapësirë. Tingulli hapet, përhapet dhe mbush vargun si një kambanë që vazhdon të dridhet dhe jehojë edhe pasi mbaron goditja.

Por krahas kësaj hapjeje dëgjohen vazhdimisht edhe bashkëtingëlloret e forta. "K"-ja, "g"-ja, "t"-ja dhe "r"-ja krijojnë një strukturë më të ashpër, më tokësore, më energjike: "torollakët, njomzakët, boshnjakët, oxhakët" ose: "dridhen dhembjet, koskat, kokallat, burrëritë, fuqitë..." ku tingulli fiton peshë fizike. Duket sikur fjalët nuk shqiptohen, por përplasen. Ritmi nuk rrjedh më si ujë; ai troket, godet dhe zgjon.

Edhe përsëritjet kanë një rol të veçantë. Fjala "përpara" rikthehet si një refren i fshehtë, si një shtytje e vazhdueshme drejt lëvizjes. Po kështu edhe vargu i foljeve: "rrëzohen", "dridhen", "këputen", "kthehen", "numërohen". të krijon ndjesinë se poezia duket sikur merr frymë nëpërmjet tyre. Çdo folje sjell një lëvizje të re, një valë të re ritmike, derisa teksti fiton energjinë e një organizmi të gjallë.

Melodiciteti i kësaj poezie nuk qëndron vetëm te vrulli. Qëndron edhe te ndryshimi i tij. Në fillim ritmi grumbullohet dhe përshpejtohet, më pas errësohet nga vargje si: "këputen frenat, hienat, venat" apo: "kthehen në varr të vrarët, qofëlargu, dimri, behari" Duket sikur vetë tingulli mbart peshën e trazimit që përshkon poezinë.

Dhe pastaj, pas gjithë këtij vërshimi, vjen qetësimi. "E mbë ta,/dashuri sa vajti ora,/të kthehet zemra nga e tëra." Pas zhurmës së ritmeve, pas dendësisë së tingujve dhe grumbullimit të fjalëve, poezia mbërrin te një ton më i butë. Është sikur një erë e fortë të pushojë papritur dhe mbi ujë të mbetet vetëm lëkundja e fundit e valës. Ritmi nuk shtyn më. Tani ai fton për reflektim.

Kjo është arsyeja pse melodiciteti në "E mbë ta!" nuk mund të shihet si zbukurim i jashtëm i vargut. Ai është një nga themelet e poezisë. Tingulli, ritmi, zanoret, bashkëtingëlloret dhe përsëritjet punojnë së bashku si fijet e të njëjtit endje poetike. Shpesh jehona e tyre mbërrin te lexuesi një çast më parë se kuptimi, dhe pikërisht aty qëndron një pjesë e magjisë së kësaj poezie.

III. Leksiku poetik dhe bota e fjalëve .

 Te poezia "E mbë ta!" një pjesë e madhe e forcës buron nga vetë fjalët. Nga mënyra si janë zgjedhur, si janë afruar pranë njëra-tjetrës dhe si krijojnë një botë që herë të habit, herë të trondit dhe herë të bën të buzëqeshësh me hidhërim.

Që në leximin e parë ndien se Lako nuk zgjedh një leksisk heroic, kalorsiak apo epic siç mund të pritej nga një poezi që mban titullin e një kushtrimi lufte mesjetar, madje leksiku i kësaj poezie nuk vjen nga një burim i vetëm. Është si një lumë që nuk di nga i vijnë ujërat. Në të gjen fjalë të jetës së përditshme, të politikës, të administratës, të familjes, të natyrës, të vdekjes e të dashurisë. Të gjitha hyjnë në të njëjtin varg pa kërkuar leje nga njëra-tjetra.

Shihni si afrohen: "në salla, në stalla, në sera, në vlera..." dhe pak më tej: "në pishina, në vitrina, në kabina, në makina..." Në dukje kemi një lojë tingujsh, por realisht pas tingullit qëndron një botë e tërë. Këtu bashkëjetojnë hapësira të jetës publike, të jetës private dhe të botës së konsumit. Është sikur poetja të mos zgjedhë asgjë për të lënë jashtë. Ajo e merr kohën me gjithçka që mbart mbi supe dhe e fut në poezi.

Madje shpesh duket sikur fjalët nuk janë zgjedhur për atë që emërtojnë, por për atë që zbulojnë kur vendosen pranë njëra-tjetrës. Një "dekoratë" pranë një "mandati" tingëllon krejt ndryshe nga sa do të tingëllonte e vetme. Një "autopsi" pranë një "autorësie" krijon një drithërimë të çuditshme ku jeta dhe vdekja, krijimi dhe fundi, prekin njëra-tjetrën për një çast:"rrëzohen pemë, sejmenë, autorësi, autopsi." Është një nga ato vargje ku fjala duket sikur heq petkun e zakonshëm dhe nxjerr në dritë kuptime të fshehura.

Po kështu ndodh me sekuencën: "e klasave (të shkollave), e glasave (të oborreve), e rasave (të mortoreve), të kasave (të thertoreve), të karkasave (të shërbëtoreve)". Fjalët lidhen nga tingulli, por jo nga kuptimi. Kjo mospërputhje krijon një ndjesi çorientimi, sikur realitete që zakonisht qëndrojnë larg njëri-tjetrit të jenë hedhur papritur në të njëjtën hapësirë poetike. Në fillim tingulli krijon një lloj loje. Por sa më shumë ecën vargu , aq më qartë kuptohet se kemi të bëjmë me më shumë se një lojë tingujsh.

Në poezi ka shumë fjalë që mbartin peshë rrënimi: "këputen frenat, hienat, venat" ose: "kthehen në varr të vrarët, qofëlargu, dimri, behari." Por përballë tyre qëndrojnë fjalë të tjera, më të buta, më njerëzore. Mes gjithë kësaj dendësie shfaqen "lulet", "rinia", "bukuria", "shtëpia". Ato nuk zënë shumë vend në tekst, por prania e tyre është e mjaftueshme për të treguar se poezia nuk e ka humbur besimin te njeriu.

Ndoshta pikërisht këtu qëndron një nga bukuritë e leksikut të kësaj poezie. Ai nuk është as i pastër dhe as i qetë. Është i trazuar si vetë koha që pasqyron. Fjalët e bukura dhe fjalët e ashpra, fjalët e jetës dhe ato të vdekjes, fjalët e shpirtit dhe ato të burokracisë, lëvizin në të njëjtin qark poetik. Ashtu si në jetën e përditshme, ku bukuria dhe banaliteti shpesh ndajnë të njëjtën trotuar.

Dhe kur poezia mbërrin në fund, pas gjithë kësaj vorbulle fjalësh, mbetet vetëm ajo që ka më shumë peshë se të gjitha: "E mbë ta,/dashuri sa vajti ora,/të kthehet zemra nga e tëra." Nuk është rastësi që poezia përfundon te "dashuria" dhe te "zemra". Pas gjithë fjalëve që emërtojnë sendet, postet, deformimet, rrënimet dhe groteskun e kohës, poetja kthehet te fjala më e vjetër e njeriut: zemra.

Prandaj leksiku i “E mbë ta!” nuk mbetet thjesht një rend fjalësh, por shndërrohet në një terren ku kuptimet ndërrojnë vend pa paralajmërim. Është si një pasqyrë e çarë, ku koha nuk kthehet e rregulluar, por e shpërndarë në shumë fytyra njëherësh, secila duke reflektuar një tjetër dridhje të së njëjtës botë.

Në këtë hapësirë, fjala nuk zbukuron dhe as shpjegon: ajo ekspozon. Dhe Natasha Lako nuk e zbut këtë ekspozim; ajo vetëm e vendos përpara nesh, si një peizazh që nuk kërkon miratim për të qenë i vërtetë. Prej këtu, edhe vetë fjalët e poezisë bëhen pjesë e kushtrimit të saj- jo si zë i ngritur, por si gjurmë që mbetet. Dhe ndonjëherë, pikërisht gjurma është forma më e qëndrueshme e thirrjes.

IV. Figuracioni artistik dhe krijimi i imazhit poetik

Një nga veçoritë më interesante të poezisë "E mbë ta!" është mënyra se si Natasha Lako ndërton figuracionin e saj. Lexuesi që kërkon metafora të mëdha, simbole të shpallura apo imazhe të ndërtuara sipas traditës klasike, mund të mbetet fillimisht i hutuar. Poezia duket sikur ecën në një drejtim tjetër. Ajo nuk ndalet për të gdhendur gjatë një figurë të vetme, por krijon vazhdimisht figura të reja nga afërsia dhe përplasja e fjalëve.

Prandaj, kur flasim për figuracionin artistik të kësaj poezie, duhet të nisemi nga një vëzhgim i thjeshtë: Natasha Lako këtu flet më shumë me imazhe sesa me metafora. Në këtë lexim, unë e shoh poezinë më shumë si një rrjedhë perceptimi sesa si një ndërtim figurash të fiksuara.

Kjo nuk do të thotë se metafora mungon. Përkundrazi, ajo është e pranishme në shumë vende të tekstit, por nuk qëndron në qendër të vëmendjes. Ajo vepron në heshtje, si një rrymë e nëndheshme që ushqen kuptimin e përgjithshëm të poezisë. Në plan të parë del imazhi.

Imazhi nuk ndërtohet nga përshkrimi. Nuk krijohet nga vizatimi i një tabloje poetike. Ai lind nga grumbullimi i fjalëve.

