LEXIMI I DYFISHTË I NJË POEZIE TË ARMELA HYSIT

 

Nga Timo Mërkuri

Ka momente të vogla në jetë që kalojnë pothuaj pa u vënë re, por që më vonë rikthehen me një peshë të papritur kuptimore. “Një poezi me shumë numra” e Armela Hysi lind pikërisht nga një çast i tillë: ndalimi i një ore muri, një qyqe lodër e mbetur në dalje të saj dhe heshtja e një familjeje përballë këtij çrregullimi të vogël, në kujtesë shndërrohet në ngjarje të brendshme. Poezia nuk rrëfen atë që ndodhi, por mënyrën si ajo skenë vazhdoi të jetojë në ndërgjegjen e një vajze të vogël shumë kohë pasi kishte ndodhur.

Në këtë poezi sendet sikur marrin frymë më thellë se njerëzit. Ora që ndalon nuk shënon vetëm ndërprerjen e një mekanizmi, por edhe pezullimin e një harmonie familjare, sikur shtëpia humbi për një çast ritmin e saj të fshehtë. Kujtesa vepron si një dritare që hapet me vonesë: ajo rikthen jo ngjarjen vetë, por atmosferën e saj- heshtjen, hutimin dhe ndjesinë e paqartë të një humbjeje që fëmija nuk arrinte ta kuptonte atëherë.

Pikërisht për këtë arsye poezia kërkon një lexim të dyfishtë. Ajo mund të lexohet si një tekst modernist, ku objekti merr rolin e subjektit dhe realiteti shpërbëhet në fragmente skenike, por njëkohësisht edhe si poezi kujtese, ku e shkuara merr kuptim vetëm nga distanca e viteve. Mes këtyre dy planeve poezia lëviz si një orë e padukshme: njëra kohë ndalon brenda fëmijërisë, ndërsa tjetra fillon të trokasë vetëm në ndërgjegjen e gruas që kujton.

I-Më tepër se poezi për një orë të prishur, ky është një tekst për ato çaste të vogla të fëmijërisë që nuk kuptohen kur ndodhin, por që më vonë bëhen pjesë e fatit tonë të brendshëm. Dhe pikërisht këtu qëndron forca e saj: në aftësinë për ta kthyer një episod krejt të zakonshëm në një përvojë poetike me jehonë filozofike dhe njerëzore.

Në sfondin e kësaj skene të thjeshtë familjare, ndihet një tension i heshtur dhe i pashprehur, i pranishëm në marrëdhëniet brenda familjes së vajzës së vogël, siç ndodhte shpesh në shumë familje shqiptare të asaj periudhe, ku emocionet nuk artikuloheshin drejtpërdrejt, por mbeteshin në heshtje dhe sjellje të përmbajtura.

1.Poezia hapet me një fjali të shkurtër, por me një peshë të madhe emocionale:

“befas ora ndaloi.”

Ky nuk është thjesht njoftim për një defekt mekanik. Në syrin e fëmijës ora nuk është send; ajo është ritëm i shtëpisë, frymëmarrje e heshtur e kohës familjare. Në shumë shtëpi të vjetra tik-taku i orës dhe dalja e qyqes bëheshin pjesë e jetës së përditshme, aq sa mungesa e tyre krijonte menjëherë ndjesinë se diçka nuk shkonte. Fjala “befas” ka këtu forcën e një tronditjeje të vogël ekzistenciale. Gjithçka duket sikur ndalet për një çast bashkë me orën dhe pikërisht ky çast mbetet i ngulur në kujtesën e vajzës së vogël jo si episod teknik, por si ndjesi humbjeje. Prandaj ky varg tingëllon më shumë si ndërprerje e një sigurie shpirtërore sesa si prishje mekanizmi.

2.Një nga figurat më të bukura të poezisë është qyqja e vogël e orës:

“i vetmi personazh

jo i çmendur në hapësirën skenike

të shtëpisë sonë marroke”

Këtu poetja bën diçka shumë të rrallë: objekti merr më shumë jetë se njerëzit. Qyqja, nga send, bëhet personazh, ndërsa shtëpia kthehet në “hapësirë skenike”, sikur jeta familjare të ishte një dramë që luhet prapa perdeve të përditshmërisë.

Megjithatë kjo figurë nuk duket e ndërtuar me mendim teorik. Ajo ka natyrshmërinë e kujtesës së fëmijërisë, sepse fëmijët krijojnë marrëdhënie të fshehta me objektet dhe u japin atyre shpirt. Në këtë poezi qyqja është e vetmja prani që funksionon sipas një rregulli të qëndrueshëm: del, thërret, kthehet në fole. Kur ajo mbetet e ngrirë në “ku-ku”-në e tetë, duket sikur prishet edhe ekuilibri i fundit emocional i asaj bote.

3.Titulli “Një poezi me shumë numra” është ndër më të goditurit në poezinë bashkë-kohore shqipe pikërisht sepse numrat këtu nuk kanë fare funksion matematikor. Ata maten me mungesë. Tetë “ku-ku”-të e qyqes nuk mjaftojnë; duheshin edhe tri të tjera. Pra poezia ndërtohet mbi atë që nuk arriti të plotësohej. Tingulli mbetet përgjysmë, si shumë gjëra në jetën njerëzore që nuk mbërrijnë kurrë deri në fundin e tyre.

Edhe vargu:“të njëzet e dy vitet e jetës sime”nuk ka vlerë thjesht biografike. Ai mat largësinë mes fëmijës që përjetoi skenën dhe gruas që më në fund arrin ta kuptojë emocionalisht atë. Këtu fillon poezia e kujtesës: në çastin kur njeriu kupton shumë vonë atë që dikur vetëm e kishte ndier. Numrat në këtë poezi nuk numërojnë kohën; ata numërojnë mungesën dhe jehonën e saj.

4.Në poezinë shqipe fëmijëria shpesh është parë si vend drite dhe nostalgjie, por këtu ajo merr një tjetër ngjyrë:

“dekorin krela-shuar

të fëmijërisë sime të tendosur”

Ky është një nga vargjet më të rëndësishme të poezisë, sepse fjala “tendosur” mbart gjithë ankthin e saj të brendshëm. Poetja nuk rrëfen asnjë dramë konkrete, por atmosfera e tensionit ndihet në çdo detaj, si një erë e ftohtë që kalon nëpër korridoret e një shtëpie të vjetër. Dhe kjo është një nga arritjet më të mëdha të tekstit: nuk e shpall plagën, por e lë të qarkullojë në ajër.

Edhe fjala “dekor” ka rëndësi të veçantë. Kujtesa nuk rikthen jetën të plotë; ajo rikthen skenografinë e saj: tingujt, objektet, heshtjet, dritat e zbehta. Prandaj fëmijëria këtu duket si një teatër i largët që vazhdon ende të jetojë në vetëdije, si një shfaqje që nuk është mbyllur kurrë plotësisht.

5.Në këtë poezi objektet ndiejnë pothuaj më shumë se njerëzit:

“zinxhirët e gjatë të zemerekut

vareshin të hutuar”

Kjo figurë ka një bukuri të natyrshme, sepse lind nga syri i fëmijës, e cila projekton emocionet e veta mbi sendet. Hutimi kalon nga njeriu te objekti dhe ora fillon të marrë frymë si një qenie e gjallë.

Po kështu edhe te vargjet: “dy boçe të gdhendura si dy sy të pikëlluar”ora merr fytyrë njerëzore. Nuk është më mekanizëm; bëhet qenie që vuan bashkë me familjen. Dhe pikërisht këtu poezia fiton atë dridhje intime që e afron me poetikën moderne europiane, por pa humbur ngrohtësinë shqiptare të kujtesës familjare. Është sikur sendet e asaj shtëpie të kenë thithur heshtjet dhe ankthin e njerëzve dhe tani t’i rikthejnë ato ngadalë në formë jehone.

6.Kulmi emocional i poezisë vjen te figura e gjyshit:

“vështruam të heshtur gjyshin

mundohej ta kthente brenda folesë

si mbyllim sytë e një të vdekuri”

Ky krahasim është ndër ato vargje që nuk harrohen lehtë, sepse lindin jo nga kërkimi estetik i figurës, por nga një tronditje e thellë e kujtesës. Gjesti i zakonshëm i gjyshit, që në planin realist thjesht përpiqet të fusë qyqen brenda orës së ndalur, merr papritur një përmasë mortore dhe prek një zonë shumë të ndjeshme të shpirtit njerëzor.

Ai nuk duket më si njeri që rregullon mekanizëm, por si dikush që përpiqet të shpëtojë nga shuarja diçka të dashur, diçka që deri atëherë kishte qenë pjesë e frymëmarrjes së përditshme të shtëpisë. Në syrin e vajzës së vogël kjo skenë shndërrohet në një ritual të heshtur humbjeje. Dhe poezia e jep këtë pa dramatizim të tepruar, vetëm me një lëvizje të vogël, me një gjest të ngadaltë që mbart brenda gjithë trishtimin e një bote që po kriset.

Në të vërtetë poezia flet pikërisht për këto humbje të vogla që njeriu nuk i harron kurrë dhe që vetëm shumë vite më vonë marrin kuptim të plotë në kujtesë.

7.Fundi i poezisë mbetet gjatë në mendje për shkak të vargjeve:

“klithma e fundit ripërplasej

në timbanët tanë të memectë për

të plotësuar ‘ku-ku’-të e mbetura

pa zë.”

Këtu tingulli bëhet jehonë e mungesës. “Ku-ku”-të e pambërritura nuk janë vetëm tinguj të munguar të një ore muri; ato bëhen metaforë e gjithçkaje që mbeti pa u thënë dhe pa u kuptuar në atë fëmijëri të largët. Fjala “memectë” ka një peshë të rëndë emocionale. Askush nuk flet. Askush nuk shpjegon asgjë. Personazhet vetëm mbajnë brenda vetes jehonën e asaj klithme të ndërprerë, siç mbajnë muret e vjetra lagështinë e dimrave të kaluar.

Dhe pikërisht këtu poezia fiton dimensionin e saj filozofik. Ajo na kujton se jeta e njeriut nuk ndërtohet vetëm nga ngjarjet e mëdha, por edhe nga episode fare të vogla që mbeten për vite të tëra të pashpjeguara në fund të vetëdijes sonë. Një orë që ndalon, një qyqe që ngec në dalje, një gjysh që mundohet të rikthejë qetësinë e sendit- dhe megjithatë, pas shumë vitesh, gjithë kjo rikthehet si poezi.

Në fund të leximit më mbetet ndjesia se kjo poezi nuk është shkruar për një orë të prishur. Ora është vetëm porta nga ku hyn kujtesa. Në të vërtetë poezia është shkruar për atë çast kur njeriu kupton se disa tinguj të fëmijërisë vazhdojnë të jehojnë brenda nesh edhe pasi janë shuar prej kohësh:“klithma e fundit ripërplasej/në timbanët tanë të memectë…”

II- Nëse pjesa e parë u përqendrua te leximi i brendshëm i tekstit, këtu vëmendja zhvendoset nga poezia te mënyra e lindjes së saj. Kjo poezi jep ndjesinë se nuk ka lindur nga një projekt estetik i menduar ftohtë, por nga një tronditje e brendshme emocionale që ka mbetur gjatë në errësirën e kujtesës dhe më pas ka gjetur rrugën e saj në fjalën poetike, si një rrjedhë që në disa kthesa del nga shtrati dhe merr me vete elementë të kujtesës dhe ndjesisë. Pikërisht këtu qëndron edhe forca më e madhe e kësaj poezie, por ndoshta edhe kufiri i saj, sepse ajo duket sikur nuk e kontrollon gjithmonë emocionin; herë-herë kontrollohet prej tij, si një lumë i fryrë nga shirat e dimrit që në kthesa del nga shtrati dhe hedh në brigje drurë, shkure e gjethe.

