Wednesday, 18 November 2026

 

 

Kur kritika merr përsipër të hyjë në thellësinë e sonetit

Lexim vlerësues i librit të Natasha Xhelilit, «Rreth soneteve të Anton Nikë Berishës»

 

Nga Timo Mërkuri

Të shkruash për një vepër poetike që kërkon vëmendje të posaçme ndaj fjalës, figurës, mendimit dhe ndërtimit të saj, nuk është e njëjta gjë me të shkruarit për një tekst që e zbulon kuptimin që në leximin e parë. Sonetet e Anton Nikë Berishës, të përmbledhura në librin “Hire të vetmisë”, i përkasin një poezie që nuk e jep veten menjëherë. Ato kërkojnë kthim te vargu, ndalim te një figurë, ndonjëherë edhe durimin për të mos e mbyllur kuptimin me ngut. Pikërisht kjo e bën të veçantë edhe sfidën që ka marrë përsipër Natasha Xhelili në studimin e saj.

Duhet thënë që në fillim: Xhelili ka zgjedhur të merret me një poezi që nuk pranon lexim sipërfaqësor. Sonetet e Berishës janë krijime të një niveli të lartë artistik dhe intelektual; për këtë arsye, edhe studimi që u afrohet duhet të ketë një kërkesë të ngjashme ndaj vetes. Në jo pak pjesë të librit, kjo arrihet. Autorja nuk mjaftohet me evidentimin e temave, por kërkon të zbulojë lidhjet e brendshme të poezisë, mënyrën si mendimi bëhet figurë dhe si forma e trashëguar e sonetit merr frymë me shqetësimet e njeriut të sotëm.

Ajo që e bën librin me interes nuk është vetëm numri i soneteve të shqyrtuara, por përpjekja për t’i parë ato si pjesë të një bote poetike me ligjet, tensionet dhe marrëdhëniet e veta. Kjo përpjekje nuk është gjithnjë e njëjtë në thellësi. Ka raste kur interpretimi mund të shkonte më tej, të ndalej më gjatë te një varg ose të dëshmonte më konkretisht një përfundim. Por këto vërejtje nuk e zbehin arritjen e përgjithshme të studimit. Përkundrazi, tregojnë se kemi përpara një punë që meriton të diskutohet seriozisht.

1. Një lexim që nis nga takimi me tekstin

Në parathënie, Xhelili e përcakton studimin si fryt të “një takimi të ngadaltë me tekstin” (f. 5). Kjo shprehje nuk është thjesht një mënyrë e bukur për të paraqitur procesin e leximit. Ajo përmban edhe një qëndrim ndaj poezisë: teksti nuk duhet nxituar, as t’i imponohet një kuptim i gatshëm. Duhet dëgjuar në lëvizjen e vet, në atë që thotë hapur, por edhe në atë që lë pezull.

Kur autorja shprehet se nuk dëshiron “ta shtrëngojë poezinë në korniza”, por të ndjekë “lëvizjet e mendimit, ritmin e fjalës dhe tensionet që ngjallin figura poetike kur bisedojnë me njëra-tjetrën”, ajo shfaq një vetëdije të drejtë për mënyrën si duhet lexuar poezia. Ajo nuk mund të ndahet në pjesë të izoluara e pastaj të bashkohet mekanikisht. Është një organizëm ku çdo element merr kuptim edhe nga marrëdhënia me të tjerët.

 

Vlera e kësaj qasjeje duket sidomos në vëmendjen që Xhelili i kushton ndryshimeve të mundshme të tekstit gjatë procesit krijues. Kur vëren se “një imazh lëkundet” ose se “një varg kërkon drejtësinë e vet”, ajo na kujton se poezia nuk lind gjithmonë si një tërësi e përfunduar, por kalon nëpër një proces kërkimi, përzgjedhjeje dhe përpunimi. Këtu do të kishte pasur vlerë edhe krahasimi i ndonjë vargu në variantin e hershëm me atë përfundimtar. Kjo do ta bënte më të prekshme atë që autorja e shpreh në nivelin e mendimit.

Gjithsesi, rëndësi ka se leximi i saj nuk nis nga dëshira për ta shpjeguar poezinë me çdo kusht, por nga përpjekja për ta njohur. Kjo është një pikënisje e mirë për kritikën që i qëndron pranë veprës, pa hequr dorë nga pavarësia e gjykimit.

2. Dija, krijimi dhe përgjegjësia e njeriut

Një nga boshtet që Xhelili dallon në sonetet e Berishës është kërkimi i dijes. Por dija këtu nuk paraqitet si grumbull njohurish, as si shenjë e epërsisë së njeriut ndaj të tjerëve. Ajo lidhet me përgjegjësinë, me vetëdijen për kufijtë njerëzorë dhe me nevojën për të mos reshtur së kërkuari.

Në këtë rrafsh, autorja sjell në vëmendje mendimin prometean dhe traditën sokratike e platonike. Referencat nuk janë pa rëndësi, sepse e vendosin poezinë në dialog me trashëgiminë e mendimit njerëzor. Por më shumë peshë merr mënyra si kjo trashëgimi mishërohet në vargjet e Berishës: “etja që nuk shuhet asnjëherë: dituri të kesh e dituri të rrezatosh” (f. 14–16).

Këtu dija nuk është pronë që njeriu e mban për vete. Ajo duhet të rrezatojë, të dalë përtej kufijve të individit, të bëhet pjesë e marrëdhënies me botën. Folja “rrezatosh” e zhvendos dijen nga fusha e zotërimit në atë të dhënies. Njeriu nuk është i plotë vetëm pse di; përgjegjësia nis kur atë që di e vë në shërbim të jetës dhe të tjetrit.

Xhelili e kupton drejt këtë dimension dhe e lidh me një traditë të gjerë filozofike. Megjithatë, do të kishte qenë me interes të ndalej më gjatë te mënyra si vetë ndërtimi i vargut e bart këtë mendim. Sepse nuk kemi të bëjmë vetëm me një ide të shprehur në poezi, por me një ide që merr frymë përmes figurës dhe ritmit të saj.

3. Soneti: formë e trashëguar, frymëmarrje e gjallë

Një nga arritjet e studimit është trajtimi i sonetit si formë që nuk e pengon lirinë krijuese. Xhelili e shpreh këtë me një formulim të goditur: “Soneti nuk është një kafaz, por një skelë arkitekturore” (f. 19). Metafora e përmbledh mirë marrëdhënien ndërmjet rregullit dhe krijimit: forma nuk e mbyll poezinë, por i jep mbështetjen e nevojshme për t’u ngritur.

Në sonetin 9, vargu: “Gjakim i menduar, i tjerrë me ngadalë nëpër skutat e thella e të fshehta të trurit” (f. 20), e bën të dukshme lidhjen ndërmjet mendimit dhe procesit krijues. Fjala nuk vjen si shpërthim i rastësishëm; ajo përpunohet, endet nëpër hapësira të brendshme dhe kërkon trajtën e vet. Edhe në sonetin 25, ku përsëritja e foljeve dhe lëvizja e vargut krijojnë një ndjesi dallgëzimi (f. 21–22), forma merr pjesë në ndërtimin e kuptimit dhe nuk mbetet një skemë e jashtme.

Kur Xhelili e sheh sonetin si “një ritëm të frymëmarrjes së mendimit” (f. 24), ajo prek një nga çështjet më të rëndësishme të librit. Forma klasike nuk është thjesht një trashëgimi që duhet ruajtur. Ajo mund të bëhet një mënyrë e re e të menduarit dhe e të shprehurit. Berisha nuk e përdor sonetin për t’iu nënshtruar një modeli të gatshëm; e mbush atë me shqetësime, përplasje dhe përsiatje që burojnë nga përvoja e tij krijuese.

Këtu qëndron edhe një nga vlerat e poezisë së tij: liria nuk shpallet duke e braktisur formën, por duke e bërë atë t’i shërbejë një përmbajtjeje të re. Xhelili e ka dalluar këtë marrëdhënie dhe i ka dhënë vendin e duhur në studimin e saj.

4. Vetmia – hapësirë e shumëfishtë e qenies

Vetmia është një nga temat qendrore të Hire të vetmisë, por do të ishte e pamjaftueshme ta kuptonim vetëm si mungesë të tjetrit ose si gjendje izolimi. Në sonetet e Berishës, ajo ka disa fytyra: mund të jetë hapësirë e njohjes së vetvetes, vend i krijimit, përballje me trazimin e brendshëm, por edhe gjendje e rëndë që e vë njeriun përballë kufijve të tij.

Xhelili e ndjek këtë shumësi kuptimore dhe, në disa nga leximet më të arrira, arrin të tregojë se vetmia nuk është një gjendje e palëvizshme. Ajo ndryshon bashkë me lëvizjet e qenies. Në sonetin 3, për shembull, njeriu hyn në një proces të thellë të vetëvëzhgimit, në një lloj “gërmimi” brenda vetes, ku “matet çdo hap, çdo mendim, çdo fjalë”. Kjo lëvizje e brendshme merr një përmasë të veçantë në vargjet: “Brenda teje ndodh bulëzimi i frymësisë, erësimi i luleve të kopshtit të parajsës”; “notimi i shpirtit nëpër vrushkuj ndriçimi” (f. 25).