Mjafton të lexojmë: “përpara në salla, në stalla, në sera, në vlera, në vjehrra, në të tjera” ose: “në pishina, në vitrina, në kabina, në makina”. Në leximin tim, kjo është një nga ato raste kur gjuha nuk përshkruan realitetin, por e përthith dhe e shpërndan atë.

Në vetvete, këto fjalë nuk janë figura artistike, por të vendosura pranë njëra-tjetrës krijojnë një panoramë të lëvizshme të realitetit. Lexuesi nuk sheh një objekt të vetëm. Ai sheh një botë që kalon me shpejtësi para syve, si një karvan pamjesh që nuk ndalet askund. Pikërisht këtu shfaqet figura që mban mbi supe një pjesë të madhe të poezisë: enumeracioni, renditja e pandërprerë e fjalëve.

Në shumë poezi enumeracioni është figurë ndihmëse. Te "E mbë ta!" ai bëhet figurë themelore. Nga ai lind ritmi, muzikaliteti,  ironia. Madje edhe vetë imazhi poetik shpesh është produkt i tij.Kjo vërehet më qartë në sekuenca të tilla si: "numërohen lulet, fasulet, koburet, bien poturet"

Në dukje kemi vetëm një varg fjalësh të afërta tingullisht, por ndërmjet tyre krijohet një tension figurativ. Lulja, fasulja, koburja dhe poturja i përkasin botëve të ndryshme. Kur futen në të njëjtin varg, ato fillojnë të prodhojnë një imazh grotesk të një realiteti ku e bukura, e zakonshmja dhe e dhunshmja përzihen pa kufi.Në këtë mënyrë poetja nuk e përshkruan kaosin, ajo e krijon atë para syve tanë.

Një rol të veçantë luajnë edhe personifikimet. Në disa raste ato shfaqen natyrshëm, pothuaj pa u vënë re, por ndikimi i tyre është i fortë. Kur lexojmë:"dezinfektohen të vërtetat"e kuptojmë menjëherë se nuk kemi të bëjmë me një pohim realist. E vërteta paraqitet si një qenie e gjallë që mund të infektohet dhe më pas të pastrohet. Në një varg të vetëm krijohet një metaforë e fuqishme për mënyrën si trajtohet e vërteta në shoqërinë moderne.

Po kështu ndodh edhe te:"vigjëlon policia, rinia, bukuria, shtëpia, kakërdhia" konceptet dhe nocionet abstrakte marrin jetë. Rinia, bukuria apo shtëpia dalin nga gjendja e tyre statike dhe hyjnë në lëvizje. Bota e poezisë fillon të marrë frymë si një organizëm i vetëm.

Metafora, nga ana tjetër, nuk paraqitet si figurë e izoluar, por si gjendje e përgjithshme e tekstit.Kur poetja shkruan:"dridhen dhembjet, koskat, kokallat, burrëritë, fuqitë" dridhja kalon nga trupi te morali. Kockat mund të dridhen fizikisht, por burrëritë dhe fuqitë dridhen në një kuptim tjetër. Këtu metafora zgjeron kuptimin e vargut dhe e kthen një lëvizje fizike në një gjendje shpirtërore e shoqërore.

Po kështu:"këputen frenat, hienat, venat"krijon një nga imazhet më të forta të poezisë. Humbja e kontrollit, agresiviteti dhe dëmtimi jetësor bashkohen në të njëjtën hapësirë figurative. Një varg i vetëm arrin të përcjellë ndjesinë e një rendi që po shpërbëhet.

Këtu hyn në lojë grotesku, i cili është një nga ngjyrat më të dallueshme të figuracionit të kësaj poezie. Shumë nga imazhet e saj lindin pikërisht nga bashkimi i elementeve që normalisht nuk qëndrojnë bashkë. Është si të shohësh copëza të ndryshme pasqyrash të thyera që papritur formojnë një portret të vetëm. Ky portret nuk është i bukur në kuptimin tradicional të fjalës, por është tronditës dhe i vërtetë.

Prandaj, nëse do të kërkonim figurën qendrore të kësaj poezie, vështirë se do ta gjenim te një metaforë e vetme. Figura qendrore është vetë mekanizmi figurativ që krijon Lako. Është aftësia për të marrë fjalë të zakonshme dhe për t'i vendosur në marrëdhënie të papritura me njëra-tjetrën, derisa prej tyre të lindë një imazh i ri.

Në fund të leximit nuk mbetet në kujtesë një metaforë e veçuar. Mbetet një tablo e madhe lëvizëse ku përzihen "dekoratat", "mandatet", "lulet", "koburet", "burrëritë", "frenat", "të vërtetat" dhe "zemra". Dhe pikërisht kjo tablo, e ndërtuar nga tingulli, ritmi, figurat dhe asociacionet, përbën një nga arritjet më të veçanta artistike të poezisë "E mbë ta!".

V. Grotesku si gjuha e një kohe të çoroditur

Grotesku këtu nuk është zbukurim. Ai vjen vetë nga mënyra si është ndërtuar bota e poezisë. Bota duket sikur ka dalë nga boshti i saj dhe sendet, njerëzit, idetë e stinët humbin vendet e tyre të zakonshme. Prandaj lexuesi nuk përballet me një peizazh të qetë e të rregullt, por me një panoramë ku gjithçka lëviz, përplaset dhe ndërthuret në mënyrë të papritur. Këtu grotesku nuk shihet më. Ai ndihet..

Domethënëse në këtë drejtim është: "rrinë mbrapa torollakët, njomzakët, boshnjakët, oxhakët". Në pamje të parë duket sikur kemi vetëm një lojë tingujsh, por pas saj fshihet një vizion poetik. Njerëz dhe sende vendosen në të njëjtin rresht: torollakët e njomzakët i përkasin botës njerëzore, ndërsa oxhakët botës së objekteve. Në një lexim më të thellë, grotesku këtu nuk është vetëm përzierje kategorish, por shenjë e humbjes së kufijve që e mbajnë realitetin të qëndrueshëm. Pikërisht kjo afërsi krijon një çrregullim të lehtë logjik, prej të cilit lind grotesku. Bota humbet qartësinë e saj të zakonshme dhe kufijtë mes kategorive fillojnë të treten.

Më tej poezia na çon drejt një imazhi edhe më befasues: “kthehen në varr të vrarët, qofëlargu, dimri, behari”. Ky është një nga ato vargje që nuk shpjegohen menjëherë. Ato mbeten gjatë edhe pasi mbyllet leximi. Në të njëjtën lëvizje kthehen në varr jo vetëm të vrarët, por edhe dimri e behari. Stinët hyjnë në të njëjtin ritual mortor me njeriun. Realja dhe simbolikja bashkëjetojnë pa rezistencë logjike, si në një ëndërr të trazuar ku koha merr pjesë në ceremoninë e humbjes. Në disa vargje grotesku bëhet aq i mprehtë, sa realiteti pushon së qeni pamje dhe shndërrohet në ndjesi. Pikërisht aty poezia prek frymën e ekspresionizmit. Nuk kemi më përshkrimin e një bote të çrregulluar, por përjetimin e saj të brendshëm, ankthin që ajo zgjon dhe tronditjen që lë pas. Deformimi nuk i përket më vetëm sendeve apo situatave, por vetë mënyrës se si ndërgjegjja e percepton realitetin. Këtu grotesku prek kufijtë e surrealizmit. Ai nuk synon të deformojë realitetin, por të ekspozojë shtresën e tij të fshehtë. Herë-herë, vetëm një çrregullim i tillë poetik mund të zbulojë të vërtetën e thellë të kohës. Koha nuk rrjedh më; ajo përmbyset.

Po aq i fuqishëm është edhe pasazhi: “krihen trumbetat, kuletat, dezinfektohen të vërtetat, xhaketat”, ku bota materiale dhe ajo morale trajtohen në të njëjtin rrafsh. Trumbetat dhe kuletat krihen sikur të kishin flokë, ndërsa njëkohësisht dezinfektohen xhaketat dhe të vërtetat. Vetë mënyra si vendosen pranë njëra-tjetrës krijon një buzëqeshje të hidhur që e shoqëron lexuesin gjatë gjithë poezisë, duke ndryshuar vazhdimisht tonin e saj. Të krijohet përshtypja e një shoqërie që kujdeset me të njëjtin zell për paraqitjen e jashtme dhe për të vërtetën, duke i kthyer të dyja në objekte procedure.

Në këto vargje grotesku merr ngjyrat e satirës. Ai nuk bërtet dhe nuk akuzon drejtpërdrejt; mjaftohet të vendosë gjërat pranë njëra-tjetrës dhe absurdi fillon të flasë vetë. Ajo që duket si lojë gjuhësore, në fakt merr peshën e një diagnoze sociale.

Një tjetër moment i rëndësishëm është:"vigjëlon policia, rinia, bukuria, shtëpia, kakërdhia" ku kemi një grumbullim që në dukje nuk ndjek asnjë logjikë. Policia është institucion, rinia është moshë, bukuria është cilësi, shtëpia është hapësirë, ndërsa kakërdhia sjell një nuancë krejt tjetër emocionale. Megjithatë, të gjitha futen nën të njëjtën folje: "vigjëlon".

Kjo krijon ndjesinë se e gjithë shoqëria është zgjuar natën. Sikur mbi të të ketë rënë një shqetësim i përbashkët dhe secili, në mënyrën e vet, shikon si të ruajë diçka që rrezikon të humbasë. Vargu fiton kështu një tension të heshtur që shkon përtej lojës tingullore.