1.Në shumë poezi moderne intuita artistike është ajo që organizon dhimbjen, e disiplinon dhe e fut brenda një strukture estetike të menduar me kujdes, ndërsa këtu ndodh e kundërta: dhimbja organizon figurën poetike dhe e shtyn vargun përpara me një forcë të brendshme. Lexuesi nuk ka përshtypjen se poetja po ndërton me vetëdije efekt poetik; ai ndien sikur ajo po përpiqet të nxjerrë nga vetja një barrë të mbetur prej kohësh, siç hapet papritur një dritare e vjetër dhe prej saj del era e ajrit të ndënjur në dhomë. Kjo ndihet sidomos te vargje si: “fëmijërisë sime të tendosur”apo:“si mbyllim sytë e një të vdekuri”sepse këto nuk janë figura që lindin nga loja estetike apo nga rafinimi intelektual i metaforës. Ato dalin nga përjetimi i drejtpërdrejtë emocional, nga ajo pjesë e shpirtit që nuk arrin të fshihet pas teknikës dhe në vend të elegancës sjell dridhjen e një plage të pambyllur. Në këto vargje ka më shumë dhimbje sesa kalkulim artistik dhe pikërisht kjo ua shton peshën njerëzore.

2. Edhe vetë struktura e poezisë e dëshmon këtë gjendje të brendshme, sepse teksti nuk ecën drejt një arkitekture të menduar racionalisht dhe as ndërtohet si organizëm poetik që zhvillohet me logjikë të ftohtë. Ai lëviz me impulse kujtese, me dridhje të papritura që vijnë njëra pas tjetrës, si një rrjedhë asociative e përjetimeve.

Një objekt sjell tjetrin: ora lidhet me qyqen, qyqja me zinxhirët, dhe zinxhirët me figurën e gjyshit, duke krijuar një vazhdimësi të brendshme të kujtesës. Kjo mënyrë rrjedhjeje është shumë afër kujtesës traumatike sesa kompozimit poetik, sepse kujtesa nuk ecën me rend logjik. Ajo ndizet papritur nga detaje të vogla, nga tinguj, objekte dhe hije që vazhdojnë të trokasin në ndërgjegje edhe pasi vitet kanë kaluar mbi to.

3. Por këtu duhet bërë edhe dallimi më i rëndësishëm. Fakti që poezia mbështetet mbi dhimbjen shpirtërore nuk do të thotë aspak se i mungon intuita poetike. Përkundrazi, intuita e autores duket pikërisht te aftësia për të mos e shndërruar këtë dhimbje në sentimentalizëm. Ajo nuk qan, nuk ankohet dhe nuk e dramatizon veten në mënyrë të hapur. E transferon barrën emocionale te objekti dhe kështu arrin të krijojë një poezi ku sendet marrin frymë si qenie të gjalla, ku ora duket sikur është gjallë dhe ku qyqja mbetet e ngrirë në dalje si një kujtim i ngrirë në kohë.

Pikërisht këtu poezia fiton atë dridhje të heshtur që mbetet në kujtesë, sepse lexuesi nuk përballet me një rrëfim sentimental, por me një atmosferë ku edhe sendet mbajnë mbi supe ankthin e shtëpisë, siç shihet edhe te vargjet:“zinxhirët e gjatë të zemerekut / vareshin të hutuar”

4.Një autore pa intuitë poetike do të fliste hapur për vuajtjen e saj dhe do ta kthente poezinë në rrëfim emocional. Armela Hysi zgjedh rrugën më të vështirë dhe artistikisht më të saktë: ajo flet për një qyqe të mbetur në “ku-ku”-në e tetë dhe e lë lexuesin të ndiejë vetë gjithë peshën e mungesës që fshihet pas atij tingulli të ndërprerë.

Kështu dhimbja maskohet në simbol dhe simboli fiton frymëmarrje njerëzore. Qyqja e vogël nuk mbetet më vetëm pjesë e një ore muri; ajo bëhet një krijesë e mbetur pezull mes daljes dhe kthimit, mes zërit dhe heshtjes, si shumë gjëra të fëmijërisë që mbeten përgjysmë brenda nesh. Dhe ndoshta pikërisht këtu poezia bëhet më prekëse: “mbeti e ngrirë jashtë derës së skalitur/në ‘ku-ku’-në e tetë.”

5.Megjithatë, mendoj se këtu kemi prekur një të vërtetë të rëndësishme: poezia nuk arrin gjithmonë ta transformojë plotësisht dhimbjen në një univers estetik krejtësisht autonom, sepse në disa pjesë ajo mbetet ende shumë e lidhur me emocionin burimor të fëmijërisë dhe me atë tronditje fillestare që e ka lindur. Kjo i jep poezisë ndershmëri dhe ngrohtësi njerëzore, i jep atë dridhje të vërtetë që shumë poezi të sofistikuara nuk e kanë më, por herë-herë e pengon të fitojë atë ftohtësi artistike që e bën një tekst të mbyllet plotësisht në vetvete si strukturë estetike e përkryer. Por ndoshta nuk na duhet ajo ftohtësi, qoftë edhe artistikisht e realizuar. Ka poezi që jetojnë pikërisht falë çarjeve të tyre emocionale, falë asaj pjese të pambrojtur që vazhdon të marrë frymë nën vargje si një prush i mbuluar me hi. Dhe kjo poezi duket se zgjedh të mbetet më afër njeriut sesa perfeksionit formal.

6. Pikërisht për këtë arsye  poezia të prek më shumë sesa të mahnit. Ajo nuk të pushton me virtuozitet formal dhe as përpiqet të të lërë pa frymë nga ndërlikimi estetik. Të mbetet në shpirt si një zile e largët që vazhdon të dëgjohet edhe pasi nata ka rënë. Disa poezi imponohen mbi mendjen; kjo depërton ngadalë dhe mbetet si jehonë në shpirt e zemër. Dhe ndoshta ky është qëllimi i saj i vërtetë, sepse disa poezi nuk janë shkruar për të impresionuar mendjen, por për të zgjuar atë pjesë të brendshme ku vazhdojnë të jehojnë ende, disa “‘ku-ku’-të e mbetura/pa zë.”

III. Pas shqyrtimit të burimit emocional të poezisë, mbetet të shihet se çfarë forme estetike merr kjo përvojë në planin artistik. Poezia bëhet më e thellë dhe më prekëse kur lexohet si poezi kujtese, jo si një sistem simbolesh të ndërtuara mbi një projekt estetik. Në këtë lexim, ajo ndryshon frymëmarrje dhe fiton një dritë tjetër të brendshme. Nuk shfaqet më si një tekst që kërkon të ndërtojë metafora mbi kohën, por si rikthim i ngadalshëm i një çasti fëmijërie që ka mbetur i ngulitur në kujtesë, si një tingull i vogël që nuk është shuar plotësisht dhe që, pas shumë vitesh, ngjitet sërish në sipërfaqe përmes poezisë. Në qendër të këtij përjetimi nuk qëndron më ora si metaforë e kohës së ndalur, por një vajzë e vogël, ndoshta shtatëvjeçare, e cila për herë të parë përballet me idenë se sendet mund të “vdesin”, se tingujt mund të mbeten përgjysmë dhe se heshtja e të rriturve fsheh një errësirë të pashpjegueshme, që ajo ende nuk di ta emërtojë, por e ndien si lëvizje të lehtë në hapësirat e shtëpisë. Ajo mbetet aty si një ndjesi e pashpjegueshme, si një dritë e ulët që nuk shuhet plotësisht, por as nuk kthehet më si më parë.

1.Poezia ruan një tension të brendshëm që nuk buron nga një ndërtim i ftohtë estetik, por nga një kujtim që ka qëndruar gjatë në errësirë derisa ka gjetur rrugën e vet drejt fjalës. Ajo nuk krijon përshtypjen e një teksti të menduar për efekt, por të një përjetimi që kërkon të dalë nga vetja si peshë e mbetur pezull. Dhe kjo peshë nuk është më ngjarje, por mënyra si kujtesa e fëmijës e mban botën për një çast të ngrirë, pa shpjegim.

Po ta rrëfente një i rritur sot atë çast, ai mund ta përmblidhte thjesht: “u prish ora e murit”. Por kujtesa e fëmijës nuk punon me ngjarje të renditura; ajo ruan atmosferën, dridhjen, ndjesinë e një bote që papritur humb sigurinë e saj të brendshme. Prandaj poezia hapet me një fjali që nuk është thjesht tregim: “befas ora ndaloi.”

Në atë çast, ora nuk ishte një mekanizëm, ajo ishte frymëmarrja e shtëpisë, një prani e vogël që e mbante kohën të gjallë. Tingulli i saj, kishte hyrë në ritmin e jetës familjare si një pulsim i qetë. Kur ndalet ai zë, ndalet diçka edhe në botën e brendshme të fëmijës. Si një heshtje që nuk vjen nga jashtë, por lind brenda shtëpisë pa u vënë re.

2.Qyqja nuk lexohet më si simbol i largët apo figurë e ndërlikuar poetike; ajo kthehet në një prani të afërt të kujtesës, të lidhur me përjetimin e drejtpërdrejtë të fëmijërisë. Me puplat e saj “të kafejta” dhe “sytë e qelqtë ngjyrë abanozi”, ajo nuk shfaqet si objekt i ftohtë, por si një figurë që mban brenda saj ngrohtësinë e një bote të jetuar.

Edhe vargu “vetëm sot u kujtova se nuk kishte/as emër” ka një qartësi njerëzore: ai flet për mënyrën se si fëmijëria i ruan sendet jo përmes kategorizimit apo emërtimit, por përmes pranisë së tyre emocionale. Shumë elemente të përditshmërisë- një zë, një dritë, një objekt i zakonshëm - mbeten gjatë në kujtesë pa emër të saktë, por me peshën e përvojës së brendshme që nuk zhduket. Dhe është pikërisht kjo mungesë emri që e bën kujtimin më të gjallë, sikur sendet e fëmijërisë të kenë ekzistuar gjithmonë përtej gjuhës, vetëm si ndjesi.

3.Një nga shtresat më të natyrshme të poezisë qëndron në mënyrën si objektet marrin cilësi njerëzore, jo si ndërtim i vetëdijshëm metaforik, por si mënyrë perceptimi e fëmijës, për të cilin bota e sendeve dhe ajo e ndjenjës ende nuk janë ndarë. Prandaj vargjet “zinxhirët e gjatë të zemerekut/vareshin të hutuar” nuk tingëllojnë si figurë e përpunuar, por si mënyra e vetme e ruajtjes së një përjetimi. Dhe në këtë mënyrë, edhe kujtimi duket sikur nuk shpjegohet më, por thjesht rikthehet në formën e tij të parë, të paprekur.