Vetmia këtu nuk është zbrazëti. Përkundrazi, ajo bëhet hapësirë ku diçka lind, çel dhe merr dritë. Figura e kopshtit dhe e bulëzimit i japin vetmisë një kuptim krijues. Njeriu tërhiqet në brendinë e vet jo për t’u shkëputur përfundimisht nga bota, por për të zbuluar një botë tjetër, atë që nuk shihet në sipërfaqe. Xhelili e dallon këtë kthim nga vetja si një proces që nuk mbetet në kufijtë e përsiatjes, por shndërrohet në përvojë të brendshme krijuese.

Por kjo nuk është e vetmja pamje. Në sonetin 21, vetmia merr edhe ngjyrime më të trazuara, duke dëshmuar se kthimi drejt vetes nuk sjell gjithmonë qetësi. Nganjëherë ai hap plagë, zgjon frikëra dhe e vë qenien përballë një errësire që nuk mund ta shmangë. Kështu, vetmia nuk idealizohet: ajo mund të jetë njëherësh burim ndriçimi dhe vend i përplasjes me vetveten. Pikërisht kjo lëvizje ndërmjet vetmisë krijuese dhe asaj shqetësuese e bën temën më të pasur.

Xhelili e zgjeron interpretimin me nocione si “mikrokosmos”, “parim ekzistencial” dhe “ekologji e brendshme”. Janë shprehje që hapin mundësi kuptimore, por jo gjithmonë shoqërohen me analizë të mjaftueshme të vargut. Sidomos kur vetmia ngrihet në përmasën e një mikrokosmosi që përmbledh botën, do të kërkohej të shihej më qartë se cilat figura dhe cilat marrëdhënie poetike e mbështesin këtë përfundim. Megjithatë, drejtimi i leximit është i qëlluar: vetmia në këtë poezi nuk është temë e vetme, por një mënyrë për ta parë dhe për ta përjetuar qenien.

5. Natyra, koha dhe kujtesa e botës së brendshme

Në sonetet e Berishës, natyra nuk qëndron përballë njeriut si peizazh i jashtëm. Ajo hyn në përjetimin e tij, bëhet gjuhë e trazimeve, e qetësisë, e kujtesës dhe e ndryshimit. Kjo marrëdhënie është një nga aspektet që Xhelili përpiqet të ndjekë në disa sonete.

Në sonetin 11, lidhja e njeriut me botën natyrore shprehet përmes një figure të thjeshtë, por domethënëse: “si faqet e fletës që s’mund të ndahen nëse e zhbën njërën e zhbën dhe tjetrën” (f. 32).

Kjo figurë nuk e paraqet natyrën si diçka të huaj për njeriun. Përkundrazi, e bën të dukshme ndërvarësinë e tyre. Dëmtimi i njërës faqe prek edhe tjetrën; ashtu siç ndodh me njeriun dhe botën ku ai jeton. Kështu, figura nuk shërben vetëm për të shprehur lidhjen e njeriut me natyrën, por edhe për të treguar se asnjëra nuk mund të kuptohet e shkëputur nga tjetra. Këtu natyra nuk është dekor i poezisë, por pjesë e vetë mendimit të saj.

Në sonetin 12, ankthi merr trajtën e “vrundullimës” që “synon bredhjen nëpër zgafelle”. Lëvizja e figurës krijon ndjesinë e një presioni të brendshëm, të diçkaje që nuk gjen qetësi dhe kërkon dalje. Xhelili e lidh këtë gjendje me marrëdhënien e njeriut me hapësirën dhe me natyrën, duke e zgjeruar leximin përtej kuptimit të drejtpërdrejtë të figurës. Ky interpretim fiton më shumë peshë kur shihet edhe përballë sonetit 21, ku ndjenja e ndrydhur merr përmasat e një shpërthimi vullkanik. Kështu, elementet e natyrës nuk shprehin vetëm gjendje të ndryshme shpirtërore, por edhe intensitetin e tyre.

Një tjetër dimension merr koha. Ajo nuk matet vetëm me kalimin e ditëve dhe të viteve. Përjetohet brenda njeriut, në kujtesë, në shtresëzimin e përvojave dhe në mënyrën si e shkuara vazhdon të ndikojë të tashmen. Në sonetin 23, kjo ndjesi shprehet në vargjet: “E djeshmja e mbindërtuar nëpër mote e palosur thellë shtresave të kujtesës” (f. 37).

E djeshmja nuk është zhdukur. Ajo është palosur, është vendosur në shtresa, por vazhdon të jetojë në brendinë e njeriut. Kjo figurë e bën kujtesën më shumë se një depo të përvojave të kaluara: ajo është një forcë që merr pjesë në ndërtimin e vetëdijes. Metafora e shtresave e afron kujtesën me një formacion që ndërtohet ngadalë, ku asgjë nuk humbet krejtësisht, por mbetet e pranishme në një formë tjetër.

Xhelili e dallon këtë lidhje ndërmjet kohës dhe kujtesës. Megjithatë, në disa raste do të kishte qenë me interes të ndiqej më gjerë se si kjo përvojë ndryshon nga një sonet në tjetrin. Sidomos lidhja që ajo krijon ndërmjet kohës, hapësirës dhe përjetimit të brendshëm, e trajtuar edhe përmes sonetit 20, do të meritonte një ndalesë më të gjatë. Kështu do të bëhej më e qartë jo vetëm çfarë kuptimi ka koha, por edhe si ndërtohet ajo poetikisht.

6. Metafora, simboli dhe kundërvëniet – mekanizmat e kuptimit

Në poezinë e Berishës, metafora nuk është zbukurim i vargut. Ajo është mënyrë për ta bërë të prekshme atë që nuk mund të thuhet drejtpërdrejt. Përmes saj, gjendjet e brendshme marrin trup, lëvizje dhe ngjyrë. Xhelili i kushton vëmendje kësaj mënyre të ndërtimit të kuptimit dhe përpiqet të dallojë funksionin e figurave në tërësinë e sonetit.

Kjo është një qasje e nevojshme, sepse metaforat e Berishës nuk qëndrojnë gjithmonë të veçuara. Shpesh ato lidhen me njëra-tjetrën, përsëriten, ndryshojnë dhe krijojnë një rrjet kuptimor. E njëjta gjë mund të thuhet për simbolet. Ato nuk duhen parë si shenja me një domethënie të vetme, të mbyllur njëherë e përgjithmonë. Kuptimi i tyre lind nga marrëdhënia me figurat e tjera dhe nga vendi që zënë në strukturën e poezisë.

Në këtë pikë, do të kërkohej një dallim më i prerë ndërmjet metaforës, simbolit dhe motivit të përsëritur. Jo çdo figurë që kthehet në disa sonete bëhet vetvetiu simbol; po ashtu, jo çdo metaforë mbart të njëjtën peshë në tërësinë e veprës. Ky dallim nuk është thjesht çështje terminologjie; ai ndihmon të kuptohet më saktë se si ndërtohet dhe zhvillohet kuptimi në poezinë e Berishës.

Një rëndësi të veçantë merr figura e “Ti”-së. Në sonetin 4, vargu: “herë – herë e përfill e herë e prapëson / rrezatimin n’pasqyrë ku shumëfishohet vetja” (f. 61), hap mundësinë e një marrëdhënieje të ndërlikuar ndërmjet vetes dhe tjetrit. Xhelili e sheh këtë figurë si një alter ego lirike, si pasqyrë ku subjekti vëzhgon dhe përballet me vetveten. Në sonetin 11, kjo shumësi merr një ngjyrim etik: “je vetvetja ku zëri i të mirës / vërshon nëpër ty përplot me gëzim / ose e keqja t’godet me gëlim shtrëngate” (f. 62).

Këtu “Ti”-ja nuk është thjesht një bashkëbisedues i jashtëm. Ajo bëhet hapësira ku ndeshen e mira dhe e keqja, ku njeriu përballet me mundësitë dhe kundërshtitë e veta. Xhelili e zgjeron këtë figurë edhe në drejtime të tjera, duke e parë si një prani shumëdimensionale në marrëdhënie me vetveten dhe me parimet universale. Kjo është një nga pikat interesante të interpretimit të saj. Megjithatë, sa më shumë kuptime i atribuohen kësaj figure, aq më e nevojshme bëhet mbështetja e tyre me shembuj të tjerë nga sonetet. Kështu, hapësira e kuptimit do të mbetej e lirë, pa u bërë e paqartë.

Në të njëjtën fushë hyjnë edhe kundërvëniet: drita dhe errësira, jeta dhe vdekja, shpresa dhe zhgënjimi, ngritja dhe rënia. Ato nuk janë thjesht mjete stilistike. Shpesh përfaqësojnë dy forca që bashkëjetojnë brenda njeriut. Në disa raste, kufiri ndërmjet tyre bëhet i lëvizshëm: drita nuk e përjashton errësirën, as shpresa nuk e zhduk zhgënjimin. Njeriu jeton në këtë përplasje, jo jashtë saj.