Por grotesku nuk mbetet vetëm te deformimi i realitetit. Në fund ai hap rrugën drejt një kuptimi më të thellë, të cilin e ndiejmë te vargjet: "të barabartë në baltë, në hartë"

Në pak fjalë poetja vendos pranë dy realitete të largëta: balta na kthen te origjina tokësore e njeriut, ndërsa harta te organizimi i botës, kufijtë, shtetet dhe identitetet. Përballë fatit njerëzor, të dyja bëhen të barabarta. Grotesku zbutet dhe shndërrohet në reflektim.

Po kështu ndodh edhe te:"të lumtur në sytë që janë të parë,/dhe zemrat që e kanë mendjen te vrapi" ku pas gjithë asaj parade figurash të çuditshme, pas gjithë asaj bote që duket sikur ka humbur ekuilibrin, poetja rikthehet te njeriu. Te sytë, te zemra. Te dëshira për të ecur përpara. Kjo është arsyeja pse grotesku i Lakos nuk mbetet kurrë nihilist. Ai nuk ndërtohet për të shpallur dështimin e botës, por për të treguar plagët e saj.

Në fund të fundit, grotesku i "E mbë ta!" ngjan me një pasqyrë të krisur. Pamja që ajo kthen nuk është e rregullt dhe as e qetë. Por pikërisht nëpërmjet atyre krisjeve bëhen më të dukshme deformimet, kontradiktat dhe shqetësimet e kohës sonë. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse poezia vazhdon të na ndjekë edhe pas leximit: sepse nën humorin e hidhur, nën absurditetin e qëllimshëm dhe nën lojën e fjalëve, rreh vazhdimisht një shqetësim thellësisht njerëzor për njeriun dhe botën që ai po ndërton. Ndoshta kjo është arsyeja pse ky grotesk nuk lexohet si stil, por si gjendje. Dhe pikërisht në këtë gjendje, poezia e Lakos e humb dekorin dhe fiton peshën e një realiteti të dytë.

VI. Satira dhe shikimi kritik i realitetit.

Nëse do të hiqnim për një çast ritmin e vrullshëm, lojën tingullore dhe shtresën groteske të poezisë, do të shihnim se në thelbin e saj "E mbë ta!" mbart një vështrim kritik mbi realitetin bashkëkohor. Nuk është një kritikë e drejtpërdrejtë, e ndërtuar mbi emra, ngjarje apo rrethana konkrete. Ajo është më e gjerë dhe më shumë se ndaj individëve, drejtohet ndaj dukurive.

Kjo është arsyeja pse poezia nuk ka personazhe të mirëfilltë. Në vend të tyre kemi kategori, sende, nocione, role shoqërore dhe gjendje njerëzore. Poetja duket sikur po përpiqet të vizatojë jo fytyrën e një njeriu të vetëm, por portretin e një kohe.

Një nga treguesit më domethënës të kësaj prirjeje janë vargjet:"përpara në demontime, përfitime, thërrime" ku lëvizja e fjalëve është domethënëse. Nuk kemi ndërtim, por çmontim. Nuk kemi krijim, por përfitim. Dhe në fund mbeten thërrimet. Brenda kësaj renditjeje të shkurtër duket sikur poetja ka përmbledhur një përvojë të njohur të kohës sonë: nga ndërtimi te përfitimi, e prej andej te thërrimet. "Brenda këtij renditjeje të shkurtër duket sikur poetja ka përmbledhur një pjesë të përvojës sonë shoqërore, ku shpesh energjia shpenzohet më shumë për të përfituar sesa për të ndërtuar.

Në këtë poezi kritika nuk artikulohet me slogane, ajo lind nga vetë zgjedhja e fjalëve. Këtë e ndiejmë edhe te vargu:"rrëzohen pemë, sejmenë, autorësi, autopsi" ku në pamje të parë kemi një bashkim të çuditshëm elementesh. Por pas këtij bashkimi fshihet një ndjenjë rrëzimi që prek njëkohësisht natyrën, njeriun dhe vlerat. Pemët janë pjesë e jetës. Autorësia lidhet me krijimin dhe identitetin. Kur të dyja përfshihen nga e njëjta folje, krijohet ndjesia e një humbjeje më të gjerë se ajo materiale.

Në disa raste satira bëhet më e mprehtë, mjafton të ndalemi te afërsia e fjalëve: "dekorata, mandate, inondata" Është e vështirë të mos ndiesh këtu një ironi të fshehtë. Fjalët që zakonisht lidhen me prestigjin dhe pushtetin vendosen pranë një fjale që sjell ndër mend përmbytjen dhe rrëmujën. Kjo afërsi tingullore krijon një afërsi kuptimore që nuk ka nevojë për shpjegime të gjata. Në këtë mënyrë poetja e arrin efektin satirik jo përmes akuzës, por përmes vendosjes së gjërave pranë njëra-tjetrës.

Një tjetër element i rëndësishëm është mënyra si paraqitet raporti i njeriut me botën që ka ndërtuar vetë. Në një moment lexojmë:"përpara në të para, në pará"

Kjo përsëritje tingëllon pothuaj si jehonë. Fjala kthehet mbi veten dhe fiton një peshë simbolike. Paraja realisht nuk shfaqet këtu si mjet, por si drejtim lëvizjeje. Si një pikë gravitacioni rreth së cilës rrotullohen shumë prej energjive të jetës moderne.

Megjithatë te kritika e Natasha Lakos nuk ka zemërim. Aty ka më shumë shqetësim.Kjo e bën poezinë më njerëzore. Ajo nuk vendos veten mbi realitetin për ta gjykuar. Qëndron brenda tij dhe e vështron me ankth. Është ankthi i dikujt që sheh se si gjërat po largohen nga kuptimi i tyre fillestar.

Ndoshta për këtë arsye në fund të poezisë rikthehen vazhdimisht fjalë që lidhen me njeriun dhe jo me sistemet, institucionet apo pushtetin. Në qendër mbeten: "sytë" dhe "zemrat". Sepse, në fund të fundit, kjo nuk është një poezi për dekoratat, mandatet, kuletat apo poturet. As për sallat, vitrinat apo makinat. Të gjitha këto mbeten shenja të një bote, në qendër të së cilës poetja kërkon ende njeriun.

Prandaj satira e "E mbë ta!" nuk ka karakter shkatërrues. Ajo nuk synon të rrënojë ajo synon të zgjojë. Është si një kambanë që bie në një qytet të zhurmshëm. Nuk bie për të trembur njerëzit, por për t'u kujtuar se mes zhurmës së përditshme ekzistojnë ende gjëra që meritojnë të dëgjohen.

Dhe pikërisht këtu satira lidhet me titullin e poezisë. Sepse sa më shumë zbulojmë plagët që poetja sheh në kohën e saj, aq më qartë kuptojmë pse ajo ndjeu nevojën të rikthejë nga kujtesa historike një kushtrim të lashtë. Jo për të shpallur një luftë kundër njerëzve, por për të mos lënë vlerat pas në vrapin e kohës.

VI. Shtresat kuptimore të poezisë

Një nga arsyet pse "E mbë ta!" mbetet gjatë në kujtesën e lexuesit është fakti se kjo poezi nuk lexohet në një plan të vetëm. Sa herë rikthehesh te ajo, duket sikur nga pas një shtrese shfaqet një tjetër. Si një tokë e lashtë ku çdo gërmim nxjerr në dritë gjurmë të një kohe tjetër, edhe kjo poezi fsheh kuptime që nuk shfaqen menjëherë në sipërfaqe.

Shtresa e parë është ajo që lidhet me realitetin konkret të kohës sonë. Që në vargjet e para poezia na fut në një hapësirë të mbushur me objekte, vende, njerëz dhe dukuri të jetës së përditshme. Nuk kemi përballë një peizazh natyror apo një ngjarje të vetme. Kemi një botë në lëvizje, një panoramë të shoqërisë bashkëkohore me ritmet, çrregullimet dhe ethet e saj, një  botë që shfaqet veçanërisht në vargje si: "përpara në të para, në pará, në fara, në fundësi, në rregullsi, në kërkueshmëri"

Në këtë grumbullim fjalësh dëgjohet jehona e një kohe që vrapon pas interesit, pas fitimit, pas përfitimit, pas kërkimit të vazhdueshëm të diçkaje që gjithnjë duket pak më larg. Poetja nuk e gjykon drejtpërdrejt këtë realitet. Ajo vetëm e vendos para nesh dhe e lë të flasë vetë.

Por nën këtë shtresë shfaqet një tjetër, më e thellë dhe më e dhimbshme;  shtresa e pasigurisë njerëzore. Në një moment poetja shkruan: "këputen frenat, hienat, venat" dhe këtui në dukje kemi vetëm një lojë tingujsh. Por në thelb vargu bart një ndjenjë humbjeje kontrolli. Frenat lidhen me drejtimin, venat me jetën, ndërsa hienat me instinktin grabitqar. Të treja bashkohen në të njëjtën lëvizje të këputjes. Kështu pas realitetit konkret fillon të shfaqet një ankth më i thellë për ekuilibrin e botës dhe të njeriut.

Një shtresë tjetër e poezisë është ajo satirike. Natasha Lako nuk përdor satirën e drejtpërdrejtë. Ajo nuk emërton individë, nuk ndërton karikatura dhe nuk shpall akuza. Satira e saj lind nga afërsia e papritur e fjalëve dhe nga kontrastet që ato krijojnë.