Në këtë botë perceptimi, edhe mekanizmi duket i çorientuar, ndërsa ora fiton një fytyrë të brendshme përmes imazhit: “dy boçe të gdhendura si dy sy të pikëlluar”. Sendet nuk mbeten më objekte funksionale; ato shndërrohen në prani të heshtura që marrin pjesë në gjendjen emocionale të shtëpisë, si një hapësirë ku gjithçka duket se dëgjon dhe reagon në heshtje.

4.Një fëmijë e ndien menjëherë kur diçka ndryshon në shtëpi, edhe kur asgjë nuk thuhet dhe gjithçka duket e qetë në sipërfaqe. Poezia është e mbushur me këtë heshtje të rënduar, e cila nuk shfaqet si mungesë zëri, por si prani e padukshme që qarkullon në hapësirë.

Vargu “vështruam të heshtur gjyshin” mbart një tension të brendshëm familjar, ku mungesa e reagimit bëhet më e fortë se çdo shprehje emocionale. Fëmija ende nuk e kupton plotësisht çfarë po ndodh, por e ndien si peshë të ftohtë që bie në shtëpi dhe ndryshon mënyrën si ajo përjetohet. Dhe ky ndryshim nuk shpjegohet, thjesht ndihet, si një rrymë ajri e ftohtë që kalon në shtëpi pa u parë.

Prandaj shtëpia përkufizohet si “hapësirën skenike/të shtëpisë sonë marroke”, jo si vend i çrregullimit të dukshëm, por si hapësirë ku realiteti emocional është i paqartë dhe ku gjithçka duket sikur luan një rol në një dramë të pashpjeguar deri në fund. Dhe pikërisht kjo papërcaktueshmëri e bën kujtimin më të gjatë se vetë ngjarja.

5. Po ashtu skena ku gjyshi përpiqet ta fusë qyqen brenda përbën një nga çastet më të ngarkuara emocionale të poezisë, një imazh që mbetet gjatë në kujtesë si një fotografi e zverdhur nga koha: “mundohej ta kthente brenda folesë/si mbyllim sytë e një të vdekuri”. Në atë çast, fëmija nuk e kupton dhimbjen, por e ndien si një ndalim të lehtë të ajrit brenda shtëpisë, sikur diçka po mbyllet pa zhurmë.

Në planin e jashtëm, ai veprim i përket një përpjekjeje të thjeshtë për të rregulluar një orë të prishur. Por në perceptimin e fëmijës, skena merr një dimension tjetër: ajo shfaqet si një akt i heshtur ndarjeje, si përpjekje për të rikthyer në vend diçka që po shuhet para syve të saj. Në këtë çast, fëmijëria përballet për herë të parë me ndjesinë e humbjes brenda familjes, jo si ngjarje dramatike, por si shuarje e ngadaltë e një pranie që deri dje dukej e pandryshueshme. Pikërisht për shkak të moskuptimit të plotë, kujtesa e ruan këtë skenë gjatë. Dhe ndoshta pikërisht sepse nuk u kuptua atëherë, ajo skenë nuk u largua kurrë plotësisht nga kujtesa e fëmijës.

6.Fundi i poezisë fiton një forcë të veçantë kur lexohet në këtë logjikë të kujtesës: “për të plotësuar ‘ku-ku’-të e mbetura/pa zë.”

Në sipërfaqe, fjala lidhet me tingujt e orës që nuk u realizuan deri në fund. Por në një shtresë më të thellë, ajo hap hapësirën e emocioneve që nuk u formësuan kurrë në fjalë, të pyetjeve që mbetën pezull dhe të ndjesive që nuk morën zë, por vazhduan të ekzistojnë në heshtje. Dhe ndonjëherë, këto mbetje të vogla rikthehen pa zë, si një kujtesë që nuk kërkon shpjegim, por vetëm praninë e saj.

Ky fund mbetet në kujtesë sepse prek ato mbetje të padukshme të fëmijërisë, tinguj të papërfunduar që nuk janë shuar plotësisht, por vazhdojnë të rikthehen si jehonë.

7.Leximi i poezisë si kujtesë i jep asaj një shtresë të dyfishtë kuptimi: ajo nuk mbetet vetëm krijim estetik, por shndërrohet edhe në dëshmi të një përjetimi njerëzor. Në leximin e parë, vëmendja ndalet te ndërtimi i figurave, te atmosfera dhe te mënyra si organizohet gjuha poetike. Por kur ajo lexohet si gjurmë e një përvoje të jetuar, marrëdhënia me tekstin ndryshon: ai fillon të perceptohet si vend ku arti dhe jeta ndërthuren pa ndarje të prerë. Dhe kjo është ndoshta arsyeja pse kujtesa dhe arti këtu nuk dallohen më, por marrin të njëjtën frymëmarrje.

Në këtë pikë del në pah edhe forca e autores. Ajo nuk e shndërron kujtesën në nostalgji të lehtë, por e ngre një çast të thjeshtë - një orë muri të ndalur dhe një qyqe të pezullt- në një përvojë që prek ndjeshmëri universale: frikën e parë nga humbja, ankthin e heshtur të fëmijërisë dhe ato ndjesi që vazhdojnë të jetojnë gjatë brenda njeriut edhe kur burimi i tyre është shuar.

Në fund, poezia nuk mbetet vetëm tekst. Ajo kthehet në rikthim: i një mbrëmjeje të largët, i një heshtjeje familjare, i një ore që ndaloi papritur dhe i një fëmije që, pa e kuptuar ende, u përball për herë të parë me ndjesinë e humbjes: “klithma e fundit ripërplasej/në timbanët tanë të memectë…”

IV- Poezia e Armela Hysi sjell disa risi të ndjeshme në poetikën shqipe bashkëkohore, jo në mënyrë të zhurmshme apo demonstrative, por me atë qetësinë e poezive që hyjnë ngadalë në vetëdijen e lexuesit dhe mbeten aty si një tingull i largët ore nëpër shtëpitë e vjetra. Risia e saj nuk lind nga eksperimentimi formal, por nga mënyra si kujtesa e zakonshme shndërrohet në përvojë të brendshme poetike.

 1. Në poezinë shqipe kujtesa shpesh është trajtuar si nostalgji, si kthim sentimental te fëmijëria, te vendlindja apo te koha e humbur. Në këtë zhvendosje nga nostalgjia te gjurma emocionale që mbetet e pashpjeguar, qëndron edhe një nga risitë më të dukshme të kësaj poezie. Kujtesa nuk vjen si mall i ëmbël, por si një jehonë e tendosur që vazhdon të trokasë në shpirt edhe pas shumë vitesh. Poetja nuk rikthen ngjarjen; ajo rikthen atmosferën e saj, ankthin e padukshëm, heshtjen që rri pezull mbi sendet. Pikërisht këtu poezia largohet nga nostalgjia tradicionale dhe afrohet me një kujtesë më të brendshme, më të tensionuar, ku më shumë se ngjarja rëndon gjurma emocionale që ajo ka lënë. Kur shkruan: “dekorin krela-shuar / të fëmijërisë sime të tendosur”, Hysi e largon fëmijërinë nga modeli i zakonshëm i kujtimit të ngrohtë e të ndritshëm. Fëmijëria këtu nuk është strehë qetësie, por një hapësirë e mbushur me tension të heshtur, ku sendet dhe njerëzit duket sikur mbartin brenda vetes diçka të pathënë. Në këtë mënyrë, kujtesa nuk zbukuron të kaluarën, por e hap sipërfaqen e saj për të nxjerrë në pah dridhjen e fshehtë që e ka shoqëruar.

2.Një tjetër risi e fuqishme që sjell kjo poezi është mënyra si objektet marrin jetë shpirtërore. Në traditën tonë poetike objekti ka qenë shpesh simbol, metaforë apo element dekorativ. Te kjo poezi ai bëhet qenie emocionale. Ora nuk është më send; ajo merr frymë bashkë me ankthin e shtëpisë. Zinxhirët “hutohen”, boçet “trishtohen”, qyqja mbetet e ngrirë si një zog që nuk di më të kthehet në folenë e vet. Është sikur e gjithë materia e shtëpisë të ketë shpirt dhe të vuajë bashkë me njerëzit.

Sidomos te vargjet:“zinxhirët e gjatë të zemerekutvareshin të hutuar” dhe:“dy boçe të gdhendura si dy sy të pikëlluar”ndihet qartë kjo risi poetike. Objektet nuk përdoren për zbukurim estetik; ato bëhen bartëse të emocioneve njerëzore. Dhe kjo ndodh natyrshëm, pa sforcim metaforik. Lexuesi nuk ndien se poetja po kërkon figurë; ndien sikur sendet vetë kanë filluar të flasin në heshtjen e asaj shtëpie. Kjo është një mënyrë shumë moderne e ndërtimit poetik dhe njëkohësisht shumë intime.

3.Po aq e rëndësishme është edhe mënyra si ndërtohet drama poetike. Në shumë poezi drama krijohet nga ngjarja, konflikti apo rrëfimi emocional. Kjo zhvendosje nga drama e ngjarjes te drama e mungesës përbën një nga risitë më të rëndësishme të poezisë së saj. Këtu drama krijohet nga mungesa. Nga tingujt që nuk u dëgjuan deri në fund. Nga “ku-ku”-të e mbetura pezull. Nga heshtja e njerëzve. Poetja nuk shpjegon asgjë drejtpërdrejt, nuk tregon se çfarë ka ndodhur në atë shtëpi dhe as kërkon ta çojë lexuesin drejt një interpretimi të vetëm. Dhimbja shpërndahet në poezi si mjegull dimri mbi xhamat e një dritareje të vjetër. Dhe pikërisht kjo mënyrë e të shkruarit e afron poezinë me poetikën moderne europiane të atmosferës dhe nëntekstit.

4.Risi tjetër që e dallon këtë poezi është dyzimi i zërit poetik. Teksti duket sikur shkruhet njëkohësisht nga dy vetë: nga vajza e vogël që e ka përjetuar skenën dhe nga gruaja e rritur që rikthehet pas 22 vitesh mbi atë kujtim. Krijohet kështu një ndërthurje shumë e bukur mes pafajësisë dhe vetëdijes. Syri mbetet fëminor, por kuptimi është i pjekur. Kjo i jep poezisë një thellësi të veçantë psikologjike.

Kur shkruan: “vetëm sot u kujtova se nuk kishte/as emër”kupton se poezia nuk po lind në çastin e ngjarjes, por në çastin e vonuar të kuptimit. Ky “vetëm sot” është një nga momentet më moderne të tekstit, sepse aty kujtesa shndërrohet në vetëdije poetike. Autorja kupton se gjërat më të rëndësishme të jetës shpesh kalojnë pa emër dhe vetëm shumë vite më vonë marrin kuptim brenda njeriut.