Xhelili i sheh këto marrëdhënie si pjesë të një dialektike të brendshme. Do të ishte e dobishme që, në disa shembuj, të dallonte më qartë antitezën nga paradoksi dhe nga metafora me tension të brendshëm. Këto forma mund të afrohen, por nuk janë e njëjta gjë. Në një studim që i kushton kaq shumë vëmendje mekanizmave të figuracionit, ky dallim do ta bënte analizën më të përpiktë dhe do të ndihmonte të shihej jo vetëm prania e kundërshtive, por edhe mënyra si ato veprojnë në ndërtimin e kuptimit.

7. Rrëfimi, muzika dhe heshtja

Kjo pikë bashkon tri çështje që në sonetet e Berishës lidhen ngushtë me njëra-tjetrën: lëvizjen e brendshme të poezisë, përjetimin e saj tingullor dhe atë që mbetet përtej fjalës. Do të ruaj këtë ndërthurje, por do të bëj më të qartë dallimin mes elementit rrëfimtar dhe zhvillimit të imazhit lirik.

Soneti është formë lirike, por kjo nuk do të thotë se brenda tij nuk mund të zhvillohet një lëvizje rrëfimtare. Në disa nga krijimet e Berishës, gjendja poetike nuk qëndron e ngrirë. Ajo kalon nëpër etapa, ndryshon drejtim, përshpejtohet ose ngadalësohet. Xhelili e vëren këtë prani të elementit rrëfimtar dhe e përcakton jo si rrëfim ngjarjesh, por si një rrjedhë veprimesh dhe reflektimesh të brendshme. Në këtë kuptim, ajo përpiqet të tregojë se edhe poezia lirike mund të ketë një zhvillim, pa u mbështetur në një subjekt të mirëfilltë.

Në sonetin 6, për shembull, lëvizja e mendimit shfaqet në vargjet: “Ëndërrim i qetë që gëlon pa u ndalur / hullive të pambarim të mendimit kur vegimet e mbërthyera me terr e dritë turravrapën si shakullina të paftuara.” Këtu mendimi nuk paraqitet si një gjendje e përfunduar, por si një proces që merr hov, përfshihet nga vegimet dhe lëviz mes dritës e errësirës. Në sonetin 7, ngritja dhe zbritja marrin trajtën e valëve që nuk pushojnë. Këto lëvizje krijojnë një zhvillim të brendshëm, por duhet bërë dallimi ndërmjet rrëfimit në kuptimin e mirëfilltë dhe lëvizjes së imazhit poetik. Jo çdo ndryshim i gjendjes lirike përbën rrëfim. Xhelili e ka parasysh këtë veçori, por do të ishte me interes që kufiri ndërmjet procesit të brendshëm dhe elementit narrativ të sqarohej më tej, përmes krahasimit të disa soneteve.

Një nga pjesët më të ndjeshme të studimit është vëmendja ndaj muzikës dhe heshtjes. Xhelili nuk kufizohet te rimat ose te rregullsia metrike. Ajo ndalet te pikësimi, te pauzat, te përdorimi i vizave, te rrjedha sintaksore, te aliteracioni dhe asonanca. Kështu, muzika e sonetit nuk shihet si tingëllimë e jashtme, por si pjesë e përjetimit. Veçanërisht vëmendja ndaj vizës është me vend, sepse autorja e sheh atë jo vetëm si shenjë pikësimi, por edhe si një ndalesë ku mendimi ndërpritet, merr frymë dhe vazhdon.

Në sonetin 1, viza në fund të vargut: “që shkakton kënaqësi o sjell kokëçarje / edhe të yshtë drejt të panjohurës –” e lë mendimin të hapur, sikur vargu të mos ketë thënë ende gjithçka. Në sonetin 22, tingujt e ashpër të vargut: “Helm i gjarprit që i ngushton damarët, / zhbiron nëpër trup, futet deri në palcë”, e bëjnë të ndjeshme edhe në nivelin tingullor përvojën e dhimbjes. Tingulli nuk e shoqëron vetëm kuptimin; ai bëhet pjesë e tij. Në këta shembuj, Xhelili arrin të tregojë se muzika e poezisë nuk qëndron vetëm te ajo që dëgjohet, por edhe te mënyra si fjala e përçon gjendjen shpirtërore.

Edhe heshtja fiton një vend të veçantë. Vargu i sonetit 34, “Gur i varrit që flet me gjuhën e heshtjes”, përmban një kundërthënie që e bën heshtjen të duket si një formë tjetër e të folurit. Po kështu, shprehja “këngë që këndohesh edhe pa fjalë” e kthen heshtjen në një prani që mund të dëgjohet. Xhelili e ndjek këtë kuptim edhe në sonetet 10 dhe 28, ku heshtja lidhet me lodhjen e mendimit, por edhe me një komunikim të brendshëm që kapërcen fjalën. Në sonetin përmbyllës, pragu i “Heshtjes së madhe” merr një përmasë edhe më të thellë.

Këtu Xhelili prek një nga nyjat më të bukura të kësaj poezie: heshtja nuk është mungesë e zërit, por një gjendje ku fjala duket se arrin kufirin e vet dhe lë vend për diçka që nuk mund të thuhet plotësisht. Megjithatë, lidhja që krijohet ndërmjet këngës pa fjalë, heshtjes së brendshme dhe “Heshtjes së madhe” në sonetin e fundit do të meritonte një ndalesë më të gjatë. Aty këto pamje nuk qëndrojnë të shkëputura; ato mund të lexohen si shkallë të ndryshme të një përvoje që nis në brendinë e njeriut dhe shkon drejt kufirit të së shprehurës.

8. Soneti përmbyllës dhe arkitektura e tërësisë

Soneti i fundit zë një vend të veçantë në leximin e Hire të vetmisë. Vargje si “Grahmë ku zë fill frymësia e vdekjes” dhe figura e “flakësimit që pjellin humnerat” e çojnë mendimin drejt një përballjeje me kufijtë e ekzistencës. Edhe figura e Uliksit, që “bredh brenda qenies sate”, e zgjeron këtë përvojë përtej një gjendjeje thjesht individuale. Udhëtimi nuk zhvillohet vetëm në hapësirën e jashtme; ai vazhdon brenda njeriut, nëpër rrugët e kujtesës dhe të vetëdijes, aty ku përvoja e jetuar merr një kuptim tjetër.

Xhelili e lidh këtë sonet me poezinë e Lasgush Poradecit dhe me “Gjeniun e anijes”. Krahasimi është me interes, sepse e vendos krijimin e Berishës në një dialog me traditën poetike shqipe. Por këtu do të vlente një ndalesë më e hollësishme te ajo që i afron dhe, sidomos, te ajo që i ndan dy poetët. Shtysa lirike e Poradecit nuk përputhet plotësisht me përballjen më të drejtpërdrejtë ekzistenciale që gjejmë te Berisha. Ngjashmëria mund të jetë pikënisje e krahasimit, por nuk duhet të na largojë nga veçantia e secilit poet.

Veçanërisht e rëndësishme është mënyra si autorja e vendos sonetin e parë përballë të fundit. Në njërin skaj qëndron dhurata e krijimit dhe e dijes që duhet të rrezatojë; në tjetrin, pragu i vdekjes dhe i “Heshtjes së madhe”. Kjo përballje nuk do të thotë medoemos mohim i fillimit. Përkundrazi, soneti i fundit duket sikur e kthen dritën e të parit në një dritë më të vetëdijshme, sepse e vendos përballë kufirit të fundit njerëzor. Kështu, përmbledhja fiton një arkitekturë që nuk mbështetet vetëm në renditjen e krijimeve, por edhe në marrëdhënien e brendshme që krijohet ndërmjet tyre.

Ky është një nga çastet kur studimi i Xhelilit del përtej shqyrtimit të soneteve veç e veç dhe arrin të kapë një nga lidhjet që mbajnë të bashkuar tërësinë e librit. Autorja nuk merret vetëm me kuptimin e një poezie, por përpiqet të zbulojë se çfarë ndodh kur krijimet vendosen në marrëdhënie me njëra-tjetrën. Dhe pikërisht në këtë lexim të ndërsjellë, ku një sonet ndriçon tjetrin, bëhet më e dukshme arkitektura e brendshme e Hire të vetmisë.

9. Gjuha, trashëgimia dhe vendi i poezisë në kohën tonë

Në pjesën përmbyllëse, Xhelili ndalet te fjalori i Berishës dhe te disa fjalë që nuk janë pjesë e përdorimit të përditshëm, si “kjasim”, “vrundull”, “rrëshek”, “mëshikëz”, “shkumbësi” dhe “vistrak” (f. 124–127). Vëmendja ndaj tyre është e rëndësishme, sepse gjuha poetike nuk ndërtohet vetëm me fjalë të zakonshme. Ajo mbështetet edhe në kujtesën e gjuhës, në shtresat e saj dialektore, në fjalë të rralla që ruajnë ende forcë shprehëse.

Fjalori shpjegues që shoqëron studimin e ndihmon lexuesin të afrohet me këto njësi leksikore. Do të ishte me interes që, në disa raste, të dallohej më qartë kuptimi i fjalës në burimet leksikografike nga ngarkesa që merr në kontekstin poetik. Një fjalë mund të ketë një kuptim të përcaktuar në fjalor, por në poezi të fitojë një hije, një tingëllimë ose një ngarkesë emocionale që nuk përfshihet në përkufizimin e saj.