Këtë e ndiejmë te vargjet:"në demontime, përfitime, thërrime" Tri fjalë që në dukje i lidh vetëm tingulli, por që së bashku krijojnë historinë e një degradimi. Nga ndërtimi kalohet te çmontimi, nga përfitimi te thërrmimi. Në pak fjalë poetja arrin të përmbledhë një përvojë të tërë shoqërore.

Më tej shfaqet një shtresë etike, e nënkuptuar më shumë sesa e shpallur. Ajo gjendet në shqetësimin që përshkon poezinë nga fillimi deri në fund. Duket sikur autorja pyet vazhdimisht: çfarë po ndodh me njeriun brenda gjithë këtij vorbulli?

Prandaj një rëndësi të veçantë marrin vargje si: "të barabartë në baltë, në hartë" ku poezia ngrihet mbi realitetin e ditës dhe prek një të vërtetë më të gjerë. Përballë kohës, përballë tokës dhe fatit njerëzor, dallimet që ndërtojmë mes nesh humbin një pjesë të rëndësisë së tyre. Balta dhe harta bëhen dy pole të të njëjtit reflektim mbi ekzistencën.

Por shtresa më e thellë e poezisë, sipas mendimit tim, është ajo humaniste. Pas gjithë ironisë, groteskut, alarmit dhe shqetësimit, Lako nuk e humbet besimin te njeriu. Kjo është arsyeja pse poezia nuk mbyllet me një imazh të errët dhe as me një mallkim. Ajo mbyllet me zemrën. Këtë e parapërgatitin edhe vargjet:

"të lumtur në sytë që janë të parë,

dhe zemrat që e kanë mendjen te vrapi"

Këtu ritmi i poezisë zbutet, tensioni fillon të tërhiqet. Pas gjithë asaj parade objektesh, institucionesh, nocionesh dhe absurditetesh, poetja rikthehet te njeriu konkret. Te sytë dhe zemra. Te ajo pjesë e qenies njerëzore që vazhdon të kërkojë dritë edhe kur koha errësohet.

Dhe pikërisht këtu shtresat e ndryshme të poezisë bashkohen. Historia që fshihet pas titullit, satira e kohës sonë, grotesku, shqetësimi etik dhe besimi te njeriu nuk ecin në drejtime të ndryshme. Ato derdhen në të njëjtin shtrat kuptimor. Si përrenj që zbresin nga anë të ndryshme të malit dhe bashkohen në një lumë të vetëm, edhe kuptimet e poezisë përfundojnë te i njëjti mesazh: nevoja që njeriu të mos humbasë veten në rrëmujën e kohës së vet.

Prandaj "E mbë ta!" mbetet njëkohësisht poezi e shqetësimit dhe e shpresës. Ajo sheh plagët e kohës, por nuk ndalet te plagët. Shikon përtej tyre, drejt mundësisë që zemra, siç thotë vetë poetja në fund, të "kthehet nga e tëra".

VII- Nga kushtrimi i luftës te kushtrimi i zemrës

Edhe pasi mbyllet, poezia nuk shuhet menjëherë; ajo vazhdon të lëvizë në mendje si jehonë e vonuar. Në fund të poezisë, pas gjithë asaj vorbulle fjalësh, ritmesh, ironish, grotesku dhe shqetësimesh, Natasha Lako nuk e lë lexuesin në mes të rrënimit që ka shfaqur. Përkundrazi, ajo hap një dritare drejt njeriut. Kjo është ndoshta fitorja më e madhe e poezisë. Kushtrimi i marrë nga një betejë e largët mesjetare, pasi ka kaluar nëpër udhët e trazuara të kohës sonë, nuk përfundon te zemërimi apo ndarja, por te nevoja për rikthim, për pajtim dhe për afrim me njeriun.             .

Prandaj vargjet: “E mbë ta, / dashuri sa vajti ora, / të kthehet zemra nga e tëra” nuk janë thjesht mbyllja e poezisë. Ato mbajnë në vetvete kuptimin e saj më të thellë. Pas gjithë asaj që shpërfytyron, lëndon dhe rrënon, poetja kërkon kthimin e njeriut te vetvetja, te ndjenja dhe te tërësia e tij shpirtërore. Dashuria këtu nuk shfaqet si ndjenjë e thjeshtë, por si një forcë që mbledh atë që koha, historia dhe çrregullimi e kanë shpërndarë.

 Pas gjithë asaj bote të trazuar që poezia e shpalos përmes groteskut, ironisë dhe ankthit, mbetet ende besimi se njeriu mund të kthehet te humanizmi i tij. Pikërisht këtu qëndron edhe forca e fundi të poezisë: ai nuk tingëllon optimist sepse mohon plagët e kohës, por sepse i vendos përballë mundësisë së kapërcimit të tyre, përmes rikthimit te njeriu dhe te zemra e tij.

Në këtë mënyrë, “E mbë ta!” nuk mbetet vetëm një poezi e shqetësimit dhe e tronditjes, por shndërrohet edhe në një poezi të qetë shprese, ku pas gjithë zhurmës së botës dëgjohet ende zëri i butë i humanizmit.

VIII. Kushtrimi dhe ndërgjegjja e kohës

 

Në fund të poezisë mbetet një pyetje që nuk mbyllet dot lehtë: kundër kujt lëshohet ky kushtrim? Dhe po aq e rëndësishme, a është ende kushtrim në kuptimin e dikurshëm të fjalës?

Kushtrimi historik kishte gjithmonë një shenjë të qartë përballë. Një armik, një emër. Këtu kjo qartësi tretet. Nuk ka më një figurë përballë, por një gjendje që përhapet në të gjithë hapësirën e jetës. Një rend që nuk qëndron në këmbë, pa pasur nevojë të rrëzohet me zhurmë. Prandaj edhe kushtrimi i Lakos nuk ngjan me thirrje lufte. Ai duket më shumë si reagim i brendshëm ndaj një bote që ka filluar të humbasë qartësinë e vet morale. Jo ndaj dikujt, por ndaj asaj që e bën njeriun të mos e njohë më veten në atë që e rrethon.

Në vargje, kjo ndjesi vjen si një dridhje që nuk kursen asgjë: “dridhen dhembjet, koskat, kokallat, burrëritë, fuqitë, bulçitë, çingitë”. Edhe ato që zakonisht e mbajnë njeriun drejt, këtu lëkunden. Sikur vetë struktura e brendshme e qëndrueshmërisë të jetë prekur.

Pastaj vjen një rend i ftohtë, gati i pamëshirshëm: “numërohen lulet, fasulet, koburet”. Gjërat vendosen në të njëjtin rresht, pa hierarki, pa dallim. Dhe pikërisht këtu fillon të ndihet çarja: kur gjithçka bëhet e numërueshme, diçka nga kuptimi i botës humbet peshë.

Edhe më e fortë bëhet kjo ndjesi kur jeta, përditshmëria dhe fundi i saj futen në të njëjtin qark tingullor: “e klasave… e glasave… e rasave…”. Nuk ka më kufij të qartë mes tyre, vetëm një rrëshqitje e heshtur nga një gjendje në tjetrën.

E megjithatë, poezia nuk mbetet aty. Ajo e hap një dritë të vogël në fund, por të mjaftueshme: “të barabartë në baltë, në hartë”. Përballë kësaj barazie të thjeshtë, bien shumë nga ndarjet që i japin njeriut iluzionin e largësisë nga tjetri. Ndoshta pikërisht këtu fshihet edhe kuptimi më i thellë i poezisë. Pas gjithë alarmit që ngre, Natasha Lako nuk e lë lexuesin te tronditja, por e kthen te ajo që mbetet më e qëndrueshme se çdo kohë e trazuar: te zemra. Dëshira që “të kthehet zemra nga e tëra” tingëllon si një lutje e heshtur. Që njeriu të mos humbasë mes zhurmave të botës dhe të mbetet i lidhur me tjetrin dhe me vetveten.

Dhe në fund, gjithçka përmblidhet te një kthim i butë drejt njeriut: “të lumtur në sytë që janë të parë, dhe zemrat që e kanë mendjen te vrapi”. Pas gjithë shpërndarjes, fjala kthehet aty ku fillon dhe ku mbaron kuptimi i saj: te njeriu, te zemra, te e tëra. Kështu, kushtrimi që vjen nga historia dhe nga shqetësimet e kohës mbërrin në fund si një kujtesë e qetë. Njeriu shpëton duke mos humbur aftësinë për të ndier, për të kuptuar dhe për të dashur.

Në këtë pikë, kushtrimi i poetes nuk mbetet thjesht një zgjedhje estetike e fjalës, por lind nga nevoja për të mos pranuar shuarjen e ndërgjegjes aty ku cenohen liria dhe dinjiteti njerëzor. Në këtë kuptim, fjala e saj nuk qëndron më si shprehje e thjeshtë. Ajo bëhet reagim moral ndaj asaj që deformon njeriun. Pikërisht këtu ajo fiton të drejtën e saj më të natyrshme: të shndërrohet në kushtrim, jo për të ushqyer frikën apo zemërimin, por për të mbrojtur atë që e bën njeriun njeri.