5.Një risi tjetër e heshtur, por shumë e rëndësishme, është mënyra si poezia shmang retorikën emocionale. Në tekst nuk ka shpërthime ndjenjash, nuk ka lot të shpallur, as patetizëm. Gjithçka mbahet nën sipërfaqe. Dhe pikërisht kjo përmbajtje e brendshme e bën emocionin më të thellë dhe më të qëndrueshëm. Heshtja bëhet më e rëndë se fjala. Një gjysh që mundohet të fusë qyqen në fole “si mbyllim sytë e një të vdekuri” krijon më shumë tronditje se shumë poezi që flasin hapur për dhimbjen.

Në poetikën shqipe kjo mënyrë e të shkruarit përbën një largim nga poezia deklarative dhe një afrim me poezinë e atmosferës së brendshme. Teksti nuk mbështetet te mendimi filozofik i shpallur dhe as te simbolika e rënduar. Ai mbështetet te dridhja emocionale e kujtesës. Dhe kjo dridhje kalon nga njeriu te objekti, nga objekti te heshtja, nga heshtja te lexuesi.

6. Risia më e dukshme e kësaj poezie qëndron pikërisht këtu: te aftësia për të krijuar poezi moderne pa humbur ngrohtësinë njerëzore. Shpesh poezia moderne bëhet e ftohtë nga tepria e konceptit dhe nga dëshira për të qenë “e zgjuar”. Këtu ndodh e kundërta. Këtu ndien ende frymën e shtëpisë, drurin e vjetër të orës, heshtjen e rëndë të dhomës dhe ankthin e vogël të një fëmije që për herë të parë kupton se edhe sendet mund të ndalen papritur.

Prandaj kjo poezi nuk mbetet vetëm një tekst i bukur poetik. Ajo sjell në poezinë shqipe një mënyrë më intime, më të heshtur dhe më psikologjike të trajtimit të kujtesës, ku drama nuk shpallet, por dëgjohet larg, si një “ku-ku” i mbetur përgjysmë në korridoret e shpirtit. Në këtë heshtje që nuk shuhet plotësisht, ajo vazhdon të jetojë si një jehonë e brendshme, që nuk kërkon të shpjegohet, por të ndihet. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron edhe forca e saj më e qëndrueshme.

Sarandë, maj 2026

 

NJË POEZI ME SHUMË NUMRA

befas ora ndaloi.

qyqja e vogël (i vetmi personazh

jo i çmendur në hapësirën skenike

të shtëpisë sonë marroke) me puplat

e kafejta dhe sytë e qelqtë ngjyrë abanozi

mbeti e ngrirë jashtë derës së skalitur

në “ku-ku”-në e tetë.

ndërsa pritej

të këndonte edhe tri herë të tjera.

 

të njëzet e dy vitet e jetës sime,

ajo shfaqej pareshtur të plotësonte

dekorin krela-shuar

të fëmijërisë sime të tendosur.

vetëm sot u kujtova se nuk kishte

as emër.

zinxhirët e gjatë të zemerekut

vareshin të hutuar.

në fund të tyre

dy boçe të gdhendura si dy sy të pikëlluar.

 

vështruam të heshtur gjyshin

mundohej ta kthente brenda folesë

si mbyllim sytë e një të vdekuri

ndërsa klithma e fundit ripërplasej

në timbanët tanë të memectë për

të plotësuar “ku-ku”-të e mbetura

pa zë.

 

Saranda si gjendje shpirtërore në një poezi

 

Nga Timo Mërkuri

Në këtë poezi të Fatmir Terziu, Saranda nuk është thjesht një hapësirë gjeografike, por një gjendje e brendshme, një strehë shpirtërore ku njeriu rikthehet për të gjetur vetveten përmes dashurisë dhe kujtesës të përjetimeve të një kohe të shkuar. Qyteti shfaqet si një qenie e gjallë, e butë dhe e afërt, që nuk imponohet, por të pret. Ai rri “si perlë, në një zemër të fshehtë”, dhe kjo metaforë nuk është vetëm zbukurim: është një pohim filozofik për bukurinë që ekziston, por që duhet ndjerë për t’u zbuluar. Në këtë kuptim, qyteti nuk është më destinacion, por kujtesë që zgjohet sa herë njeriu kërkon një vend ku shpirti të mos jetë i huaj.

I-Vargu hapës “Nën hije lulesh, ku deti puth bregun lehtë” vendos menjëherë një marrëdhënie të qetë midis elementeve. Nuk ka dramë, nuk ka përplasje. Gjithçka zhvillohet në një harmoni të heshtur. Deti nuk godet, por “puth”. Kjo zgjedhje e fjalës e kthen natyrën në një akt dashurie. Dhe kështu, Saranda bëhet vendi ku dashuria nuk shpallet, por ndodh natyrshëm, si një frymëmarrje. Në këtë butësi lëvizjeje, poeti duket sikur kërkon një botë pa zhurmë, ku bukuria nuk triumfon, por thjesht ekziston.

Poeti nuk e sheh qytetin nga jashtë. Ai hyn në të, e përjeton. Valët “pëshpërisin fjalë që vetëm dashuria i di”. Këtu kemi një ide të bukur: dashuria si gjuhë e fshehtë, që nuk mund të përkthehet. Pulëbardhat i marrin këto fjalë “larg pa kufi”, sikur kjo ndjenjë nuk i përket vetëm një vendi, por është universale. Saranda, pra, bëhet pikënisje e një përjetimi që shkon përtej saj.

2.Në strofën e dytë, poeti e ngre më tej këtë marrëdhënie. Qyteti nuk është më vetëm një pamje, por një bashkëbisedues. “Fllad vere më bëhet buzëqeshja jote”. Këtu ndodh një shkrirje e plotë: natyra dhe njeriu nuk dallohen më. Buzëqeshja bëhet fllad, dhe flladi bëhet ndjenjë. Ndërsa “sytë m’i mbush me kaltërsi të pafundme që ndrit”, na kujton se përballë një bukurie të tillë, njeriu nuk është më vrojtues, por i pushtuar.

3.Në thelb, kjo poezi ndërton një filozofi të thjeshtë, por të thellë: dashuria është mënyra se si ne i japim kuptim hapësirës. Saranda është e bukur, por ajo bëhet e paharrueshme vetëm kur përjetohet si dashuri. Prandaj dhe në strofën e tretë, çdo element natyror merr një vlerë simbolike: “në çdo petale që bie, një premtim mbetet gjallë”. Rënia nuk është humbje, por vazhdimësi. Një petale bie, por premtimi jeton. Kjo është një mënyrë shumë njerëzore për të parë kohën: jo si shkatërrim, por si transformim.

4.Kulmi i kësaj ndjenje vjen në fund, ku poeti kërkon të ndalë çastin:

“Prandaj rri me mua, në këtë vend të pikturuar bukur,

e nëse koha ikën, si vala që s’kthehet më kurrë…”

Këtu koha krahasohet me valën, një figurë e thjeshtë, por e goditur. Ajo ikën dhe nuk kthehet, por pikërisht kjo e bën çastin më të çmuar. Dhe në këtë ikje, poeti kërkon një bekim:

“çdo agim penelohet nga dyzetë shenjtorët duke u lutur,

Dashuria jonë të bekohet në Sarandë me këta gurë.”

Referenca e Manastiri i 40 Shenjtorëve nuk është vetëm vendore. Ajo sjell një dimension të shenjtë sepse emri I qytetit rrjedh pikërisht prej termit “40 shenjtorë”. Dashuria nuk është më vetëm ndjenjë, por bekim, një akt që kërkon përjetësi në një botë që rrëshqet.

6.Në fund, kjo poezi nuk është thjesht për Sarandën. Është për atë çast kur njeriu e ndjen veten të plotë, kur vendi dhe ndjenja bëhen një. Dhe kjo ndodh në vargje të thjeshta, të buta, që nuk kërkojnë të bëjnë zhurmë, por të mbeten gjatë në shpirt, si një jehonë e qetë:“valët pëshpërisin fjalë që vetëm dashuria i di…” Ndoshta pikërisht këtu qëndron sekreti i kësaj poezie: ajo nuk përshkruan Sarandën, por mënyrën se si një vend mund të bëhet ndjenjë e përhershme brenda njeriut.

II-Mund të shtohet edhe një shtresë tjetër leximi, më e brendshme, që lidhet me mënyrën si poeti e përfytyron Sarandën jo vetëm si vend të dashurisë, por si një hapësirë kujtese dhe përjetësimi.

1.Në këtë poezi, bukuria nuk është e menjëhershme dhe kalimtare; ajo kërkon të fiksohet. Kjo duket qartë që në nëntekstin e titullit dhe frymëzimit nga fotografitë e Sh. Hajno. Fotografia është përpjekje për ta ndalur çastin, për ta shpëtuar nga rrjedha e kohës. Po kështu edhe poezia e Terziut nuk shfaq thjesht Sarandën, por e “ruan” atë në një formë të brendshme, si një imazh që nuk zbehet. Si fotografia, edhe poezia është një përpjekje njerëzore kundër harresës- një mënyrë për t’i thënë kohës se jo çdo gjë duhet të humbasë.

Kjo e bën poezinë të ketë një dimension meditativ: ajo është një përpjekje për t’i rezistuar harresës. Prandaj edhe vargu “e nëse koha ikën, si vala që s’kthehet më kurrë” nuk është vetëm një konstatim, por një lloj ankthi i butë, njerëzor. Koha ikën, por poeti kërkon një mënyrë për ta mbajtur atë- përmes dashurisë, përmes kujtimit, përmes fjalës.

2.Një tjetër element që mund të thellohet është raporti midis natyrës dhe njeriut si një bashkëjetesë harmonike. Në shumë poezi bashkëkohore, natyra shpesh është sfond. Këtu ajo është bashkëprotagoniste. Deti, pulëbardhat, lulet, flladi- të gjitha marrin pjesë në ndjenjë. Kjo krijon një lloj “kozmike të vogël”, ku çdo gjë është në marrëdhënie me çdo gjë. Nuk ka ndarje të forta mes brendësisë dhe jashtësisë.

3.Edhe gjuha e poezisë meriton një vëzhgim më të kujdesshëm. Ajo është e thjeshtë, por jo e varfër. Ka një pastërti të qëllimshme, sikur poeti i shmang zbukurimet e tepërta për të ruajtur një sinqeritet të drejtpërdrejtë. Kjo i jep vargut një ngrohtësi njerëzore, një ton që nuk kërkon të impresionojë, por të komunikojë.

4.Një nuancë interesante është edhe prania e një spiritualiteti të heshtur. Nuk kemi një religjiozitet të shpallur, por një ndjesi bekimi që vjen natyrshëm. Vargu “çdo agim penelohet nga dyzetë shenjtorët duke u lutur” sjell një lidhje mes tokësores dhe hyjnores, ku qyteti bëhet një vend i ndërmjetëm, një hapësirë ku njeriu mund të ndiejë diçka më të madhe se vetja.

Në këtë këndvështrim, Saranda shndërrohet në një metaforë të vetë jetës së bukur, por të brishtë. Një vend ku gjithçka lulëzon, por edhe kalon. Dhe pikërisht kjo e bën poezinë të prekshme: ajo nuk kërkon ta fshehë kalueshmërinë, por ta përqafojë atë. Dhe ndoshta për këtë arsye Saranda në këtë poezi nuk është vetëm vend i dashurisë, por vendi ku njeriu pajtohet me kalimin e kohës.