Studimi prek edhe çështjen e aktualitetit të sonetit në kohën tonë, kur komunikimi është bërë i shpejtë, i fragmentuar dhe shpesh i zhurmshëm. Në këtë sfond, forma e përqendruar e sonetit mund të përfaqësojë një mënyrë tjetër të qëndrimit përballë botës. Por nuk është forma klasike, në vetvete, ajo që e bën poezinë bashkëkohore. Vendimtare është ajo që poeti arrin të vendosë brenda saj, mënyra si përvoja e sotme shndërrohet në mendim dhe figurë.

Këtu do të kishte vend edhe për një pozicionim më të drejtpërdrejtë të Berishës në raport me prirjet e poezisë së sotme shqipe. Megjithatë, Xhelili e bën të qartë se soneti nuk është një formë e mbetur në të kaluarën. Ai mund të mbetet i gjallë, nëse brenda tij vazhdon të ndodhë një përvojë e vërtetë krijuese.

Libri i Natasha Xhelilit është një përpjekje serioze për të hyrë në botën poetike të Anton Nikë Berishës. Merita e tij qëndron në faktin se nuk e trajton sonetin si formë të mbyllur, as poezinë si tekst që duhet vetëm shpjeguar. Përkundrazi, kërkon të zbulojë marrëdhëniet ndërmjet mendimit, figurës, ritmit, kujtesës, vetmisë dhe heshtjes. Përmes tyre, studimi prek edhe disa prej shqetësimeve që e shoqërojnë njeriun në përballjen me vetveten dhe botën.

Nuk do të ishte e drejtë të liheshin mënjanë edhe kufijtë e tij. Në disa pjesë, nocionet teorike janë më të dendura se dëshmia tekstuale që i mbështet; diku tjetër, një ide e trajtuar më parë rikthehet pa fituar një shtresë të re kuptimore. Ka edhe raste kur krahasimi letrar do të kërkonte dallime më të imta. Por këto janë çështje që lidhen me thellimin e mëtejshëm të një pune me vlera, jo me mungesën e një boshti të qartë interpretues.

Duhet pasur parasysh edhe vështirësia e vetë objektit të këtij studimi. Natasha Xhelili ka marrë përsipër të analizojë sonete që nuk janë krijime të zakonshme. Ato mbartin përqendrim të lartë mendimi, ndërtim figurativ të ndërlikuar dhe një marrëdhënie të veçantë ndërmjet formës e përmbajtjes. Nuk është e lehtë t’u afrohesh pa rënë në njërin nga dy skajet: ose t’i përmbledhësh, duke humbur thellësinë e tyre, ose t’i mbulosh me një aparat teorik që e largon lexuesin nga poezia. Xhelili, në pjesën më të mirë të studimit, arrin t’u shmanget këtyre rreziqeve. Ajo e mban leximin pranë tekstit dhe, njëkohësisht, përpiqet ta çojë drejt horizonteve më të gjera të mendimit.

Prandaj, edhe vlerësimi im për këtë libër është i lartë. Studimi nuk qëndron vetëm te vullneti për të shpjeguar 35 sonete, por te përpjekja për të zbuluar një univers poetik dhe për ta vendosur në marrëdhënie me traditën, filozofinë dhe përvojën njerëzore. Në disa çaste, kritika arrin të ecë në të njëjtën lartësi me veprën që shqyrton. Kjo kërkon dije, ndjeshmëri dhe, mbi të gjitha, respekt për fjalën poetike.

Pikërisht këtu do të kërkoja vlerën më të qëndrueshme të këtij libri: ai nuk e mbyll sonetin në një shpjegim, por na kthen përsëri tek ai. Pas leximit të studimit, disa vargje mbeten të hapura, disa figura kërkojnë një ndalesë të dytë, ndërsa disa pyetje vazhdojnë të lëvizin në mendjen e lexuesit. Kur kritika arrin të zgjojë dëshirën për t’u kthyer te poezia, ajo ka bërë diçka më shumë se sa të ketë dhënë një shpjegim.

Në fund, do të veçoja edhe poezinë kushtuar poetit, “Poetit” (f. 132), ku shprehja “soneti yt s’është formë, është frymëmarrje” duket sikur përmbledh jo vetëm një nga përfundimet e studimit, por edhe vetë marrëdhënien e autores me veprën që ka shqyrtuar. Soneti, në këtë kuptim, nuk është thjesht një strukturë e trashëguar. Është një mënyrë e të qenit në poezi, një formë që merr jetë nga ajo që poeti arrin të derdhë brenda saj.

Sarandë, nëntor 2026

Monday, 7 September 2026

PRURJET E REJA QË TË ÇOJNË LARG.

 

Nga Timo Mërkuri

Në librin e tij “Odisea dhe Sirenat…”,(https://www.vasiltole.com/?product=odiseja-dhe-sirenat-grishje-drejt-viseve-iso-polifonike-te-epirit) Vaso Tole e vendos këngën iso-polifonike, (shumëzërëshe) në horizontin e kohës së Homerit. Në librin “Pse qanë kuajt e Akilit?”, ( https://www.vasiltole.com/?product=pse-qane-kuajt-e-akilit) kërkimi i tij shkon më tej. Ai përpiqet ta gjejë zanafillën e kësaj kënge te ritet mortore dhe, më konkretisht, te “e qara me bote”.

Kështu, kërkimi për origjinën zhvendoset drejt një shtrese parahomerike të jetës dhe kujtesës njerëzore. Dhe bashkë me këtë zhvendosje hapet një fushë e gjerë kërkimi, ku Tole sjell dëshmi, lidhje, interpretime dhe hipoteza që prekin jo vetëm historinë e këngës shumëzërëshe, por edhe vetë natyrën e saj. Disa prej këtyre prurjeve marrin formën e tezave, disa mbeten në terrenin e hipotezës, ndërsa të tjera kërkojnë të maten me dëshmitë që sjell libri.

Pikërisht kjo pasuri e prurjeve të librit na ka bërë që analizën ta ndërtojmë në tri pjesë, secila me objektin e vet. E para ndalet te “e qara me bote” dhe te mënyra se si, brenda këtij rituali mortor, shfaqen elemente të ndërtimit shumëzërësh. E dyta e ndjek gjurmët e vajtimit në kohë, duke parë zhvillimin e shumëzërëshit dhe shndërrimet që ai pëson në rrugën e tij. E treta zhvendos vështrimin te një çështje edhe më e gjerë: te teza e origjinës iliro-epirote të këngës iso-polifonike dhe argumentet që Tole sjell në mbështetje të saj. Kështu, tri pjesët nuk përsërisin njëra-tjetrën, por marrin nga kënde të ndryshme disa prej çështjeve themelore që ngre ky libër.

I. Prurja më e rëndësishme: “E qara me bote” si shtrat i hershëm i iso-polifonisë

“E qara me bote” nuk është vetëm një mënyrë për të vajtuar të vdekurin. Brenda saj ndodh diçka më e ndërlikuar: dhimbja e njërit del nga vetmia e vet dhe kërkon zërin e të tjerëve. Një grua vajton. Rreth saj janë gratë e tjera. Njëra nxjerr zërin, të tjerat përgjigjen, e mbajnë, e përsërisin, e shoqërojnë. Rënkimi, thirrja, fjala e shkëputur, zanorja, heshtja e shkurtër dhe shpërthimi i ri i vajit krijojnë një lëvizje ku zëri nuk është më vetëm. Pikërisht këtu rituali mortor fiton një përmasë që, po ta dëgjosh me veshin e muzikës, të bën të mendosh për një marrëdhënie zërash.

Këtë nuk e lexojmë vetëm në libra. E kemi dëgjuar. E kemi përjetuar në familjet tona.

Dhe ndoshta pikërisht këtu duhet të ndalemi: në çastin kur dhimbja individuale nis të bëhet shprehje kolektive. Sepse një zë i vetëm mund të jetë klithmë, por disa zëra që i përgjigjen njëri-tjetrit krijojnë tashmë një marrëdhënie. Në këtë kalim nga zëri te zërat, nga vetmia e dhimbjes te prania e të tjerëve, mund të kërkohet edhe një nga bërthamat e hershme të shumëzërëshit.

Qysh në fillim Vaso Tole e quan “të qarën me bote” një “bërthamë ende arkaike”, ku mund të dallohen lindja dhe perceptimi i iso-polifonisë, ndërsa vajtimet i cilëson si “djepi ku përkunden këngët e lashta dhe ato të reja” (f. 22). Kjo fjali është një nga çelësat për të kuptuar këtë prurje të veçantë të librit. Sepse këtu nuk kemi më vetëm një studiues që shikon një ritual të vjetër. Kemi një njeri që përpiqet të dëgjojë, brenda atij rituali, se si mund të ketë nisur të mendojë kënga me më shumë se një zë.

Për të kuptuar iso-polifoninë, autori kthehet te vajtimi; dhe për të kuptuar vajtimin, kthehet te njeriu përballë vdekjes.

1. Çfarë është “e qara me bote”?