 

Sarandë, qershor 2026

E mbë ta!

nga Lekë Dukagjini

Përpara në salla, në stalla, në sera, në vlera, në viehrra, në të tjera,

të blera,

përpara në pishina, në vitrina, në kabina, në makina,

rrinë mbrapa torollakët, njomzakët, boshnjakët, oxhakët,

përpara në të para, në pará, në fara, në fundësi, në rregullsi, në kërkueshmëri,

përpara në demontime, përfitime, thërrime,

në dekorata, mandate, inondata,

rrëzohen pemë, sejmenë, autorësi, autopsi,

dridhen dhembjet, koskat, kokallat, burrëritë, fuqitë, bulçitë, çingitë,

këputen frenat, hienat, venat,

kthehen në varr të vrarët, qofëlargu, dimri, behari,

numërohen lulet, fasulet, koburet, bien poturet,

e klasave (të shkollave),

e glasave (të oborreve),

e rasave (të mortoreve),

të kasave (të thertoreve),

të karkasave (të shërbëtoreve),

krihen trumbetat, kuletat, dezifenktohen të vërtetat, xhaketat,

vigjëlon policia, rinia, bukuria, shtëpia, kakërdhia,

të barabartë në baltë, në hartë,

të lumtur në sytë që janë të parë,

dhe zemrat që e kanë mendjen te vrapi.

 

E mbë ta,

dashuri sa vajti ora,

të kthehet zemra nga e tëra.

 

LEXIMI I DYFISHTË I NJË POEZIE TË ARMELA HYSIT

 

Nga Timo Mërkuri

Ka momente të vogla në jetë që kalojnë pothuaj pa u vënë re, por që më vonë rikthehen me një peshë të papritur kuptimore. “Një poezi me shumë numra” e Armela Hysi lind pikërisht nga një çast i tillë: ndalimi i një ore muri, një qyqe lodër e mbetur në dalje të saj dhe heshtja e një familjeje përballë këtij çrregullimi të vogël, në kujtesë shndërrohet në ngjarje të brendshme. Poezia nuk rrëfen atë që ndodhi, por mënyrën si ajo skenë vazhdoi të jetojë në ndërgjegjen e një vajze të vogël shumë kohë pasi kishte ndodhur.

Në këtë poezi sendet sikur marrin frymë më thellë se njerëzit. Ora që ndalon nuk shënon vetëm ndërprerjen e një mekanizmi, por edhe pezullimin e një harmonie familjare, sikur shtëpia humbi për një çast ritmin e saj të fshehtë. Kujtesa vepron si një dritare që hapet me vonesë: ajo rikthen jo ngjarjen vetë, por atmosferën e saj- heshtjen, hutimin dhe ndjesinë e paqartë të një humbjeje që fëmija nuk arrinte ta kuptonte atëherë.

Pikërisht për këtë arsye poezia kërkon një lexim të dyfishtë. Ajo mund të lexohet si një tekst modernist, ku objekti merr rolin e subjektit dhe realiteti shpërbëhet në fragmente skenike, por njëkohësisht edhe si poezi kujtese, ku e shkuara merr kuptim vetëm nga distanca e viteve. Mes këtyre dy planeve poezia lëviz si një orë e padukshme: njëra kohë ndalon brenda fëmijërisë, ndërsa tjetra fillon të trokasë vetëm në ndërgjegjen e gruas që kujton.

I-Më tepër se poezi për një orë të prishur, ky është një tekst për ato çaste të vogla të fëmijërisë që nuk kuptohen kur ndodhin, por që më vonë bëhen pjesë e fatit tonë të brendshëm. Dhe pikërisht këtu qëndron forca e saj: në aftësinë për ta kthyer një episod krejt të zakonshëm në një përvojë poetike me jehonë filozofike dhe njerëzore.

Në sfondin e kësaj skene të thjeshtë familjare, ndihet një tension i heshtur dhe i pashprehur, i pranishëm në marrëdhëniet brenda familjes së vajzës së vogël, siç ndodhte shpesh në shumë familje shqiptare të asaj periudhe, ku emocionet nuk artikuloheshin drejtpërdrejt, por mbeteshin në heshtje dhe sjellje të përmbajtura.

1.Poezia hapet me një fjali të shkurtër, por me një peshë të madhe emocionale:

“befas ora ndaloi.”

Ky nuk është thjesht njoftim për një defekt mekanik. Në syrin e fëmijës ora nuk është send; ajo është ritëm i shtëpisë, frymëmarrje e heshtur e kohës familjare. Në shumë shtëpi të vjetra tik-taku i orës dhe dalja e qyqes bëheshin pjesë e jetës së përditshme, aq sa mungesa e tyre krijonte menjëherë ndjesinë se diçka nuk shkonte. Fjala “befas” ka këtu forcën e një tronditjeje të vogël ekzistenciale. Gjithçka duket sikur ndalet për një çast bashkë me orën dhe pikërisht ky çast mbetet i ngulur në kujtesën e vajzës së vogël jo si episod teknik, por si ndjesi humbjeje. Prandaj ky varg tingëllon më shumë si ndërprerje e një sigurie shpirtërore sesa si prishje mekanizmi.

2.Një nga figurat më të bukura të poezisë është qyqja e vogël e orës:

“i vetmi personazh

jo i çmendur në hapësirën skenike

të shtëpisë sonë marroke”

Këtu poetja bën diçka shumë të rrallë: objekti merr më shumë jetë se njerëzit. Qyqja, nga send, bëhet personazh, ndërsa shtëpia kthehet në “hapësirë skenike”, sikur jeta familjare të ishte një dramë që luhet prapa perdeve të përditshmërisë.

Megjithatë kjo figurë nuk duket e ndërtuar me mendim teorik. Ajo ka natyrshmërinë e kujtesës së fëmijërisë, sepse fëmijët krijojnë marrëdhënie të fshehta me objektet dhe u japin atyre shpirt. Në këtë poezi qyqja është e vetmja prani që funksionon sipas një rregulli të qëndrueshëm: del, thërret, kthehet në fole. Kur ajo mbetet e ngrirë në “ku-ku”-në e tetë, duket sikur prishet edhe ekuilibri i fundit emocional i asaj bote.

3.Titulli “Një poezi me shumë numra” është ndër më të goditurit në poezinë bashkë-kohore shqipe pikërisht sepse numrat këtu nuk kanë fare funksion matematikor. Ata maten me mungesë. Tetë “ku-ku”-të e qyqes nuk mjaftojnë; duheshin edhe tri të tjera. Pra poezia ndërtohet mbi atë që nuk arriti të plotësohej. Tingulli mbetet përgjysmë, si shumë gjëra në jetën njerëzore që nuk mbërrijnë kurrë deri në fundin e tyre.

Edhe vargu:“të njëzet e dy vitet e jetës sime”nuk ka vlerë thjesht biografike. Ai mat largësinë mes fëmijës që përjetoi skenën dhe gruas që më në fund arrin ta kuptojë emocionalisht atë. Këtu fillon poezia e kujtesës: në çastin kur njeriu kupton shumë vonë atë që dikur vetëm e kishte ndier. Numrat në këtë poezi nuk numërojnë kohën; ata numërojnë mungesën dhe jehonën e saj.

4.Në poezinë shqipe fëmijëria shpesh është parë si vend drite dhe nostalgjie, por këtu ajo merr një tjetër ngjyrë:

“dekorin krela-shuar

të fëmijërisë sime të tendosur”

Ky është një nga vargjet më të rëndësishme të poezisë, sepse fjala “tendosur” mbart gjithë ankthin e saj të brendshëm. Poetja nuk rrëfen asnjë dramë konkrete, por atmosfera e tensionit ndihet në çdo detaj, si një erë e ftohtë që kalon nëpër korridoret e një shtëpie të vjetër. Dhe kjo është një nga arritjet më të mëdha të tekstit: nuk e shpall plagën, por e lë të qarkullojë në ajër.

Edhe fjala “dekor” ka rëndësi të veçantë. Kujtesa nuk rikthen jetën të plotë; ajo rikthen skenografinë e saj: tingujt, objektet, heshtjet, dritat e zbehta. Prandaj fëmijëria këtu duket si një teatër i largët që vazhdon ende të jetojë në vetëdije, si një shfaqje që nuk është mbyllur kurrë plotësisht.

5.Në këtë poezi objektet ndiejnë pothuaj më shumë se njerëzit:

“zinxhirët e gjatë të zemerekut

vareshin të hutuar”

Kjo figurë ka një bukuri të natyrshme, sepse lind nga syri i fëmijës, e cila projekton emocionet e veta mbi sendet. Hutimi kalon nga njeriu te objekti dhe ora fillon të marrë frymë si një qenie e gjallë.

Po kështu edhe te vargjet: “dy boçe të gdhendura si dy sy të pikëlluar”ora merr fytyrë njerëzore. Nuk është më mekanizëm; bëhet qenie që vuan bashkë me familjen. Dhe pikërisht këtu poezia fiton atë dridhje intime që e afron me poetikën moderne europiane, por pa humbur ngrohtësinë shqiptare të kujtesës familjare. Është sikur sendet e asaj shtëpie të kenë thithur heshtjet dhe ankthin e njerëzve dhe tani t’i rikthejnë ato ngadalë në formë jehone.

6.Kulmi emocional i poezisë vjen te figura e gjyshit:

“vështruam të heshtur gjyshin

mundohej ta kthente brenda folesë

si mbyllim sytë e një të vdekuri”

Ky krahasim është ndër ato vargje që nuk harrohen lehtë, sepse lindin jo nga kërkimi estetik i figurës, por nga një tronditje e thellë e kujtesës. Gjesti i zakonshëm i gjyshit, që në planin realist thjesht përpiqet të fusë qyqen brenda orës së ndalur, merr papritur një përmasë mortore dhe prek një zonë shumë të ndjeshme të shpirtit njerëzor.