5.Mund të mbyllet analiza duke theksuar se kjo poezi është një ftesë për të jetuar çastin me ndjenjë të plotë, pa e rënduar atë me mendime të tepërta, por duke e lënë të ndriçojë vetë, si në vargjet:

“fllad vere më bëhet buzëqeshja jote në këtë kënd,

sytë m’i mbush me kaltërsi të pafundme që ndrit.”

Këtu qëndron edhe bukuria e saj e madhe: në thjeshtësinë që arrin të bëhet thellësi.

Sarandë, prill 2026

 

Saranda

(Frymëzuar nga disa fotografi që publikoi shkrimtari Shkëlqim Hajno)

Nën hije lulesh, ku deti puth bregun lehtë,

Saranda rri si perlë, në një zemër të fshehtë,

valët pëshpërisin fjalë që vetëm dashuria i di,

e pulëbardhat i çojnë larg, e larg pa kufi.

 

O perlë me onde të bardha, ku hapat ngrihen këngë,

nën lule të kuqe, ku hapësira është një sfidë,

fllad vere më bëhet buzëqeshja jote në këtë kënd,

sytë m’i mbush me kaltërsi të pafundme që ndrit.

 

Si degët që përkulen, duke përqafuar qiellin lart,

dhe unë me ty, shpirtin dua ta mbaj pranë e pranë,

në çdo petale që bie, një premtim mbetet gjallë,

dashuria që të ngjizet, si lulja e tillë e rrallë.

 

Prandaj rri me mua, në këtë vend të pikturuar bukur,

e nëse koha ikën, si vala që s’kthehet më kurrë,

çdo agim penelohet nga dyzetë shenjtorët duke u lutur,

Dashuria jonë të bekohet në Sarandë me këta gurë.

 

LEXIMI NË DY KOHË I NJË POEZIE TË ODISE KOTES

Nga Timo Mërkuri

Poezia e Odise Kotes “Midis meje dhe teje…” vjen si një frymëmarrje e ngrohtë, si një kujtim fëminie që nuk do të fiket, edhe kur nuk arrijmë ta lexojmë dot deri në fund. Është nga ato poezi që nuk ngrihet mbi ngjarjen, por mbi ndjesinë; nuk tregon, por të prek. Në këtë poezi, fjala është e kursyer, përkundër heshtjes që flet gjatë. Dhe midis kësaj heshtjeje lëvizin varkat prej letre, si zemra të vogla fëmijësh, që kërkojnë një breg tjetër.

A - Kjo poezi nuk të fton ta kuptosh menjëherë, por të rrish pak pranë saj, si pranë një lumi në një mbasdite pranvere, kur uji flet më shumë se njeriu. Dhe ndërsa rri, fillon të ndjesh se kjo varkë e vogël prej letre nuk është vetëm një figurë poetike, por një copëz zemre e dërguar në rrjedhë, me shpresën e heshtur se diku, dikush, do ta presë.

1.Bota fëminore e varkave: ose pafajësia që dërgon mesazhe

Varkat prej letre janë imazhi më i ngrohtë i kësaj poezie. Ato mbartin një kujtesë të hershme, një lojë fëmijësh buzë ujit, ku një copë letre bëhet ëndërr dhe udhëtim dhe komunikim. Por këtu, ato nuk janë thjesht lojë fëminore, janë përpjekje për të folur, për të arritur dikë dhe për të shfaqur diçka, të pastër e të çiltër si fëminia, por të bukur si rinia.

Në këtë kuptim, varkat janë si duar të vogla që zgjaten në ujë. Kanë një pafajësi të brishtë, por edhe një këmbëngulje të heshtur. Dërgohen pa u lodhur, pa u siguruar nëse mbërrijnë, dhe pikërisht kjo i bën njerëzore.

“Nga bregu tjetër ti dërgon,

parreshtur dërgon,

(përse?) varka prej letre…”

Kjo pyetje “përse?” është nga ato pyetje që nuk kërkojnë përgjigje, por kurësesi nuk mund të rrijë pa u bërë, pse ajo është vetë zemra e poezisë. Sepse ndonjëherë ne dërgojmë mesazhe jo për të marrë përgjigje, por që të mos heshtim.

2. Simbolika e varkës ose fjala që nuk arrin të bëhet fjalë

Varka prej letre është edhe simbol i fjalës së shkruar, i mesazhit që niset, por nuk mbërrin i plotë. Ajo laget, shpërbëhet, humb formën, ashtu si ndjenjat që nuk thuhen dot deri në fund të plota e të qarta. Kur subjekti lirik arrin më në fund të kapë një varkë, ajo është tashmë e shformuar. Është si një kujtim i dëmtuar nga koha.

“Notova shpejt, po varka ishte krejt pa formë…

dhe shkronjat, ah ato që s’dalloheshin fare…”

Këtu poezia bëhet një dhimbje e butë: nuk është se mesazhi nuk ekziston, por ai nuk mund të lexohet më. Është si të mbash në duar një letër të lagur, ku boja është tretur bashkë me zemrën që e shkroi.

3.Lumi që ecën ose koha që nuk ndalet dhe nuk fal.

Lumi në këtë poezi nuk është vetëm hapësirë e ujëshsme, ai është kohë. Ai rrjedh dhe merr me vete gjithçka, nuk ndalet që të na mundësojë të lexojmë, të kuptojmë, të rikthehemi. Ka shumëçka nga lumi i Heraklitit; nuk “lahesh” dot dy here te ky lumë.

“ngjarjet, dramat, ujërat, rrjedhin

(as ndalen, as kthehen pas)”

Në këtë rrjedhë, varkat janë gjithmonë në rrezik. Ato përplasen, humbasin, zhduken. Por pavarësisht kësaj, ato megjithatë, vazhdojnë të dërgohen. Njësoj si një sfidë njerëzore ndaj një bote që nuk pret askënd.

4.Kujtesa dhe surrealja ose një botë që lëviz si ëndërr

Poezia shfaq një hapësirë të çuditshme, ku gjithçka duket si e parë përmes një perde ëndrre. Shkëmbinjtë bëhen “dekor teatri surrealist”, ndërsa një shkurre merr pamjen e “mjekrës së babazotit”. Këto figura nuk janë thjesht zbukurim, ato tregojnë se kjo botë nuk është reale në kuptimin e zakonshëm; është një botë e brendshme, e kujtesës dhe e ndjenjës. Aty gjithçka lëviz ndryshe. Edhe koha, edhe hapësira, edhe vetë fjala.

5. Psalmet e dashurisë: ndjenja si tekst i shenjtë

Në një moment të beftë, poezia ngrihet në një lartësi tjetër. Shkronjat e palexueshme krahasohen me psalme. Kjo është një nga pikat më të bukura të saj.

“më ngjanë me psalmet e mëdha.

Psalmet e dashurisë.”

Dashuria këtu nuk është thjesht ndjenjë, ajo bëhet diçka e shenjtë, por edhe e padeshifrueshme. Si një tekst që e ndiejmë, por nuk e kuptojmë plotësisht.

Kjo poezi është një udhëtim i heshtur midis dy brigjeve që nuk bashkohen. Është një përpjekje e pafund për të thënë diçka që gjithmonë mbetet në mes të rrugës. Dhe megjithatë, bukuria e saj qëndron pikërisht këtu: në këtë përpjekje.

Varkat vazhdojnë të nisen, edhe pse nuk dihet nëse mbërrijnë. Sepse ndoshta vetë nisja është kuptimi. “Nga bregu tjetër ti dërgon,/parreshtur dërgon…” Sikur do të thotë që ti dashuron, ti ende shpreson dhe ëndërron, pra ti jeton. Ndoshta njeriu nuk jeton për të mbërritur gjithmonë te tjetri, por për të mos reshtur së dërguari shenja drejt tij, qoftë edhe të brishta si një varkë letre që e di se do të tretet, por megjithatë niset.

Si për ta përmbledhur këtë lexim të parë, poeti sjell atë varg të vetëm, të qetë, por të thellë si vetë jeta: “Midis meje dhe teje – lumi.” Ky lumë nuk është vetëm ndarje. Ai është edhe ajo hapësirë ku lind dëshira për ta kapërcyer. Dhe pikërisht aty, mbi këtë rrjedhë që nuk ndalet, njeriu hedh urat e veta të padukshme: një shenjë, një kujtim, një varkë të vogël prej letre. Sepse ndoshta ajo që na mban gjallë nuk është mbërritja, por vetë përpjekja për të kaluar në anën tjetër, qoftë edhe me një varkë të vogël prej letre. Sepse varkat-letra gjithmon kanë qenë përcjellëse mesazhesh dashurie.

B -Ka ende diçka që mbetet pezull në këtë poezi, si një fije e hollë mjegulle mbi ujë, që nuk kapet me dorë, por të lag shpirtin. Dhe pikërisht aty, në atë të pathënën, poezia e Odise Kote hap një shtresë tjetër të vetes.

1.Heshtja si gjuhë më vete

Në këtë tekst poetik, fjala nuk është mjeti kryesor i komunikimit. Çuditërisht është  heshtja ajo që flet. Pyetjet që përsëriten nuk kërkojnë përgjigje, por thellojnë mungesën: “kujt ia dërgoje?” “ti kishe shkruar diçka?”

Këto nuk janë pyetje për tjetrin, as pyetje që presin përgjigje nga dikush, qoftë dhe nga lexuesi. Janë pyetje që subjekti ia bën vetes, në një përpjekje për të mbushur boshllëkun. Dhe kështu, poezia bëhet një dialog i brendshëm, një monolog që endet si një varkë pa busull.

2.Lëvizja si fat i njeriut

Në këtë poezi gjithçka lëviz: ujërat, varkat, kujtesa, madje edhe vetë kuptimi. Nuk ka qëndrueshmëri. Edhe kur diçka kapet, ajo tashmë është e ndryshuar.

Kjo e bën poezinë të ketë një frymë të lehtë tragjike, por jo të rëndë. Është një tragjizëm i qetë, si një dorë që rrëshqet ngadalë nga një dorë tjetër.

“varka ishte krejt pa formë…”

Këtu nuk kemi humbje të menjëhershme, por shpërbërje, dhe shpërbërja është gjithmonë më e dhimbshme, sepse ndodh ngadalë, pa zhurmë.

3.Marrëdhënia “unë - ti” ose një afërsi që nuk bëhet dot takim

Kjo poezi është e ndërtuar mbi një marrëdhënie që ekziston, por nuk realizohet plotësisht. “Unë” dhe “ti” janë të pranishëm, por gjithmonë të ndarë. Nuk ka konflikt mes tyre, nuk ka zënkë, as ndarje të shpallur. Ka vetëm një distancë të pashpjegueshme, që bëhet pjesë e qenies së tyre.

“Midis meje dhe teje - lumi.”

Ky varg nuk është vetëm një përfundim poezie, është një gjendje. Një gjendje që nuk ndryshon, por që pranohet me një qetësi të butë. Pa debat, pa konflikt, por me një dhimbje që shtrihet si një tis i hollë mbi vargjet.