Shprehja vetë mbart një kuptim të shumëfishtë. Në shpjegimin e Eqrem Çabejt, fjala “botë” lidhet me shtamën prej balte, pra me tokën, baltën e shtamave. Edhe toponimi Qafa e Botës, për shembull, shpjegohet në këtë kuptim: qafa e baltës, pasi, në kundërvënie me tërësinë shkëmbore të terrenit përreth, vendi aty ishte me baltë të butë. Nuk është pra e rastësishme që Tole e lidh “të qarën me bote” me rrëketë e lotëve dhe me tokën, duke e parë atë si një vajtim masiv, kolektiv, për njeriun. (f. 23)

Por kuptimin më të gjallë, atë që e nxjerr shprehjen nga fjalori dhe e kthen në përvojë njerëzore, e jep Lefter Çipa: “...është e qara me botën tënde. Një grua e re që i vdes burri, qan me botën e saj, ‘ç’do bëj unë tani’. Ajo qan me zë, qan me gjoks; nuk është ‘e qara e botës’, është ‘e qarë me botë’.” (f. 24)

Këtu dukuria zbret nga kuptimi i fjalës te dhimbja e njeriut. Gruaja nuk qan thjesht sepse ka vdekur dikush. Ajo qan sepse, me vdekjen e burrit, të djalit apo të vajzës, i është shembur bota e saj. Nuk ka humbur vetëm një njeri; ka humbur një rend të tërë të jetës. Prandaj e qara nuk mund të mbetet vetëm lot. Ajo bëhet zë, gjoks, frymë, fjalë, klithmë, thirrje dhe prani.

Në atë çast, dhimbja sikur kërkon të dalë nga trupi me çdo mënyrë. Gruaja shkul flokët, çjerr faqet, godet kokën pas qosheve të mureve. Janë veprime që, parë nga larg, mund të duken të skajshme, por brenda logjikës së vajtimit kanë një kuptim të thellë: kur bota e brendshme është rrëzuar, edhe trupi bëhet vendi ku ajo rrënohet. Bukuria, pasuria, rregulli i përditshëm – gjithçka që i përkiste jetës së mëparshme – për një çast humbet kuptimin.

Dhe pikërisht këtu “e qara me bote” merr kuptimin e saj më të thellë. Është çasti kur dhimbja e njërit kërkon të bëhet e dëgjueshme për të tjerët; kur zëri i individit nuk mbetet më vetëm brenda kraharorit të tij, por mund të bashkohet me zërat e të tjerëve. Sikur një krisje e vetme në një mur të bëhet, dalëngadalë krijohet çarje në të gjithë murin. Prandaj kjo e qarë është njëkohësisht personale dhe kolektive: nis nga një njeri, por gjen jehonë te të tjerët.

Në këtë kuptim, “e qara me bote” nuk duhet parë thjesht si një mënyrë për të qarë të vdekurin. Është një mënyrë për ta nxjerrë dhimbjen nga vetmia dhe për ta kthyer atë në një përvojë të përbashkët njerëzore.

2. Si nis “e qara me bote”?

E qara me bote bëhet kryesisht në raste vdekjesh të rënda: kur vdes babai ose nëna,

sidomos kur janë ende në moshë aktive për punë; djali, vajza, nusja, dhëndëri, motra, vëllai, kunata, kunati etj. Ajo kryhet kryesisht në shtëpinë e ksodhit.

Tole sjell një dëshmi të drejtpërdrejtë nga një vajtojcë e Gjirokastrës, e cila përshkruan edhe mënyrën se si nis dhe zhvillohet rituali: “...zënë qajnë atje ku është meiti..., qajnë e qajnë e qajnë, pastaj ngrihet një më këmbë... thotë, pushojeni të qarët me zë, edhe e merr ajo me bote...” (f. 29).

Ky pasazh është tepër i rëndësishëm, sepse na tregon praktikisht se si lind “e qara me bote”. Në fillim janë zërat e vajtimit, të përsëritur e të njëtrajtshëm. Pastaj, në një çast të caktuar, njëra prej grave ngrihet dhe e merr ajo me bote. Është sikur nga brenda atij zëri të përbashkët të dalë një zë tjetër, më i fuqishëm, që e merr mbi vete dhimbjen.

Këtë nuk e kemi njohur vetëm nga përshkrimet. E kemi përjetuar edhe në familjet tona, në raste vdekjesh të rënda. Pikërisht kur ndihet një farë lodhjeje te vajtoret dhe vaji nis të ulet apo të shtrihet në tonalitet, një grua shumë e afërt me të ndjerin e ngre zërin në një oktavë më të lartë duke “thirrur” disa vargje vajtimore. Pastaj e shoqëron njëra, ose dy të tjera, ndërsa pjesa tjetër e grave vazhdon ta mbajë vajin me rënkime vajtimore.

Kështu krijohet një lëvizje e veçantë e zërit: nga shumë zëra që vajtojnë së bashku, del një zë që ngrihet mbi të tjerët dhe i tërheq edhe ato pas vetes. Nuk është thjesht rritje e volumit. Është një ngritje e dhimbjes në zë.

Ka edhe raste të tjera. Në një vdekje të rëndë, në mes të ksodhit e të vajit, mund të vijë, për shembull, vajza e martuar në një fshat diku larg. Ajo e zë vajin qysh në të hyrë të fshatit. E shoqëron me gjeste vetëndëshkuese: çjerr faqet, shkul flokët. Sa më shumë afrohet te shtëpia, aq më shumë vaji i saj shndërrohet në ulërimë vajtimore. Një tekst i thjeshtë, si: “O i ziu babai im!” mund të jetë i gjithë ajo që i del nga goja.

Pastaj hyn në dhomën ku mbahet i ndjeri dhe lëshohet mbi trupin e tij me ulërima morti. Pikërisht në atë çast, jo vetëm ajo, por edhe gra të tjera e ngrenë tonalitetin e zërit vajtimor në kulm. Dhoma mbushet me zëra, por ata nuk janë të shpërndarë. Ka brenda tyre një lloj rendi të dhimbjes, një ngritje e njëra-tjetrës, një përgjigje e heshtur që nuk ka nevojë për fjalë.

Unë që i kam dëgjuar po ju them se nuk është një “kakofoni” zërash. Nuk janë ca “ulërima si të ujqërve”, siç i cilëson diku Hahni. Mendoj se ai ka bërë thjesht një krahasim të gabuar, duke dëgjuar tonalitetin e lartë e të pazakontë të këtyre zërave, por pa mundur të dëgjojë atë që ndodhte brenda tyre. Kjo thënie e tij është përdorur më pas edhe si një lloj arme kundër tezës së origjinës së isopolifonisë nga “e qara me bote”. Por unë nuk do të gëzohesha nga ky krahasim vetëm pse duket “i forte”dhe I bërë nga një persosnalitet.

Ne që e kemi përjetuar mortet nëpër  shtëpitë tona, nuk kemi ndjerë tek ai zë asnjë afërsi me ulërimën e ujqërve. Jemi dridhur trup e shpirt nga konotacioni i thellë i dhimbjes që ai mbart. Ulërima e ujkut është instinktive shtazore; “e qara me bote” është dhimbje njerëzore që bëhet zë. Prandaj, për mua, krahasimi i Hahnit nuk e rrëzon tezën e Toles. Përkundrazi, na shtyn të dallojmë tingullin nga kuptimi: njëri është ulërimë shtaze, tjetri është dhimbje që ka gjetur formën e vet të zërit.

Sepse, po ta dëgjosh nga afër, ajo që në pamje të parë mund të duket si rrëmujë zërash, apo ulërimë ujqish, ka një organizim të brendshëm. Ka një zë që ngrihet, të tjerë që e ndjek, një ritëm që mblidhet e shpërthen. Dhe mbi të gjitha ka një dhimbje që nuk po bërtet kot: ajo po kërkon të shndrohet në zë.

3. Vajtorja nuk është vetëm zë – në vajtim hyn edhe trupi

Imazhi i vajtores gjirokastrite që sjell Tole e bën të dukshme edhe anën trupore të ritualit. Vajtorja nuk qëndron e distancuar nga i vdekuri. Dhimbja nuk shprehet vetëm me fjalë e me zë, por e afron trupin drejt tij. Tole shënon: “...ajo ngrihet më këmbë i bije atija, të vdekurit sipër, edhe ia mollois të gjitha...” (f. 29).

Në fshatrat e Himarës, e qara me bote nuk është akti i vetëm një gruaje apo i një vajtoreje. Në të marrin pjesë disa gra, të cilat “i thonë” të ndjerit tekste ose fjalë të ndryshme, me zë të lartë vajtimor, por ky zë shoqërohet detyrimisht edhe me gjeste vetëndëshkuese. Shpesh duhet ndërhyrja e të pranishmëve për t'i shpëtuar vajtoret nga dëmtimi ekstrem, sidomos kur në kulmin e dhimbjes godasin me kokë muret e shtëpisë. Pra, trupi nuk është një shoqërues i vajtimit. Ai është brenda vetë vajtimit. Dhimbja që del nga goja vazhdon në duar, në gjoks, në fytyrë, në flokë, në gjithë lëvizjen e trupit.