Ai nuk duket më si njeri që rregullon mekanizëm, por si dikush që përpiqet të shpëtojë nga shuarja diçka të dashur, diçka që deri atëherë kishte qenë pjesë e frymëmarrjes së përditshme të shtëpisë. Në syrin e vajzës së vogël kjo skenë shndërrohet në një ritual të heshtur humbjeje. Dhe poezia e jep këtë pa dramatizim të tepruar, vetëm me një lëvizje të vogël, me një gjest të ngadaltë që mbart brenda gjithë trishtimin e një bote që po kriset.

Në të vërtetë poezia flet pikërisht për këto humbje të vogla që njeriu nuk i harron kurrë dhe që vetëm shumë vite më vonë marrin kuptim të plotë në kujtesë.

7.Fundi i poezisë mbetet gjatë në mendje për shkak të vargjeve:

“klithma e fundit ripërplasej

në timbanët tanë të memectë për

të plotësuar ‘ku-ku’-të e mbetura

pa zë.”

Këtu tingulli bëhet jehonë e mungesës. “Ku-ku”-të e pambërritura nuk janë vetëm tinguj të munguar të një ore muri; ato bëhen metaforë e gjithçkaje që mbeti pa u thënë dhe pa u kuptuar në atë fëmijëri të largët. Fjala “memectë” ka një peshë të rëndë emocionale. Askush nuk flet. Askush nuk shpjegon asgjë. Personazhet vetëm mbajnë brenda vetes jehonën e asaj klithme të ndërprerë, siç mbajnë muret e vjetra lagështinë e dimrave të kaluar.

Dhe pikërisht këtu poezia fiton dimensionin e saj filozofik. Ajo na kujton se jeta e njeriut nuk ndërtohet vetëm nga ngjarjet e mëdha, por edhe nga episode fare të vogla që mbeten për vite të tëra të pashpjeguara në fund të vetëdijes sonë. Një orë që ndalon, një qyqe që ngec në dalje, një gjysh që mundohet të rikthejë qetësinë e sendit- dhe megjithatë, pas shumë vitesh, gjithë kjo rikthehet si poezi.

Në fund të leximit më mbetet ndjesia se kjo poezi nuk është shkruar për një orë të prishur. Ora është vetëm porta nga ku hyn kujtesa. Në të vërtetë poezia është shkruar për atë çast kur njeriu kupton se disa tinguj të fëmijërisë vazhdojnë të jehojnë brenda nesh edhe pasi janë shuar prej kohësh:“klithma e fundit ripërplasej/në timbanët tanë të memectë…”

II- Nëse pjesa e parë u përqendrua te leximi i brendshëm i tekstit, këtu vëmendja zhvendoset nga poezia te mënyra e lindjes së saj. Kjo poezi jep ndjesinë se nuk ka lindur nga një projekt estetik i menduar ftohtë, por nga një tronditje e brendshme emocionale që ka mbetur gjatë në errësirën e kujtesës dhe më pas ka gjetur rrugën e saj në fjalën poetike, si një rrjedhë që në disa kthesa del nga shtrati dhe merr me vete elementë të kujtesës dhe ndjesisë. Pikërisht këtu qëndron edhe forca më e madhe e kësaj poezie, por ndoshta edhe kufiri i saj, sepse ajo duket sikur nuk e kontrollon gjithmonë emocionin; herë-herë kontrollohet prej tij, si një lumë i fryrë nga shirat e dimrit që në kthesa del nga shtrati dhe hedh në brigje drurë, shkure e gjethe.

1.Në shumë poezi moderne intuita artistike është ajo që organizon dhimbjen, e disiplinon dhe e fut brenda një strukture estetike të menduar me kujdes, ndërsa këtu ndodh e kundërta: dhimbja organizon figurën poetike dhe e shtyn vargun përpara me një forcë të brendshme. Lexuesi nuk ka përshtypjen se poetja po ndërton me vetëdije efekt poetik; ai ndien sikur ajo po përpiqet të nxjerrë nga vetja një barrë të mbetur prej kohësh, siç hapet papritur një dritare e vjetër dhe prej saj del era e ajrit të ndënjur në dhomë. Kjo ndihet sidomos te vargje si: “fëmijërisë sime të tendosur”apo:“si mbyllim sytë e një të vdekuri”sepse këto nuk janë figura që lindin nga loja estetike apo nga rafinimi intelektual i metaforës. Ato dalin nga përjetimi i drejtpërdrejtë emocional, nga ajo pjesë e shpirtit që nuk arrin të fshihet pas teknikës dhe në vend të elegancës sjell dridhjen e një plage të pambyllur. Në këto vargje ka më shumë dhimbje sesa kalkulim artistik dhe pikërisht kjo ua shton peshën njerëzore.

2. Edhe vetë struktura e poezisë e dëshmon këtë gjendje të brendshme, sepse teksti nuk ecën drejt një arkitekture të menduar racionalisht dhe as ndërtohet si organizëm poetik që zhvillohet me logjikë të ftohtë. Ai lëviz me impulse kujtese, me dridhje të papritura që vijnë njëra pas tjetrës, si një rrjedhë asociative e përjetimeve.

Një objekt sjell tjetrin: ora lidhet me qyqen, qyqja me zinxhirët, dhe zinxhirët me figurën e gjyshit, duke krijuar një vazhdimësi të brendshme të kujtesës. Kjo mënyrë rrjedhjeje është shumë afër kujtesës traumatike sesa kompozimit poetik, sepse kujtesa nuk ecën me rend logjik. Ajo ndizet papritur nga detaje të vogla, nga tinguj, objekte dhe hije që vazhdojnë të trokasin në ndërgjegje edhe pasi vitet kanë kaluar mbi to.

3. Por këtu duhet bërë edhe dallimi më i rëndësishëm. Fakti që poezia mbështetet mbi dhimbjen shpirtërore nuk do të thotë aspak se i mungon intuita poetike. Përkundrazi, intuita e autores duket pikërisht te aftësia për të mos e shndërruar këtë dhimbje në sentimentalizëm. Ajo nuk qan, nuk ankohet dhe nuk e dramatizon veten në mënyrë të hapur. E transferon barrën emocionale te objekti dhe kështu arrin të krijojë një poezi ku sendet marrin frymë si qenie të gjalla, ku ora duket sikur është gjallë dhe ku qyqja mbetet e ngrirë në dalje si një kujtim i ngrirë në kohë.

Pikërisht këtu poezia fiton atë dridhje të heshtur që mbetet në kujtesë, sepse lexuesi nuk përballet me një rrëfim sentimental, por me një atmosferë ku edhe sendet mbajnë mbi supe ankthin e shtëpisë, siç shihet edhe te vargjet:“zinxhirët e gjatë të zemerekut / vareshin të hutuar”

4.Një autore pa intuitë poetike do të fliste hapur për vuajtjen e saj dhe do ta kthente poezinë në rrëfim emocional. Armela Hysi zgjedh rrugën më të vështirë dhe artistikisht më të saktë: ajo flet për një qyqe të mbetur në “ku-ku”-në e tetë dhe e lë lexuesin të ndiejë vetë gjithë peshën e mungesës që fshihet pas atij tingulli të ndërprerë.

Kështu dhimbja maskohet në simbol dhe simboli fiton frymëmarrje njerëzore. Qyqja e vogël nuk mbetet më vetëm pjesë e një ore muri; ajo bëhet një krijesë e mbetur pezull mes daljes dhe kthimit, mes zërit dhe heshtjes, si shumë gjëra të fëmijërisë që mbeten përgjysmë brenda nesh. Dhe ndoshta pikërisht këtu poezia bëhet më prekëse: “mbeti e ngrirë jashtë derës së skalitur/në ‘ku-ku’-në e tetë.”

5.Megjithatë, mendoj se këtu kemi prekur një të vërtetë të rëndësishme: poezia nuk arrin gjithmonë ta transformojë plotësisht dhimbjen në një univers estetik krejtësisht autonom, sepse në disa pjesë ajo mbetet ende shumë e lidhur me emocionin burimor të fëmijërisë dhe me atë tronditje fillestare që e ka lindur. Kjo i jep poezisë ndershmëri dhe ngrohtësi njerëzore, i jep atë dridhje të vërtetë që shumë poezi të sofistikuara nuk e kanë më, por herë-herë e pengon të fitojë atë ftohtësi artistike që e bën një tekst të mbyllet plotësisht në vetvete si strukturë estetike e përkryer. Por ndoshta nuk na duhet ajo ftohtësi, qoftë edhe artistikisht e realizuar. Ka poezi që jetojnë pikërisht falë çarjeve të tyre emocionale, falë asaj pjese të pambrojtur që vazhdon të marrë frymë nën vargje si një prush i mbuluar me hi. Dhe kjo poezi duket se zgjedh të mbetet më afër njeriut sesa perfeksionit formal.

6. Pikërisht për këtë arsye  poezia të prek më shumë sesa të mahnit. Ajo nuk të pushton me virtuozitet formal dhe as përpiqet të të lërë pa frymë nga ndërlikimi estetik. Të mbetet në shpirt si një zile e largët që vazhdon të dëgjohet edhe pasi nata ka rënë. Disa poezi imponohen mbi mendjen; kjo depërton ngadalë dhe mbetet si jehonë në shpirt e zemër. Dhe ndoshta ky është qëllimi i saj i vërtetë, sepse disa poezi nuk janë shkruar për të impresionuar mendjen, por për të zgjuar atë pjesë të brendshme ku vazhdojnë të jehojnë ende, disa “‘ku-ku’-të e mbetura/pa zë.”