4. Varka si një shpirt që udhëton

Në një lexim më të thellë, varka prej letre nuk është vetëm mesazh. Ajo bëhet vetë shpirti i njeriut. Një shpirt i lehtë, i brishtë, që lëviz mbi ujëra të mëdha dhe të panjohura. Nuk ka siguri, nuk ka hartë, por ka një shtysë të brendshme që e vë në lëvizje, si një thirrje e heshtur për të mos mbetur në vend.

“që vozisin, vozisin pandërprerë…

kush e di, në ç’lumenj, dete, oqeane të tjerë…”

Këtu poezia hapet. Del nga kufiri i një lumi dhe merr frymë në hapësira më të gjera. Varka nuk është më vetëm një përpjekje për të arritur tjetrin, por një gjendje e qenies që nuk pushon së kërkuari. Si të thoshte poeti se njeriu është vetë kjo lëvizje: i vogël, i brishtë, por i hedhur drejt pafundësisë.

5.Një poezi që nuk mbyllet

Ajo që e bën këtë poezi të qëndrojë gjatë në mendjen e lexuesist është fakti se ajo nuk mbyllet. Edhe pas vargut të fundit, diçka vazhdon të rrjedhë. Sepse lumi nuk ndalet, dhe bashkë me të, nuk ndalet as kjo përpjekje e heshtur për të arritur tjetrin.

Në këtë kuptim, poezia nuk është vetëm tekst, është një gjendje që të ndjek. Një ndjesi që të rikthehet, si një varkë që nuk e di nëse e ke dërguar apo e ke pritur.

6.Një fjalë e fundit, si një pëshpëritje

Ndoshta kjo poezi na mëson diçka shumë të thjeshtë dhe shumë njerëzore: se jo çdo mesazh arrin, jo çdo ndjenjë lexohet, jo çdo afërsi bëhet takim. Por megjithatë, ne vazhdojmë të dërgojmë varka-letra, shpresa për të arrirë. “Nga bregu tjetër ti dërgon,/ parreshtur dërgon…”

Dhe ndoshta, në këtë këmbëngulje të butë, qëndron vetë bukuria e njeriut.

Sarandë, prill 2026

 

 

 

 

 

Midis meje dhe teje …

Nga bregu matanë ti nisje varka prej letre,

kujt ia dërgoje?

 

Nuk e mësova dot çfarë shkruaje

në trupin e tyre, nëse shkruaje,

pasi ngjarjet, dramat, ujërat, rrjedhin

me shpejtësi,

(as ndalen, as kthehen pas)

përplasen në shkëmbinj,

që ngjajnë me dekor teatri surrealist.

 

Veç një ditë,

një ditë, njëra prej varkave ngeci

në shkurren si mjekra e dendur,

përhitur, venitur,

e babazotit që bridhte i vetëm,

si të thyente një rregull, 

në lëndinat e kujtesës së humbur.

 

Notova shpejt, po varka ishte krejt pa formë,

(si kishin lotuar ëndrrat e fshehta aq shumë?)

dhe shkronjat, ah ato që s’dalloheshin fare,

ngatëroheshin si rebus,

(ti kishe shkruar diçka?)

më ngjanë me psalmet e mëdha.

Psalmet e dashurisë.

 

Nga bregu tjetër ti dërgon,

parreshtur dërgon,

(përse?) varka prej letre,

që vozisin, vozisin pandërprerë,

kush e di, në ç'lumenj, dete, oqeane të tjerë,

pasi ujërat nuk i zë kurrë gjumi.

 

Midis meje dhe teje - lumi.

 

Timo Mërkuri

 

REALIZMI MAGJIK DHE MAGJIA BIBLIKE NË POEMËN “UJËVARË DRITE NË ZEMËR”

 

 

A janë mrekullitë biblike një formë magjie?

 

A mund të lexohet ringjallja e Lazrit, shërimi i të verbërve dhe i të gërbulurve me nje frazë biblike apo kthimi i ujit në verë si realizëm magjik? Dhe ku është kufiri i padukshëm midis së shenjtës që beson dhe së magjishmes që imagjinon arti?

Këto pyetje nuk lindin nga dyshimi, por nga habia njerëzore. Ato shfaqen në çastin kur lexuesi kalon nga faqet e Biblës te letërsia modern e realizmit magjik dhe ndien se diçka e njohur vazhdon të pulsojë edhe atje. Kjo hapje nuk është vetëm një çarje në rrjedhën e ngjarjeve, por një ftesë për të reflektuar mbi thelbin e qenies: çfarë është reale dhe çfarë mund të jetë e mundur kur syri dhe shpirti bashkëpunojnë.

Megjithatë, ngjashmëria është vetëm sipërfaqësore. Ajo që në tekstin biblik është shenjë e pranisë hyjnore, në letërsinë moderne bëhet mënyrë artistike për të parë botën. Në Bibël, mrekullia nuk synon të habitë, por të zbulojë, pra nuk është lojë imagjinate, por dëshmi besimi, ndërsa realizmi magjik lind nga nevoja e njeriut për ta shpjeguar e krijuar realitetin përmes simbolit, ëndrrës dhe misterit poetik.

Pra, dallimi mes tyre nuk qëndron te akti i jashtëzakonshëm, por te burimi i tij: njëri vjen nga transcendenca që kërkon besim, tjetri nga imagjinata që kërkon kuptim. Pikërisht këtu nis udhëtimi im për të kuptuar se si e shenjta biblike dhe magjikja letrare, megjithëse duken si motra, flasin në gjuhë të ndryshme të botës e të shpirtit njerëzor.

1. Mrekullia biblike shfaqet si ndërhyrje hyjnore, jo si efekt artistik

 Në faqet e Bbilës mrekullia nuk lind për të mahnitur syrin, por për të zgjuar shpirtin. Ajo nuk paraqitet si një efekt i bukur rrëfimtar, as si një lojë imagjinate që kërkon miratim estetik. Bibla nuk ndërton skena për habinë e lexuesit, ajo rrëfen ngjarje që besimtari i përjeton si prani reale të Hyjit në historinë njerëzore.

Kur Krishti ringjall të vdekurin, e shëron të gërbulurin, i shumëzon bukët, e shndërron ujin në verë apo ecën mbi ujë, këto akte nuk synojnë të thyejnë ligjet e botës për hir të së jashtëzakonshmes. Përkundrazi, ato duket sikur zbulojnë një rend më të thellë, një kuptim të fshehur që nuk shihet nga syri i zakonshëm. Mrekullia nuk është kundër realitetit, ajo është hapja e tij drejt një dimensioni tjetër.

Në këtë kuptim, mrekullia biblike e ka burimin gjithmonë jashtë njeriut. Ajo nuk vjen prej fantazisë, por prej vullnetit hyjnor. Njeriu nuk e prodhon mrekullinë, ai vetëm bëhet dëshmitar i saj. Pra, edhe akti i mrekullisë s’ka funksion zbavitës apo estetik. Ai mbart një qëllim shpëtimtar: e rikthen shpresën, e shëron trupin dhe shpirtin, e ringrit besimin e humbur.

Në rrëfimin biblik njerëzit nuk qëndrojnë si spektatorë të një fenomeni të pazakontë artistik. Ata nuk analizojnë, nuk kërkojnë simbolikë letrare. Reagimi i tyre është përulja, frika e shenjtë, besimi. Mrekullia nuk kërkon interpretim estetik, ajo kërkon besim të brendshëm.

Kështu, mrekullia nuk është dekor i rrëfimit biblik, po është vetë zemra e tij. Nuk është një element që e zbukuron historinë, por momenti kur historia prek përjetësinë. Bibla nuk flet për një botë të çuditshme që duhet lakmuar. Ajo flet për një botë ku Hyji ndërhyn, ku e padukshmja bëhet e prekshme dhe ku njeriu ftohet të shohë përtej asaj që syri i zakonshëm arrin të shohë e mendja të kuptojë.

 

2. Realizmi magjik: arti që e bën të zakonshme të pamundurën

 

Në realizmin magjik e jashtëzakonshmja nuk zbret nga qielli si shpallje e vullnetit te Zotit, por rritet brenda vetë jetës njerëzore. Ajo nuk hyn në rrëfim si ndërhyrje hyjnore që ndryshon fatet, por si një frymëmarrje e zakonshme e realitetit. Pra, çudia nuk shpallet; ajo thjesht ndodh, krijohet.

Në këtë lloj letërsie askush nuk ndalet i tronditur përballë së pamundurës. Personazhet nuk bien në gjunjë dhe as nuk kërkojnë shpjegim. Një i vdekur mund të kthehet në shtëpi, një grua mund të ngjitet drejt qiellit, koha mund të rrjedhë mbrapsht, dhe gjithçka pranohet me qetësinë me të cilën pranohet lindja e mëngjesit. Në këtë letërsi, realiteti nuk është vetëm ai që shihet; përkundrazi, është ai i mbushur me kujtesë, me mite, me besëtytni, me ëndrra dhe me histori të trashëguara brez pas brezi. Këtu magjia nuk është akt hyjnor. Ajo lind nga mënyra se si një komunitet e ndien ose mund ta ndijë botën. Nga rrëfimet e gjysheve, nga legjendat që jetojnë në ndërgjegjen individuale e kolektive, nga imagjinata që nuk e ndan të dukshmen nga e padukshmja, nga doket zakonore të trashëguara ndër shekuj.

Realizmi magjik nuk kërkon që lexuesi të besojë në një të vërtetë fetare; ai e fton të pranojë se realiteti njerëzor është më i gjerë sesa arsyeja e ftohtë. E pamundura ndodh pa shpjegim dhe pa predikim. Në këtë mënyrë, arti nuk imiton jetën, por e zgjeron perceptimin tonë, duke na kujtuar se çdo përvojë, edhe ajo më e heshtura, mbart brenda vetes misterin e të qenit Askush nuk e interpreton si shenjë shpëtimi apo si provë të një force hyjnore. Ajo mbetet një mister i heshtur, një mënyrë për të treguar se jeta njerëzore është e mbushur me shtresa të padukshme ku bashkëjetojnë realja dhe ëndrra. Në këtë kuptim, realizmi magjik është një krijesë që ndërtohet dhe ekziston përmes gjuhës artistike. Ai nuk synon të zbulojë të vërtetën metafizike të botës, por të shprehë të vërtetën shpirtërore dhe kulturore të njeriut. E jashtëzakonshmja bëhet mjet për të treguar frikën, kujtesën, vetminë, dashurinë, historinë e plagosur të shoqërive njerëzore.

Nëse në Bibël mrekullia dëshmon praninë e Hyjit, në realizmin magjik ajo ndriçon misterin e vetë njeriut. Njëra kërkon besim; tjetra kërkon ndjeshmëri, gjakim. Njëra e hap horizontin e përjetësisë; tjetra e zbulon thellësinë e përvojës njerëzore brenda kohës. Dhe pikërisht aty qëndron dallimi i tyre i heshtur, por thelbësor.