E qara me bote është pjesë edhe e vajtimit të burrave. Qysh me ardhjen e lajmit në shtëpi dhe me sjelljen e trupit nga vendi i vdekjes, spitali apo vendi i aksidentit, ati, xhaxhai, vëllai e presin me të qarë me bote: vajtojnë tekstin vajtimor me zë të dhimbshëm, godasin gjoksin e fytyrën dhe hidhen mbi trupin e të ndjerit. Edhe të afërmit që vijnë në ksodh e zënë të qarët me bote afërsisht pesëdhjetë metra larg shtëpisë. Burrat e shtëpisë i presin te porta me të njëjtin vajtim. Kështu, vajtimi nis para se të hysh në shtëpi; sikur dhimbja të mos presë të hapet dera, por ta ketë kapërcyer atë shumë më herët.

Kulmin ky lloj vajtimi e arrin në çastin e varrimit, kur dhimbja arrin pikën e saj më të lartë. Për këtë arsye, porositen disa burra e gra me përvojë që të kujdesen për prindërit, vëllezërit e motrat e të ndjerit, sepse në atë çast dhimbja nuk është më vetëm për t'u shprehur; ajo duhet edhe të përballohet.

Prandaj themi se “e qara me bote” nuk është vetëm art i fjalës. Nuk është vetëm zëri që vajton të vdekurin. Është edhe art i gjestit, i lëvizjes, i trupit. Dhimbja artikulohet me zë, por trupi e vazhdon atë me mënyrën e vet: me goditjen e gjoksit, me çjerrjen e fytyrës, me shkuljen e flokëve, me rënien mbi trupin e të ndjerit. Zëri e thotë dhimbjen; trupi e përjeton.

4. Ka rregull edhe aty ku duket se ka vetëm shpërthim

Një nga risitë më befasuese që sjell Tole te të “të qarët me bote” është se, në pamje të parë, ajo duket si shpërthim i lirë i dhimbjes me zëra të paregullt. N ë fakt dhe aty ka një rregull të pashkruar: Zëri I parë ngrihet, një tjetër i përgjigjet, dikush qan, dikush thërret, fjalët lundrojnë mbi rënkimet. Gjithçka duket sikur del aty për aty, pa masë e pa rregull. Por, po ta dëgjosh më nga afër, brenda këtij shpërthimi ka një rend.

Vajtorja që e merr të qarin “me bote” nuk është thjesht gruaja që ngre zërin më shumë se të tjerat. Ajo merr përsipër fjalën që do vajtojë. Të tjerat e dëgjojnë, e mbajnë vajin, i përgjigjen me zërin e tyre. Kështu, pa u shpallur asnjëherë si rregull, ndërtohet një marrëdhënie ndërmjet zërit individual dhe zërit kolektiv. Njëra del përpara; të tjerat nuk mbeten pas. Ato bëhen shtrati mbi të cilin zëri i parë mund të ngrihet. Një shembull shumë i bukur është vajtimi për Riza Velçishtin që sjell Tole:

“Ku do ta bësh dimrin sivjet?”

“Medet, o Riza, medet!”

“Në Shqeri, përmbi Përmet.” (f. 29)

Në këto pak vargje ndodh më shumë sesa një pyetje dhe një përgjigje. I gjalli pyet, kori qan, i vdekuri përgjigjet. Vajtimi nis të marrë formën e një bisede ku njëri zë nuk mjafton më për të mbajtur gjithë dhimbjen.

Këtë pjesë rituali ne nuk e kemi njohur vetëm nga librat. E kemi dëgjuar edhe nëpër shtëpitë tona. Kam përjetuar një vajtim rrënqethës:

“Me kë do ma shkoç beharë

Xhan o shpirt, e shpirt o djalë

Pa motër e vëlla pranë.

Xhan o shpirt, e shpirt o djalë”

Nuk janë thjesht fjalë të thëna një të vdekuri dhe përgjigja e tij. Në to ndihet boshllëku që ka lënë pas. “Me kë do ma shkoç beharë?” është pyetje, por brenda saj është edhe e gjithë vera që nuk do të jetë më ajo që ishte. Dhe pas pyetjes vjen përgjigjja “Pa motër e vëlla pranë”, pastaj prapë zëri i parë, pastaj heshtja që i lë vend vajit.

Ose edhe ky shembull tjetër:“Ku ke rënë, o trëndelinë? /Pse s’kujton mua të zinë? /Të kujtoj e qaj me lot /Po jam thellë e s’ngrihem dot.” është një dialog djalë–vajzë e vdekur. Ne e kemi dëgjuar si kënga e Dilisë, por ajo ka lindur si vaj. Dhe ndoshta këtu qëndron një nga gjurmët më të bukura të shndërrimit të vajtimit në këngë: ajo që dikur ishte fjalë e drejtuar të vdekurit, me kohë mund të bëhet tekst; ajo që ishte përgjigje e një zëri tjetër, mund të bëhet marrëdhënie zërash. Por ajo që vjen si risi e veçantë në tekstin për Riza Velçishtin është se Tole nuk sheh vetëm fjalët. Ai gjen edhe “rolet”: pyet korifeu, qan me zë isoja masive, ndërsa përgjigjet vetë Rizai, nga vendi ku ishte vrarë (f. 29). Pra, kemi një ndarje funksionesh brenda vetë vajtimit.

Të njëjtin pozicion mund ta shohim edhe te vaji tjetër. Një zë pyet, zërat e tjerë e mbajnë dhimbjen, ndërsa i vdekuri, nëpërmjet fjalës së vajtores, sikur rikthehet për të dhënë përgjigjen e tij. Këtu rituali vajtimor bëhet pothuajse një dramë e vogël. Ka personazhe, ka role, ka thirrje e përgjigje. Njëri pyet. Kori përgjigjet me vaj. I vdekuri përgjigjet nga bota tjetër.

Por ajo që vjen si risi e veçantë në tekstin për Riza Velçishtin është se Tole nuk sheh vetëm fjalët. Ai gjen edhe “rolet”: pyet korifeu, qan me zë isoja masive, ndërsa përgjigjet vetë Rizai, nga vendi ku ishte vrarë (f. 29). Pra, brenda vetë vajtimit ka një ndarje funksionesh, edhe pse askush nuk i ka caktuar ato.

Njëri pyet, kori qan, i vdekuri përgjigjet përmes fjalëve të vajtores. Vajtimi nis kështu të marrë formën e një bisede, një dialogu të dhimbshëm ku secili zë ka vendin e vet. Dhe kur pas vajit fillon të dëgjosh edhe zërat, e kupton se ajo që dukej si shpërthim nuk është pa formë. Brenda dhimbjes ka një rend të çuditshëm: njëri pyet, një tjetër përgjigjet, të tjerët e mbajnë. Dhimbja, pa e ditur, po bëhet këngë.

5. Kolektiviteti është zemra e “të qarës me bote”

Nëse do të duhej të veçoja një tipar që e përcakton më shumë se çdo tjetër dukurinë e të qarit me bote, ai do të ishte kolektiviteti. Tole thotë se “e qara me bote” ruan në strukturën e saj bërthamën e ndërtimit iso-polifonik, pra shumë zëra të lidhur ngushtë me ison, një “ngashërim masiv” të pjesëmarrësve. (f. 23–24) Dëshmia e Musine Kokalarit që sjell autori e bën këtë kolektivitet të prekshëm: “...s’mbeti njeri pa psherëtitur, e pa bërë ëh... ëh... Moj të thom kulloi odaja, xhur na venin lotët së gjithave.” (f. 24) Këtu ndodh diçka: oda duket sikur qan. Dhimbja e një gruaje përhapet te të gjitha gratë e pranishme, derisa nuk mund të dallosh më qartë lotin e njërës nga loti i tjetrës. Kjo është një skenë e zakonëshme nëpër mortet në krahinën e Himarës, asnjëherë nënat nuk vajtojnë vetëm. Qysh në mëngjës porsa zbardh dita, nëna e të ndjerit (flasim për një mort të një djali, që bëhet në shtëpinë e tij) nuk është vetëm me të ndjerrin në odë. Aty e kaluan natën dhe disa gra të afërme ose fqinja që e kanë shoqëruar nënën gjatë natës, ashstu si dhe disa burra në odën e burrave.  Kur dielli prek majat e maleve, nëna nis e lëkund trupin sikur ka humbur ekuilibrin dhe ja nis vajit. Gratë e tjera lëkunden dhe ato dhe e shoqërojnë vajtoren me rrënkime një zanorëshe të tipit: “-i-i”, ose  ëëë, ëhë, ëhë, uuuu ... ose me shprehje të njohura si : “I ziu djalë”, e gjora vajzë etj”. Në fakt në këtë moment dhimbja individuale shndrohet në kulturë kolektive. Befas vjen një moment që duket sikur vaji I nënës do këputet nga pesha e dhimbjes, aty ndërhyn menjëherë një grua e pranishme dhe e kthen vajin në gjëndjen apo nivelin e parë. Më pas një grua tjetër, si duke marrë zvarrë një copëz vajtimi e hedh zërin në një kuotë të epërme me tonalitet të fortë vajtimor, thua se i bërtet Zotit për vdekjen që ka prurë, dhe pak më pas e ul në detin e rënkimeve me formë “uhuu, uhu,uuu o djalëëëë…”. Kush e ka parë grupin e grave vajtimore sigurisht ka vërejtur që asnjera nuk “rri” si spektatore, por të gjitha janë pjesmarëse në vajtim, kush me zë të lartë e kush me rrënkime.