III. Pas shqyrtimit të burimit emocional të poezisë, mbetet të shihet se çfarë forme estetike merr kjo përvojë në planin artistik. Poezia bëhet më e thellë dhe më prekëse kur lexohet si poezi kujtese, jo si një sistem simbolesh të ndërtuara mbi një projekt estetik. Në këtë lexim, ajo ndryshon frymëmarrje dhe fiton një dritë tjetër të brendshme. Nuk shfaqet më si një tekst që kërkon të ndërtojë metafora mbi kohën, por si rikthim i ngadalshëm i një çasti fëmijërie që ka mbetur i ngulitur në kujtesë, si një tingull i vogël që nuk është shuar plotësisht dhe që, pas shumë vitesh, ngjitet sërish në sipërfaqe përmes poezisë. Në qendër të këtij përjetimi nuk qëndron më ora si metaforë e kohës së ndalur, por një vajzë e vogël, ndoshta shtatëvjeçare, e cila për herë të parë përballet me idenë se sendet mund të “vdesin”, se tingujt mund të mbeten përgjysmë dhe se heshtja e të rriturve fsheh një errësirë të pashpjegueshme, që ajo ende nuk di ta emërtojë, por e ndien si lëvizje të lehtë në hapësirat e shtëpisë. Ajo mbetet aty si një ndjesi e pashpjegueshme, si një dritë e ulët që nuk shuhet plotësisht, por as nuk kthehet më si më parë.

1.Poezia ruan një tension të brendshëm që nuk buron nga një ndërtim i ftohtë estetik, por nga një kujtim që ka qëndruar gjatë në errësirë derisa ka gjetur rrugën e vet drejt fjalës. Ajo nuk krijon përshtypjen e një teksti të menduar për efekt, por të një përjetimi që kërkon të dalë nga vetja si peshë e mbetur pezull. Dhe kjo peshë nuk është më ngjarje, por mënyra si kujtesa e fëmijës e mban botën për një çast të ngrirë, pa shpjegim.

Po ta rrëfente një i rritur sot atë çast, ai mund ta përmblidhte thjesht: “u prish ora e murit”. Por kujtesa e fëmijës nuk punon me ngjarje të renditura; ajo ruan atmosferën, dridhjen, ndjesinë e një bote që papritur humb sigurinë e saj të brendshme. Prandaj poezia hapet me një fjali që nuk është thjesht tregim: “befas ora ndaloi.”

Në atë çast, ora nuk ishte një mekanizëm, ajo ishte frymëmarrja e shtëpisë, një prani e vogël që e mbante kohën të gjallë. Tingulli i saj, kishte hyrë në ritmin e jetës familjare si një pulsim i qetë. Kur ndalet ai zë, ndalet diçka edhe në botën e brendshme të fëmijës. Si një heshtje që nuk vjen nga jashtë, por lind brenda shtëpisë pa u vënë re.

2.Qyqja nuk lexohet më si simbol i largët apo figurë e ndërlikuar poetike; ajo kthehet në një prani të afërt të kujtesës, të lidhur me përjetimin e drejtpërdrejtë të fëmijërisë. Me puplat e saj “të kafejta” dhe “sytë e qelqtë ngjyrë abanozi”, ajo nuk shfaqet si objekt i ftohtë, por si një figurë që mban brenda saj ngrohtësinë e një bote të jetuar.

Edhe vargu “vetëm sot u kujtova se nuk kishte/as emër” ka një qartësi njerëzore: ai flet për mënyrën se si fëmijëria i ruan sendet jo përmes kategorizimit apo emërtimit, por përmes pranisë së tyre emocionale. Shumë elemente të përditshmërisë- një zë, një dritë, një objekt i zakonshëm - mbeten gjatë në kujtesë pa emër të saktë, por me peshën e përvojës së brendshme që nuk zhduket. Dhe është pikërisht kjo mungesë emri që e bën kujtimin më të gjallë, sikur sendet e fëmijërisë të kenë ekzistuar gjithmonë përtej gjuhës, vetëm si ndjesi.

3.Një nga shtresat më të natyrshme të poezisë qëndron në mënyrën si objektet marrin cilësi njerëzore, jo si ndërtim i vetëdijshëm metaforik, por si mënyrë perceptimi e fëmijës, për të cilin bota e sendeve dhe ajo e ndjenjës ende nuk janë ndarë. Prandaj vargjet “zinxhirët e gjatë të zemerekut/vareshin të hutuar” nuk tingëllojnë si figurë e përpunuar, por si mënyra e vetme e ruajtjes së një përjetimi. Dhe në këtë mënyrë, edhe kujtimi duket sikur nuk shpjegohet më, por thjesht rikthehet në formën e tij të parë, të paprekur.

Në këtë botë perceptimi, edhe mekanizmi duket i çorientuar, ndërsa ora fiton një fytyrë të brendshme përmes imazhit: “dy boçe të gdhendura si dy sy të pikëlluar”. Sendet nuk mbeten më objekte funksionale; ato shndërrohen në prani të heshtura që marrin pjesë në gjendjen emocionale të shtëpisë, si një hapësirë ku gjithçka duket se dëgjon dhe reagon në heshtje.

4.Një fëmijë e ndien menjëherë kur diçka ndryshon në shtëpi, edhe kur asgjë nuk thuhet dhe gjithçka duket e qetë në sipërfaqe. Poezia është e mbushur me këtë heshtje të rënduar, e cila nuk shfaqet si mungesë zëri, por si prani e padukshme që qarkullon në hapësirë.

Vargu “vështruam të heshtur gjyshin” mbart një tension të brendshëm familjar, ku mungesa e reagimit bëhet më e fortë se çdo shprehje emocionale. Fëmija ende nuk e kupton plotësisht çfarë po ndodh, por e ndien si peshë të ftohtë që bie në shtëpi dhe ndryshon mënyrën si ajo përjetohet. Dhe ky ndryshim nuk shpjegohet, thjesht ndihet, si një rrymë ajri e ftohtë që kalon në shtëpi pa u parë.

Prandaj shtëpia përkufizohet si “hapësirën skenike/të shtëpisë sonë marroke”, jo si vend i çrregullimit të dukshëm, por si hapësirë ku realiteti emocional është i paqartë dhe ku gjithçka duket sikur luan një rol në një dramë të pashpjeguar deri në fund. Dhe pikërisht kjo papërcaktueshmëri e bën kujtimin më të gjatë se vetë ngjarja.

5. Po ashtu skena ku gjyshi përpiqet ta fusë qyqen brenda përbën një nga çastet më të ngarkuara emocionale të poezisë, një imazh që mbetet gjatë në kujtesë si një fotografi e zverdhur nga koha: “mundohej ta kthente brenda folesë/si mbyllim sytë e një të vdekuri”. Në atë çast, fëmija nuk e kupton dhimbjen, por e ndien si një ndalim të lehtë të ajrit brenda shtëpisë, sikur diçka po mbyllet pa zhurmë.

Në planin e jashtëm, ai veprim i përket një përpjekjeje të thjeshtë për të rregulluar një orë të prishur. Por në perceptimin e fëmijës, skena merr një dimension tjetër: ajo shfaqet si një akt i heshtur ndarjeje, si përpjekje për të rikthyer në vend diçka që po shuhet para syve të saj. Në këtë çast, fëmijëria përballet për herë të parë me ndjesinë e humbjes brenda familjes, jo si ngjarje dramatike, por si shuarje e ngadaltë e një pranie që deri dje dukej e pandryshueshme. Pikërisht për shkak të moskuptimit të plotë, kujtesa e ruan këtë skenë gjatë. Dhe ndoshta pikërisht sepse nuk u kuptua atëherë, ajo skenë nuk u largua kurrë plotësisht nga kujtesa e fëmijës.

6.Fundi i poezisë fiton një forcë të veçantë kur lexohet në këtë logjikë të kujtesës: “për të plotësuar ‘ku-ku’-të e mbetura/pa zë.”

Në sipërfaqe, fjala lidhet me tingujt e orës që nuk u realizuan deri në fund. Por në një shtresë më të thellë, ajo hap hapësirën e emocioneve që nuk u formësuan kurrë në fjalë, të pyetjeve që mbetën pezull dhe të ndjesive që nuk morën zë, por vazhduan të ekzistojnë në heshtje. Dhe ndonjëherë, këto mbetje të vogla rikthehen pa zë, si një kujtesë që nuk kërkon shpjegim, por vetëm praninë e saj.

Ky fund mbetet në kujtesë sepse prek ato mbetje të padukshme të fëmijërisë, tinguj të papërfunduar që nuk janë shuar plotësisht, por vazhdojnë të rikthehen si jehonë.

7.Leximi i poezisë si kujtesë i jep asaj një shtresë të dyfishtë kuptimi: ajo nuk mbetet vetëm krijim estetik, por shndërrohet edhe në dëshmi të një përjetimi njerëzor. Në leximin e parë, vëmendja ndalet te ndërtimi i figurave, te atmosfera dhe te mënyra si organizohet gjuha poetike. Por kur ajo lexohet si gjurmë e një përvoje të jetuar, marrëdhënia me tekstin ndryshon: ai fillon të perceptohet si vend ku arti dhe jeta ndërthuren pa ndarje të prerë. Dhe kjo është ndoshta arsyeja pse kujtesa dhe arti këtu nuk dallohen më, por marrin të njëjtën frymëmarrje.