 

3. Diferenca thelbësore

 

Kur përpiqemi të dallojmë mrekullinë biblike nga e jashtëzakonshmja e realizmit magjik, kuptojmë se ndryshimi nuk qëndron te vetë ngjarja. Në të dyja rastet ndodhin gjëra që tejkalojnë arsyen e zakonshme njerëzore. Ringjallja, shërimi, kthimi i kohës, prania e të pamundurës - të gjitha këto mund të shfaqen si në tekstin e shenjtë, ashtu edhe në letërsinë moderne. Mirëpo, thelbi nuk është çfarë ndodh; thelbi është pse dhe nga vjen ajo që ndodh.

a. Në Bibël, e jashtëzakonshmja ka gjithmonë një burim të vetëm: Hyjin. Mrekullia nuk lind nga imagjinata e njeriut dhe as nga nevoja për ta zbukuruar rrëfimin. Ajo vjen si shenjë e një vullneti që e tejkalon botën njerëzore. Pra, edhe rrëfimi biblik nuk e paraqet mrekullinë si një mundësi ndër shumë të tjera, por si të vërtetë që kërkon pranimin e zemrës. Ajo është zbulesë, jo shpikje.

b. Në realizmin magjik burimi i së jashtëzakonshmes është krejt tjetër. Ai nuk është qiellor, por njerëzor. Vjen nga kujtesa kolektive, nga mitet e një populli, nga mënyra se si kultura e ndien realitetin. Shkrimtari nuk shpall një të vërtetë hyjnore, ai krijon një mënyrë të re për ta parë jetën. E pamundura bëhet gjuhë artistike, një mënyrë për të shprehur atë që realiteti i zakonshëm nuk arrin ta thotë.

c. Edhe funksioni i së jashtëzakonshmes ndryshon thellësisht. Në Bibël, mrekullia ka qëllim shpëtimtar. Ajo e rikthen besimin, e shëron, e udhëzon dhe e orienton njeriun drejt një kuptimi moral dhe shpirtëror të ekzistencës. Çdo akt mrekullie është një thirrje për transformim të brendshëm.

Në realizmin magjik, përkundrazi, e jashtëzakonshmja nuk shpëton askënd në kuptimin teologjik. Ajo ndihmon të kuptohet më mirë jeta njerëzore. Është një interpretim poetik i realitetit, një mënyrë për të treguar se bota nuk është vetëm logjikë dhe fakt, por edhe ëndërr, kujtesë, frikë, dëshirë, gjakim dhe mister.

ç. Ndryshon edhe marrëdhënia me të vërtetën. Bibla kërkon besim ekzistencial; lexuesi nuk qëndron jashtë rrëfimit, por ftohet të hyjë brenda tij me gjithë qenien. Realizmi magjik kërkon një pranim tjetër - jo besim fetar, por hapje imagjinative. Lexuesi nuk përkulet përpara së shenjtës, ai pranon lojën poetike të realitetit.

d. Edhe zëri që rrëfen është i ndryshëm. Teksti biblik flet nga autoriteti i së shenjtës, si një fjalë që nuk negocion me dyshimin estetik, ndërsa shkrimtari i realizmit magjik ndërton një botë artistike që ngjan me realitetin, por nuk synon kurrë statusin e zbulesës. Ai nuk kërkon adhurim, po bashkudhëtim imagjinativ.

Kështu, megjithëse të dyja hapin derën e së jashtëzakonshmes, ato ecin në drejtime të ndryshme: njëra drejt besimit dhe përjetësisë, tjetra drejt kuptimit poetik të përvojës njerëzore dhe pasurimit të saj. Pikërisht në këtë ndryshim të heshtur qëndron kufiri mes së shenjtës biblike dhe magjikes letrare.

 

4. Pse ato përngjajnë mes tyre?

 

Pavarësisht dallimeve të mëdha që i ndajnë mrekullinë biblike dhe realizmin magjik shpesh na duken të afërta. Lexuesi ndien një lloj njohjeje të brendshme, sikur po përballet me dy forma të ndryshme të së njëjtës etje njerëzore. Dhe në një farë mënyre, kjo ndjesi nuk është e gabuar.

Që në fillesat e historisë së tij njeriu s’ka mundur ta përballojë botën vetëm me arsyen. Realiteti ka qenë gjithmonë më i gjerë sesa shpjegimet logjike. Lindja dhe vdekja, dhimbja dhe shpresa, rastësia dhe fati - të gjitha këto kanë kërkuar një gjuhë më të thellë se ajo e mendjes së ftohtë. Pra, njerëzimi ka krijuar mite, ka besuar në mrekulli, ka ndërtuar rrëfime ku e dukshmja dhe e padukshmja jetojnë së bashku.

Bibla i përgjigjet kësaj nevoje duke e hapur realitetin drejt qiellit. Ajo i jep botës një kuptim që vjen nga lart, nga një prani hyjnore që ndërhyn dhe i jep drejtim historisë së njeriut. Mrekullia bëhet shenjë se njeriu, nuk është i braktisur në univers; se ekziston një dorë që vepron përtej kufijve të së mundshmes.

Realizmi magjik zgjedh një rrugë tjetër, por lind nga e njëjta etje. Ai nuk kërkon qiellin për ta shpjeguar botën, ai e zgjeron vetë hapësirën e veprimit e të mundësisë së krijimit e të pasurimit. Realiteti paraqitet aq i pasur, aq i mbushur me kujtesë, ndjenja dhe përjetime kolektive, sa fillon të duket vetvetiu magjik. E jashtëzakonshmja nuk zbret nga lart; ajo lind nga mënyra si njeriu e gjakon ose si e përjeton jetën.

Në këtë mënyrë, të dyja qasjet i përgjigjen të njëjtit gjakim dhe ankth njerëzor: dëshirës për të mos e zvogëluar ekzistencën në një mekanizëm të ftohtë racional. Njëra thotë se mrekullia ekziston, sepse Hyji vepron në botë. Tjetra sugjeron se realiteti është aq i thellë dhe i ndërlikuar, sa brenda tij vetë magjia është e mundur. Ndoshta pikërisht këtu qëndron afërsia e tyre më e madhe: të dyja i japin njeriut të drejtën për t’u habitur; pa habi, as besimi dhe as arti nuk do të kishin lindur kurrë.

 

5. Një përfundim i qetë

 

Në fund të këtij udhëtimi krahasues, kuptojmë se ngjashmëria mes mrekullive biblike dhe realizmit magjik është më tepër një afri sipërfaqësore sesa një përkim i vërtetë. Aktet e Krishtit mund të duken, në syrin letrar, si episode të një bote magjike, por thelbi i tyre qëndron diku tjetër. Ato nuk janë ndërtuar si teknikë rrëfimi dhe as si zgjedhje estetike. Janë përvojë besimi, një realitet i jetuar shpirtërisht nga komuniteti që i ka trashëguar dhe besuar nëpër shekuj.

Mrekullia biblike nuk synon të krijojë atmosferë poetike ose të zgjojë kënaqësi estetike. Ajo është dëshmi. Është momenti kur njeriu ndien se natyra nuk është kufiri i fundit i ekzistencës dhe se mbi të vepron një vullnet hyjnor. Në këtë kuptim, mrekullia nuk është metaforë; ajo është shpallje.

Realizmi magjik, përkundrazi, i përket territorit të artit. Ai nuk kërkon të bindë për një të vërtetë dogmatike, por të hapë një mënyrë tjetër të të vështruarit. Shkrimtari nuk ndërhyn si profet, por si krijues. Ai i jep realitetit një përmasë e dritë të re, duke treguar se misteri nuk është vetëm përtej botës, por edhe brenda saj - në kujtesë, në ëndërr, në përvojën njerëzore që shpesh e tejkalon logjikën.

Kështu, Bibla flet për një tejkalim të natyrës nga Hyji, për një ndërhyrje që vjen nga përtej njeriut. Realizmi magjik, në heshtjen e vet poetike, flet për magjinë e fshehur në vetë natyrën njerëzore, për atë çast kur realiteti duket më i thellë sesa duket në sipërfaqe.

Ndoshta dallimi më i bukur qëndron pikërisht këtu: njëra mrekulli lind në hapësirën e lutjes dhe kërkon besim; tjetra lind në hapësirën e fjalës artistike dhe kërkon ndjeshmëri dhe dije për ta përfillë. Njëra e ngre njeriun drejt qiellit, ndërsa tjetra e ndihmon ta zbulojë misterin që ai mbart brenda vetes. Kjo dyanshmëri na mëson se çdo përjetim i jashtëzakonshëm, qofshin fjalët e shenjta apo ato artistike, është një dritare drejt së panjohurës që e fton njeriun të hulumtojë thellësitë e mendjes dhe të shpirtit. Në këtë mënyrë, besimi dhe arti nuk e përjashtojnë njëri-tjetrin; ata thjesht e ndriçojnë botën nga dy horizonte të ndryshme të shpirtit njerëzor.

 

6.Një arsye për sa shkrova më sipër.

 

Këto mendime lindën si vazhdim i natyrshëm i punës sime studimore, pikërisht gjatë analizës së realizmit magjik në poemën “Ujëvarë drite në zemër” të Anton Nikë Berishës, që janë 14 pamje të hirit hyjnor të Nënës Terez.

Që në leximin e parë ndjehet se poezia frymon me një gjuhë të afërt me ligjërimin kishtar; vargu mbart ritmin edhe të lutjes, ndërsa figuracioni poetik ndjek hap pas hapi shtegun shpirtëror të një jete që shndërrohet në shenjtëri. Kjo ngarkesë ungjillore nuk është e rastësishme. Ajo buron nga njohjet e thella të autorit mbi literaturën dhe traditën kishtare, por edhe nga përthithja e botës shpirtërore të Nënës Terez dhe e misionit të saj të njohur për të gjithë ne.

Poeti nuk e rrëfen thjesht jetën e saj; ai përpiqet të ndiejë e ta shprehë ritmin e brendshëm të atij flijimi të heshtur që e çoi drejt shenjtërimit. Për këtë arsye, teksti shpesh tingëllon si një ndërmjetësim midis poezisë dhe meditimit – përsiatjes shpirtërore.

 “Ujëvarë drite në zemër” mbetet para së gjithash një vepër artistike. Pikërisht këtu bëhet i domosdoshëm dallimi: realizmi magjik në këtë poemë nuk është imitimi i mrekullisë biblike, por një ndërthurje e ndjeshme e biblikes, mistikes dhe reales njerëzore. Është pikërisht talenti i Anton Nikë Berishës që këtë ndërthurje e realizon në mënyrën më të arrirë të realizmit magjik, deri në atë masë sa vetë realiteti poetik merr tingëllimin dhe solemnitetin e një teksti biblik.  Ndaj në çdo kapitull e jashtëzakonshmja nuk ndjehet si dogmë, por si përjetim poetik - si një dritë që kalon nga shenjtëria te fjala artistike pa shmangur asnjërën prej tyre.

Kjo kërkonte një sqarim paraprak, sepse në poemë këto tri shtresa janë aq të ndërthurura, sa lexuesi mund t’i shohë si një të vetme. Realja, biblikja dhe mistikja rrjedhin së bashku, si ujëra që bashkohen në të njëjtën rrjedhë drite. Pra, çdo varg duhet parë më vete, me një vëmendje të përqendruar, sikur të afrohemi pranë një ikone: jo për ta shpjeguar menjëherë, por për ta soditur derisa kuptimi të fillojë të ndriçojë nga brenda vetë poezisë.