Ky kolektivitet dëshmon edhe nderimin që i bëhet të vdekurit shqiptar përmes një ceremonie të tërë rituale. Në faqen 37, Tole sjell një pasazh nga Lukiani, ku përshkruhen mënyrat e ndryshme me të cilat popujt e lashtë përcillnin të vdekurit e tyre: “greku e djeg, persiani e kall në dhe, indiani e mbulon me një tis të tejdukshëm, skiti e ha dhe egjiptiani e than etj.” (Lukiani, Vepra të zgjedhura, Tiranë, 1979, f. 227).

Por, përtej këtyre mënyrave të ndryshme të ndarjes nga i vdekuri, tek shqiptari duket sikur vetë ndarja është kthyer në një ceremoni të përbashkët zëri. I vdekuri nuk përcillet vetëm drejt varrit; ai shoqërohet nga e qara me botë, e cila nis si një zë i largët dhe, sa afrohet kortezhi, bëhet një lloj asambli mortor. Pastaj hyn dialogu i vajtimit, me pyetjet, përgjigjet, thirrjet dhe kujtimet e tij, derisa e gjithë skena merr përmasat e një tragjedie të kënduar.

Dhe këtu lind një pyetje që vështirë të mos të ndalet në mendje: a ka pasur, në ndonjë popull tjetër të kohëve të lashta, një mënyrë të tillë kolektive për ta përcjellë të vdekurin? A përcillej një mbret, një princ apo një njeri i zakonshëm me një ceremonial ku dhimbja e njërit bëhej zë i të gjithëve dhe ku vdekja kthehej në këngë?

Ndoshta pikërisht këtu duhet kërkuar një nga ato gjurmët e largëta që nuk kanë mbetur në gurë, por në zë. Sepse shqiptari, në vend që ta linte të vdekurin vetëm përballë heshtjes së varrit, e shoqëroi deri atje me zërin e të gjallëve. Madje edhe pas vdekjes.

6.Nga e “qara me bote” tek iso-ja

Më sipër thamë se nënat shqiptare nuk vajtojnë asnjëherë vetëm. Qysh në orët e para të mëngjesit, me lindjen e diellit, nis edhe vajtimi me grupin e grave. Njëra zë vajin, të tjerat hyjnë në të me rënkime, tinguj e gjeste. Zëri i njërës nuk mbetet më i vetëm. Rreth tij mblidhen zërat e të tjerave dhe, pa u marrë vesh se ku mbaron njëri e ku nis tjetri, dhimbja bëhet zë i përbashkët. Është pikërisht këtu ku duhet të ndalemi, sepse ajo që po ndodh nuk është vetëm bashkimi i disa zërave. Është edhe një mënyrë e caktuar e mbështetjes së një zëri mbi zërat e tjerë.

E kam ndjekur me interes këtë dukuri nëpër mortet e shumta ku kam marrë pjesë, shpesh edhe si i dërguar në emër të familjes nga im atë. Prandaj kjo mënyrë e të qarit nuk më vjen vetëm si përshkrim i një rituali të vjetër. E kam dëgjuar. E kam parë nga afër. Dhe pikërisht në këtë përvojë bëhet më e kuptueshme ajo që thotë Tole se “e qara me bote” ruan “bërthamën, modusin iso-polifonik të ndërtimit”, me shumë zëra të lidhur ngushtë me ison (f. 23–24).

Çfarë ndodh me këta zëra? Njëra grua mban fillin e vajit, ndërsa gratë e tjera nuk kanë nevojë të sjellin secila një tjetër rrëfim. Rënkimet e tyre, zanoret e zgjatura, thirrjet e shkurtra, fjalët që përsëriten, krijojnë një shtresë tingullore të përbashkët. Ato nuk janë në plan të parë, por as nuk janë në sfondin e zakonshëm. Mbi to nis dhe ecën vajtimi. Janë si trualli mbi të cilin mbështetet zëri i vajtores; si një det ku lundron e qara me bote. Pa këtë hapësirë të përbashkët tingullore, zëri i njërës do të mbetej zë i vetëm.

Këtu bëhet më e prekshme edhe lidhja me ison. Isoja nuk është thjesht një zë tjetër që i shtohet këngës. Ajo krijon bazën mbi të cilën mund të ecë zëri që prin. Në “të qarën me bote”, rënkimet dhe zanoret e grave të tjera kryejnë, në mënyrën e tyre rituale e vajtuese, një funksion të ngjashëm: mbajnë, rrethojnë dhe i japin vazhdimësi zërit të vajtores. E qara nuk ecën në boshllëk; ajo ecën mbi një shtrat zërash.

Më sipër përmendëm të qarën që “ia bëjnë të gjitha i-i-i”, ose ëëë, ëhë, ëhë, uuuu... Në këta tinguj fjala fillon të tretet dhe mbetet ajo që nuk ka më nevojë për fjalë: dhimbja. Kur dalin nga shumë gra njëherësh, ata bëhen një prani e vazhdueshme tingullore, një mbështetje kolektive ku zëri i vajtores mund të ngrihet, të zgjatet e të rrëfejë dhimbjen e saj.

Natyrisht, nuk duhet të themi se çdo rënkim i grave në vajtim është iso në kuptimin muzikor të plotë të fjalës. Por nuk mund të mos vërejmë funksionin që këta zëra marrin në tërësinë e vajtimit: ata e mbajnë të qarën me bote. Nuk e udhëheqin rrëfimin, por i japin atij truallin ku mund të zhvillohet. Njëra qan, të tjerat i mbajnë të qarën.

Ndoshta pikërisht këtu duhet kërkuar ajo “bërthamë” për të cilën flet Tole. Jo te një formë e përfunduar e iso-polifonisë, por te një parim shumë më i hershëm: një zë që del përpara dhe një bashkësi zërash që e mban. Nga fjala te tingulli, nga zëri individual te zëri i përbashkët, nga vajtorja te gratë që e rrethojnë — aty nis të duket ajo mënyrë e ndërtimit ku një zë nuk qëndron më vetëm.

Në këtë kuptim, “e qara me bote” nuk është thjesht një mënyrë për ta qarë të vdekurin. Në të mund të dëgjohet një kujtim i hershëm i mënyrës se si zëri i njeriut ka mësuar të mos mbetet vetëm: një zë që qan dhe shumë zëra që i bëhen truall, shtrat e mbështetje. Sepse ndonjëherë, për të kuptuar se si lind një këngë, duhet të dëgjosh më parë atë që e mban këngën në këmbë.

7. Kur e qara u bë këngë.

Siç po shohim, po përballemi me elemente të këngës shumëzërëshe, të formatuara në të qarën me bote. Atëherë lind një pyetje thelbësore: nëse ngremë hipotezën se kënga shumëzërëshe, iso-polifonike, e ka origjinën te ritet mortore dhe kryesisht te “e qara me bote”, a ka ardhur në këngën e sotme iso-polifonike, shumëzërëshe, ndonjë element thelbësor I kësaj  të qare me bote?

Sigurisht, koha është e gjatë që nga nisja e të qarës me bote gjer te kënga e sotme. Për këtë arsye mund të justifikohej gjetja vetëm e gjurmëve të elementeve arkaike. Por, çuditërisht, te kënga e sotme iso-polifonike, shumëzërëshe, ekzistojnë jo vetëm gjurmë, por elemente të plota të të qarës me bote në stadin e saj më të hershëm.

Më së pari është zëri “iso”. Ajo bashkësi e rënkimeve të grave, të mbledhura te grupi i vajtimit, nga të cilat nis vajtimi me tekst dhe ulet gjithë vajtimi kur mbaron. Është një zë i patemperuar, një zë arkaik dhe, sidomos, një zë kolektiv.

Në qoftë se zërat e marrësit, hedhësit dhe kthyesit janë zëra solo, isoja është i vetmi zë kolektiv. Ajo, figurativisht, i jep këngës lejen për të vazhduar. Kur isoja ndalet, ndalet edhe kënga. Në të qarën me bote, njëra vajton, por rreth saj janë zërat e grave të tjera. Ato mund të jenë rënkime, zanore, thirrje të shkurtra, tinguj që nuk mbajnë domosdoshmërisht një tekst të zhvilluar. Por ato janë aty. Janë trualli ku ecën vajtimi. Vajtimi ngrihet mbi to dhe, kur ato pushojnë, pushon edhe ai.

Në këtë kuptim, isoja e këngës së sotme më kujton pikërisht këtë shtresë të hershme të zërit kolektiv. Nuk po them se rënkimet e grave janë vetë isoja në kuptimin e plotë muzikor të saj. Por funksioni i tyre brenda strukturës së të qarës me bote na çon drejt një ngjashmërie që vështirë të mos vërehet. Njëra qan. Të tjerat i mbajnë të qarën.

Edhe zëri i hedhësit duket se ruan diçka nga kjo botë e hershme. Ai është zëri i asaj vajtores që, duke marrë me vete një pjesëz vajtimi, e ngre tonalitetin në nivelin më të lartë dhe më pas e ul përsëri në nivelin e rënkimeve. Kështu, ajo merr formën dhe funksionet e direkut kryesor, që mban ekuilibrin e anijes në det.