Në këtë pikë del në pah edhe forca e autores. Ajo nuk e shndërron kujtesën në nostalgji të lehtë, por e ngre një çast të thjeshtë - një orë muri të ndalur dhe një qyqe të pezullt- në një përvojë që prek ndjeshmëri universale: frikën e parë nga humbja, ankthin e heshtur të fëmijërisë dhe ato ndjesi që vazhdojnë të jetojnë gjatë brenda njeriut edhe kur burimi i tyre është shuar.

Në fund, poezia nuk mbetet vetëm tekst. Ajo kthehet në rikthim: i një mbrëmjeje të largët, i një heshtjeje familjare, i një ore që ndaloi papritur dhe i një fëmije që, pa e kuptuar ende, u përball për herë të parë me ndjesinë e humbjes: “klithma e fundit ripërplasej/në timbanët tanë të memectë…”

IV- Poezia e Armela Hysi sjell disa risi të ndjeshme në poetikën shqipe bashkëkohore, jo në mënyrë të zhurmshme apo demonstrative, por me atë qetësinë e poezive që hyjnë ngadalë në vetëdijen e lexuesit dhe mbeten aty si një tingull i largët ore nëpër shtëpitë e vjetra. Risia e saj nuk lind nga eksperimentimi formal, por nga mënyra si kujtesa e zakonshme shndërrohet në përvojë të brendshme poetike.

 1. Në poezinë shqipe kujtesa shpesh është trajtuar si nostalgji, si kthim sentimental te fëmijëria, te vendlindja apo te koha e humbur. Në këtë zhvendosje nga nostalgjia te gjurma emocionale që mbetet e pashpjeguar, qëndron edhe një nga risitë më të dukshme të kësaj poezie. Kujtesa nuk vjen si mall i ëmbël, por si një jehonë e tendosur që vazhdon të trokasë në shpirt edhe pas shumë vitesh. Poetja nuk rikthen ngjarjen; ajo rikthen atmosferën e saj, ankthin e padukshëm, heshtjen që rri pezull mbi sendet. Pikërisht këtu poezia largohet nga nostalgjia tradicionale dhe afrohet me një kujtesë më të brendshme, më të tensionuar, ku më shumë se ngjarja rëndon gjurma emocionale që ajo ka lënë. Kur shkruan: “dekorin krela-shuar / të fëmijërisë sime të tendosur”, Hysi e largon fëmijërinë nga modeli i zakonshëm i kujtimit të ngrohtë e të ndritshëm. Fëmijëria këtu nuk është strehë qetësie, por një hapësirë e mbushur me tension të heshtur, ku sendet dhe njerëzit duket sikur mbartin brenda vetes diçka të pathënë. Në këtë mënyrë, kujtesa nuk zbukuron të kaluarën, por e hap sipërfaqen e saj për të nxjerrë në pah dridhjen e fshehtë që e ka shoqëruar.

2.Një tjetër risi e fuqishme që sjell kjo poezi është mënyra si objektet marrin jetë shpirtërore. Në traditën tonë poetike objekti ka qenë shpesh simbol, metaforë apo element dekorativ. Te kjo poezi ai bëhet qenie emocionale. Ora nuk është më send; ajo merr frymë bashkë me ankthin e shtëpisë. Zinxhirët “hutohen”, boçet “trishtohen”, qyqja mbetet e ngrirë si një zog që nuk di më të kthehet në folenë e vet. Është sikur e gjithë materia e shtëpisë të ketë shpirt dhe të vuajë bashkë me njerëzit.

Sidomos te vargjet:“zinxhirët e gjatë të zemerekutvareshin të hutuar” dhe:“dy boçe të gdhendura si dy sy të pikëlluar”ndihet qartë kjo risi poetike. Objektet nuk përdoren për zbukurim estetik; ato bëhen bartëse të emocioneve njerëzore. Dhe kjo ndodh natyrshëm, pa sforcim metaforik. Lexuesi nuk ndien se poetja po kërkon figurë; ndien sikur sendet vetë kanë filluar të flasin në heshtjen e asaj shtëpie. Kjo është një mënyrë shumë moderne e ndërtimit poetik dhe njëkohësisht shumë intime.

3.Po aq e rëndësishme është edhe mënyra si ndërtohet drama poetike. Në shumë poezi drama krijohet nga ngjarja, konflikti apo rrëfimi emocional. Kjo zhvendosje nga drama e ngjarjes te drama e mungesës përbën një nga risitë më të rëndësishme të poezisë së saj. Këtu drama krijohet nga mungesa. Nga tingujt që nuk u dëgjuan deri në fund. Nga “ku-ku”-të e mbetura pezull. Nga heshtja e njerëzve. Poetja nuk shpjegon asgjë drejtpërdrejt, nuk tregon se çfarë ka ndodhur në atë shtëpi dhe as kërkon ta çojë lexuesin drejt një interpretimi të vetëm. Dhimbja shpërndahet në poezi si mjegull dimri mbi xhamat e një dritareje të vjetër. Dhe pikërisht kjo mënyrë e të shkruarit e afron poezinë me poetikën moderne europiane të atmosferës dhe nëntekstit.

4.Risi tjetër që e dallon këtë poezi është dyzimi i zërit poetik. Teksti duket sikur shkruhet njëkohësisht nga dy vetë: nga vajza e vogël që e ka përjetuar skenën dhe nga gruaja e rritur që rikthehet pas 22 vitesh mbi atë kujtim. Krijohet kështu një ndërthurje shumë e bukur mes pafajësisë dhe vetëdijes. Syri mbetet fëminor, por kuptimi është i pjekur. Kjo i jep poezisë një thellësi të veçantë psikologjike.

Kur shkruan: “vetëm sot u kujtova se nuk kishte/as emër”kupton se poezia nuk po lind në çastin e ngjarjes, por në çastin e vonuar të kuptimit. Ky “vetëm sot” është një nga momentet më moderne të tekstit, sepse aty kujtesa shndërrohet në vetëdije poetike. Autorja kupton se gjërat më të rëndësishme të jetës shpesh kalojnë pa emër dhe vetëm shumë vite më vonë marrin kuptim brenda njeriut.

5.Një risi tjetër e heshtur, por shumë e rëndësishme, është mënyra si poezia shmang retorikën emocionale. Në tekst nuk ka shpërthime ndjenjash, nuk ka lot të shpallur, as patetizëm. Gjithçka mbahet nën sipërfaqe. Dhe pikërisht kjo përmbajtje e brendshme e bën emocionin më të thellë dhe më të qëndrueshëm. Heshtja bëhet më e rëndë se fjala. Një gjysh që mundohet të fusë qyqen në fole “si mbyllim sytë e një të vdekuri” krijon më shumë tronditje se shumë poezi që flasin hapur për dhimbjen.

Në poetikën shqipe kjo mënyrë e të shkruarit përbën një largim nga poezia deklarative dhe një afrim me poezinë e atmosferës së brendshme. Teksti nuk mbështetet te mendimi filozofik i shpallur dhe as te simbolika e rënduar. Ai mbështetet te dridhja emocionale e kujtesës. Dhe kjo dridhje kalon nga njeriu te objekti, nga objekti te heshtja, nga heshtja te lexuesi.

6. Risia më e dukshme e kësaj poezie qëndron pikërisht këtu: te aftësia për të krijuar poezi moderne pa humbur ngrohtësinë njerëzore. Shpesh poezia moderne bëhet e ftohtë nga tepria e konceptit dhe nga dëshira për të qenë “e zgjuar”. Këtu ndodh e kundërta. Këtu ndien ende frymën e shtëpisë, drurin e vjetër të orës, heshtjen e rëndë të dhomës dhe ankthin e vogël të një fëmije që për herë të parë kupton se edhe sendet mund të ndalen papritur.

Prandaj kjo poezi nuk mbetet vetëm një tekst i bukur poetik. Ajo sjell në poezinë shqipe një mënyrë më intime, më të heshtur dhe më psikologjike të trajtimit të kujtesës, ku drama nuk shpallet, por dëgjohet larg, si një “ku-ku” i mbetur përgjysmë në korridoret e shpirtit. Në këtë heshtje që nuk shuhet plotësisht, ajo vazhdon të jetojë si një jehonë e brendshme, që nuk kërkon të shpjegohet, por të ndihet. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron edhe forca e saj më e qëndrueshme.

Sarandë, maj 2026

 

NJË POEZI ME SHUMË NUMRA

befas ora ndaloi.

qyqja e vogël (i vetmi personazh

jo i çmendur në hapësirën skenike

të shtëpisë sonë marroke) me puplat

e kafejta dhe sytë e qelqtë ngjyrë abanozi

mbeti e ngrirë jashtë derës së skalitur

në “ku-ku”-në e tetë.

ndërsa pritej

të këndonte edhe tri herë të tjera.

 

të njëzet e dy vitet e jetës sime,

ajo shfaqej pareshtur të plotësonte

dekorin krela-shuar

të fëmijërisë sime të tendosur.

vetëm sot u kujtova se nuk kishte

as emër.

zinxhirët e gjatë të zemerekut

vareshin të hutuar.

në fund të tyre

dy boçe të gdhendura si dy sy të pikëlluar.

 

vështruam të heshtur gjyshin

mundohej ta kthente brenda folesë

si mbyllim sytë e një të vdekuri

ndërsa klithma e fundit ripërplasej

në timbanët tanë të memectë për

të plotësuar “ku-ku”-të e mbetura

pa zë.