 

Sarandë, mars 2026

 

ZVOGËLIMI I PYLLIT BRENDA NJERIUT

(Mbi “Elegjinë e pyjeve” të Visar Zhitit)

 

Nga Timo Mërkuri

 “Elegjia e pyjeve” e Visar Zhitit është një vajtim i shumëfishtë. Nuk qan vetëm për drurët e prerë, por për njeriun e cunguar shpirtërisht. Pylli bëhet masë matëse e gjithçkaje: e frikës, e dashurisë, e turpit, e poezisë. Sa më shumë zvogëlohet pylli, aq më shumë zmadhohet boshllëku moral. Poezia shfaqet si një inventar dhimbjeje, por edhe si një akt ndërgjegjësimi. Kjo elegji nuk vjen si klithmë, por si një matje e heshtur e humbjeve. Zhiti nuk e shfaq shkatërrimin si ngjarje, por si proces: një tkurrje të ngadaltë të asaj që e bënte njeriun të ndjehej njeri. Pylli, në këtë poezi, nuk bie me zhurmë, por tretet - ashtu si ndjeshmëria.

I-Është një poezi moderne, me theks të fortë ekzistencial dhe kritik social. Ajo përdor varg të lirë, metaforë të zgjeruar, ironi dhe simbolikë, pa narrativë lineare. Në të ndihet edhe fryma postmoderne, sidomos në denoncimin e burokracisë, medias dhe qytetërimit të spektaklit, por boshti mbetet modernist: ankthi për humbjen e njeriut dhe të kuptimit.

1. Pylli shfaqet si metaforë e qenies njerëzore; ai nuk është vetëm natyrë, por hapësirë e brendshme shpirtërore. Më së pari si është hapësira e brendshme e njeriut. Zvogëlimi i pyjeve shënon varfërimin shpirtëror:

“është zvogëluar sipërfaqja e pyjeve

dhe është shtuar sipërfaqja e frikës”

Frika rritet aty ku mungon rrënja. Pylli përfaqëson guximin, bukurinë, vetëtimën e brendshme. Kur ai zhduket, njeriu humb orientimin dhe bëhet më i bindur, më i trembur, më i zhveshur nga drita e vet.

2. Një nga figurat më tronditëse është ajo e hënës:

“dhe hëna është e pambuluar

si një zhvirgjërim i dhunshëm dhe

pastaj i braktisur”

Këtu natyra trajtohet si trup i dhunuar. Nuk kemi më marrëdhënie me të, por shfrytëzim dhe braktisje. Zhvirgjërimi i hënës nuk është vetëm metaforë e dhunës ndaj natyrës, por e humbjes së çdo misteri. Njeriu modern nuk duron më asgjë të mbuluar, asgjë që nuk i përket. Ai zbret edhe hënën në tokë, vetëm për ta braktisur më pas. Zhiti e kthen shkatërrimin ekologjik në një akt etikisht të dënueshëm. Dhuna ndaj pyllit është dhunë ndaj pafajësisë.

3. Poezia dhe fjala  janë në raport si një pyll i rrezikuar. Poezia vetë hyn në rrezik. Ajo humbet hapësirën e saj natyrore:

“sipërfaqja e poezisë, e psherëtimave,

fjalë gjethesh ka më pak

e thashetheme më shumë”

 

“Fjalët-gjethe” janë fjalë të gjalla, të brishta, me frymë. Ato zëvendësohen nga thashethemet, nga zhurma boshe. Kjo është një kritikë e thellë ndaj degradimit të ligjërimit publik dhe kulturor. Kur humbet poezia, humbet edhe aftësia për të ndjerë, pra dhe për të folur me etikë.

4. Zhvillimi urban në poezi nuk paraqitet si përparim, por si zgjerim i turpit:

“është zmadhuar sipërfaqja e qyteteve

dhe sipërfaqja e turpit është zmadhuar”

Qyteti rritet, por ndërgjegjja zvogëlohet. Turpi bëhet aq i madh sa nuk e nxënë gazetat, pse te çdo hapësirë të jetës. Ironia është e hidhur dhe e saktë. Shoqëria e spektaklit e normalizon mëkatin dhe e shtyn pendimin për më vonë, ndoshta për kurrë..

5. Një nga vargjet më therëse dhe më ironike është:“janë shtuar drejtoritë e pyjeve”. Pylli zhduket, por zyrat shtohen. Kjo është absurditeti modern. Administrata zëvendëson jetën. Dashuria nuk gjen më vend, as për zogjtë: “se ata s’dinë të bëjnë dashuri zyrave” Dashuria nuk njeh formularë. Ajo kërkon hapësirë të lirë, jo protokoll.

6.Në fund, poezia përqendrohet te individi, te një fëmijë:“Një çunak vizaton pemë mureve” Ky akt i vogël prej fëmije është një akt njerëzor rezistence. Fëmija vizaton pemë atje ku ato nuk ekzistojnë më. Madje i gdhend në trup:

“bën tatuazhin e pemës

në lëkurën e krahut të tij të hollë”

Fëmija nuk e shpëton pyllin, por e mban mend. Dhe ndonjëherë, kujtesa është forma e fundit e shpëtimit. Tatuazhi i pemës nuk është zbukurim, por plagë e vetëdijshme: një shenjë që nuk lejon harresën të shërohet lehtë, një dhimbje tatuazhi fëmije që shndrohet në dhimbje kolektive: “ “sa pylli gumëzhin në gjak si dhimbje/e maisur plage”

Këtu poezia mbyllet me një shpresë të dhembshme. Pylli jeton ende, por si plagë, si kujtesë, si nevojë për shërim. Por dhe si shpresë, si ëndërr njerëzore.  “Elegjia e pyjeve” vërtet është një poezi për humbjen, por edhe për kujtesën edhe për shpresën.

II-Risia e poezisë në poetikën shqipe

Risia e poezisë “Elegjisë e pyjeve” qëndron në faktin se Visar Zhiti nuk e shkruan poezinë si vajtim  romantik për natyrën, as si thirrje ekologjike në kuptimin e zakonshëm. Ai e shndërron pyllin në një njësi matëse morale. Poezia nuk pyet sa hektarë janë prerë, por sa njeri ka humbur brenda njeriut.

1.Në poetikën shqipe, natyra shpesh ka qenë strehë, bukuri ose simbol atdheu. Te Zhiti, ajo bëhet pasqyra e ndërgjegjes. Kjo është risi e fortë: poezia ekologjike kthehet në poezi etike dhe ekzistenciale. Zvogëlimi i pyjeve mat zvogëlimin e poezisë, të turpit, të dashurisë dhe të fytyrës njerëzore.

“është zvogëluar sipërfaqja e pyjeve

sipërfaqja e poezisë, e psherëtimave”

Këtu poezia flet për veten e saj. Ajo ndjen se hapësira e saj po ngushtohet, njësoj si pylli. Pyjet janë metafora qendrore, por ajo çfarë humbet realisht është hapësira shpirtërore e njeriut. Pylli përfaqëson gjithçka që nuk administrohet dot: ndjenjën, turpin ,  dashurinë, pendimin. Kur poeti thotë:

“është zvogëluar sipërfaqja e turpit,

sa pak turp kemi tani”

ai nuk flet më për natyrën, por për njeriun, për shoqërinë njerëzore. Pylli shndërrohet në një shkallë etike. Sa më pak pyje, aq më pak ndjeshmëri. Aq më pak pendesë: “fare pak kohë kemi për t’u penduar” profetizon poeti.

2.Metafora e qytetit dhe burokracisë

Një tjetër risi është mënyra si Zhiti e kundërvë natyrën me qytetërimin modern. Qyteti nuk vjen si progres, por si zgjerim i marrëzisë dhe turpit:

“është zmadhuar sipërfaqja e qyteteve

dhe sipërfaqja e turpit është zmadhuar”

Ironia e “drejtorive të pyjeve” është goditje e drejtpërdrejtë ndaj mendësisë administrative që zëvendëson jetën me letra:“janë shtuar drejtoritë e pyjeve”

Pylli zhduket, por institucionet shumohen. Kjo është një poezi që flet hapur për absurditetin modern.

3.Figura e njeriut dhe shpresa e dhembshme

Risia më e ndjeshme është mbyllja e poezisë me një akt intim dhe njerëzor. Një fëmijë që vizaton pemë, madje i gdhend në trup:

“Një çunak vizaton pemë mureve

bën tatuazhin e pemës

në lëkurën e krahut të tij të hollë”

Këtu poezia nuk predikon. Ajo tregon. Pylli nuk është më jashtë, por brenda gjakut:

“sa pylli gumëzhin në gjak si dhimbje

e maisur plage”

Kjo është shpresa e vetme: kujtesa që dhemb.

Elegjia e pyjeve” nuk është poezi për pemët, por për zhdukjen e ndjeshmërisë njerëzore; pylli është metafora e asaj që nuk duhet humbur, sepse me të humbet edhe streha shpirtërore e njeriut. Kjo analizë, ashtu si vetë poezia, nuk është shkruar për t’u vlerësuar, por për të dëshmuar një dhimbje estetike dhe etike. Në këtë dhimbje që gumëzhin si plagë, jeton ende poezia - dhe ende ndërgjegjja.

Sarandë,  janar 2026

Visar ZHITI

ELEGJIA E PYJEVE

Është zvogëluar sipërfaqja e pyjeve

dhe është shtuar sipërfaqja e frikës,

është zvogëluar sipërfaqja e pyjeve,

ka më pak kafshë tani

më pak guxim e vetëtima më pak,

më pak bukuri

dhe hëna është e pambuluar

si një zhvirgjërim i dhunshëm dhe

pastaj i braktisur,

është zvogëluar sipërfaqja e pyjeve

sipërfaqja e poezisë, e psherëtimave,

fjalë gjethesh ka më pak

e thashetheme më shumë.

Është zvogëluar sipërfaqja e pyjeve

lumenjtë s’magjepse , lumenjtë hutohen,

si zebra parqesh zoolog jik e na shohin

lumenjtë

është zvogëluar sipërfaqja e pyjeve

dhe sipërfaqja e turpit,

sa pak turp kemi tani

s’pendohemi për asgjë,

fare pak kohë kemi për t’u penduar.

Janë shtruar rrugët,

reklamat dhe dilemat

magazinat, kinematë e lavditë

është zmadhuar sipërfaqja e qyteteve

dhe sipërfaqja e turpit është zmadhuar

gjithe ato turpe sa s’i nxene gazetat

dhe vijojne ne numrin e ardhshëm

dhe ne abonimin e vitit tjetër të marrëzisë

Eshte zvogëluar sipërfaqja e pyjeve

dhe janë shtuar drejtoritë e pyjeve

sipërfaqja e dashurisë është zvogëluar

dhe zogjtë kanë më pak vend

për dashuritë e tyre

se ata s’dinë të bëjnë dashuri zyrave

Është zvogëluar sipërfaqja e fytyrave

Një çunak vizaton pemë mureve

në sytë e mi vizaton pemët

bën tatuazhin e pemës

në lëkurën e krahut të tij të hollë

si fundi i shekullit XX

kaq shumë e ngul gjilpërën e nxehtë më bojë

sa pylli gumëzhin në gjak si dhimbje

e maisur plage.