Edhe sot zëri i hedhësit është i tonalitetit të lartë, kryesisht në këngën himariote e pilurjote. Veçse sot është jashtëzakonisht muzikor, aq sa fiton gjithmonë duartrokitjet e dëgjuesve dhe mahnitjen e tyre. Në këtë lëvizje të zërit, nga baza drejt  lartësisë dhe përsëri në bazë, të vjen ndër mend ajo vajtorja që del për një çast mbi rënkimet e grupit, merr mbi vete një pjesë të dhimbjes dhe pastaj kthehet sërish te shtresa kolektive e zërit.

Më sipër folëm për krijimin e zërave të veçantë të “të qarës me bote”. Kjo prurje është një risi e Vaso Toles. Për këto zëra kam folur edhe në librin tim Origjina e këngës iso-polifonike, Tiranë, 2023, ASD-Studio, si dhe në libra e shkrime më të hershme. Por ajo që dua të theksoj këtu është se edhe sot grupi iso-polifonik përbëhet nga marrësi, kthyesi, hedhësi dhe grupi i iso-s. Pra, kemi një formatim të ngjashëm me atë që gjejmë te “e qara me bote”: zëra të veçantë që dalin nga grupi dhe një zë kolektiv që i mban e i bashkon. Nëse kjo lidhje nuk është ende një provë përfundimtare e prejardhjes, ajo mbetet një gjurmë strukturore që nuk mund të anashkalohet.

Por këtu ka edhe diçka më të thellë. Kënga jonë iso-polifonike nuk ka lindur si vepër apo krijim artistik i ndërgjegjshëm për rolin e vet estetik e zbukurues në jetë. Ajo ka lindur nga nevoja e jetës. Nga nevoja për ta zbutur dhimbjen, për ta ndarë atë me të tjerët, për të mos e lënë vetëm zërin e dhimbjes. Ndoshta pikërisht këtu duhet kërkuar kuptimi i asaj që ndodhi në këtë rrugëtim: dhimbja e njërit u bë zë i të gjithëve dhe, dalëngadalë, zëri gjeti formën e këngës.

Dhe ndoshta këtu qëndron edhe një nga shpjegimet më të bukura të shndërrimit të “të qarës me bote” në këngën iso-polifonike. Ajo që dikur ishte zë i dhimbjes u bë zë i artit, pa e humbur kujtesën e dhimbjes prej nga kishte ardhur. Ashtu si Krishti e shndërroi ujin në verë, edhe populli ynë, në kohën e gjatë të kujtesës së vet, duket sikur e shndërroi vajin në këngë.

 

Sarandë, gusht-shtator 2026


Saturday, 4 July 2026

 

RITMI DHE MELODICITETI I PYLLIT POETIK

 

Nga Timo Mërkuri

Qysh në vargun e parë, poezia 'O pylli me ferra...'e poetit Odise Kote e fut lexuesin në një hapësirë ku natyra dhe njeriu marrin frymë me të njëjtin ritëm. Aty dëgjohet frymëmarrja e natyrës, fëshfërima e degëve dhe zëri i ujërave që zbresin nga shpatet e malit. Por në të njëjtën kohë, mbi këtë tingull të botës së gjelbër, ngrihet edhe një zhurmë tjetër: ajo e jetës njerëzore në vrullin e saj rinor, e gëzimit që shpërthen pa kufij dhe e trupit që i përgjigjet ritmit të natyrës si të ishte pjesë e saj.

Kështu, pylli nuk mbetet më peizazh, por shndërrohet në një organizëm të gjallë, ku çdo element merr pjesë në të njëjtin puls. Që këtu ndihet vrulli pranveror që përshkon gjithë poezinë, si shkrirja e borës që çliron ujërat e mbledhura gjatë dimrit dhe i hedh ato në lëvizje të pandalshme. Kjo lëvizje do të gjejë më tej formën e saj në dy shtylla themelore: ritmin dhe melodicitetin.

I-Ritmi - kur pylli …vërshon

Ritmi nuk mbështetet te metri tradicional. Ai lind nga dendësia e foljeve, nga renditja e fjalëve dhe nga rrjedha e pandërprerë e figurave. Që në hyrje të saj, vargu hap një hapësirë ku fjala nuk qëndron, por lëviz:

“O pylli me ferra, boronica, manaferra

ku këndon gushkuqi e fishkëllen era.”

Këtu nuk kemi përshkrim, por grumbullim energjie. Emrat dhe tingujt vendosen njëri pas tjetrit si gurë të hedhur në një përrua që sapo ka lindur nga bora. Dhe, si në çdo përrua malor që zgjohet pas dimrit, nuk ka kohë për qetësi: çdo element shtyn tjetrin përpara, e bën të rrëshqasë, e detyron të vazhdojë.

Por ritmi i vërtetë fillon të ndihet kur poezia hyn në territorin e veprimit të pastër, aty ku foljet nuk tregojnë më, por shpërthejnë:

“Qeshin ca çapkëne, çmenden ca leshprera,

rroku-rrokullisen përmbi luleshqerra,

buçasin në vena ndjesi të pandjera.”

Kjo është faza kur poezia humb çdo pretendim për qetësi. Foljet këtu nuk janë funksione gramatikore; janë funksione veprimi, janë si goditje. “Qeshin” hap një çarje drite, “çmenden” e thellon atë çarje në rrëmujë, “buçasin” e kthen në jehonë që nuk mbetet në hapësirë, por futet në trup. Ritmi nuk qëndron më jashtë lexuesit; ai e përfshin atë, si një rrymë që të tërheq pa paralajmërim.

Dhe pastaj vjen nyja më e veçantë e kësaj poezie, aty ku gjuha duket sikur vetëdijesohet për fuqinë e saj: “rroku-rrokullisen”

Këtu fjala ndahet dhe njëkohësisht shumëfishohet. Në nivelin e parë është tingull: r, k, rr - goditje të forta, të përsëritura, si përplasje gurësh në shtratin e përroit. Është ritmi i materies që lëviz në rrënie, pa pushim.

Por nën këtë sipërfaqe tingullore, fjala hap një tjetër kuptim, më të ngrohtë, më njerëzor: “rrok” si “përqafoj”. Pikërisht këtu ritmi pushon së qeni vetëm lëvizje fizike. Ai bëhet imazh: dy figura të rrokura, të kapura fort pas njëra-tjetrës, që nuk bien rastësisht, por bien së bashku, si një trup i vetëm që dehshëm dorëzohet tek vrulli. Rrokullisja nuk është më aksident; është vazhdim i përqafimit. Dashuria dhe rrëzimi, intimiteti dhe rrëmuja, bashkohen në të njëjtën lëvizje.

Në këtë çast përshkrimi shndërrohet në përjetim.: dhe ritmi bëhet marrëdhënie, jo vetëm lëvizje.

Më tej, vargjet nuk ndalen për të shpjeguar; ato vetëm shtojnë shtresa lëvizjeje:

“Vijnë ca miturake, ikin ca të tjera,

fustane të kuqe, fustane të verdha,

grisen dekolte, shqyhen ca dantella…”

Këtu ritmi është i copëtuar me qëllim. Vijnë dhe ikin, shfaqen dhe zhduken, si figura që kalojnë përmes një sheshi ku askush nuk ndalet. Është një shpejtësi e çrregullt, por jo kaotike: ajo i ngjan një rryme që ndryshon formë, por jo drejtim.

Edhe kur poezia duket se e ngadalëson frymën, ajo nuk e humb vrullin; thjesht ndryshon regjistër:

“Hypin maje pishash edhe laureshat,

ujëra kristali bredhin në rrekezat…”

Këtu ritmi hapet, si një lumë që del nga gryka e ngushtë dhe shtrihet në një shtrat më të gjerë. Lëvizja nuk ndalet, por bëhet më e dukshme, më e ndriçuar. Është ai çast kur uji nuk vrapon më në errësirë, por nën dritë.

Dhe në fund, gjithçka kthehet nga jashtësia në brendësi:

“shpirt i shpirtit o pylli me ferra,

shtrëngatë e padukshme,

lëviz nëpër vena...”

Në fund ritmi zhvendoset nga peizazhi te njeriu dhe merr formën e një pulsi të brendshëm. Nuk është më përroi jashtë njeriut, por gjaku brenda tij. Lëvizja e natyrës dhe lëvizja e trupit njerëzor bashkohen në një pikë të vetme. Në atë çast ritmi pushon së qeni vetëm një organizim i vargut dhe bëhet pjesë e vetë përjetimit poetik.

Në këtë poezi, ritmi nuk është mënyra si ecin vargjet. Është mënyra si jeton pylli kur nuk është më peizazh, por trup që merr frymë. Në këtë kuptim, ritmi nuk është vetëm forma e lëvizjes, por vetë ligji i jetës së pyllit: ai qarkullon nga rrënjët te degët, nga uji te gjaku, nga natyra te njeriu, pa e ndërprerë asnjëherë frymëmarrjen poetike.

II-Melodiciteti – muzika e brendshme e poezisë

Në këtë poezi, melodiciteti lind nga bashkëveprimi i tingujve, ritmit dhe përsëritjes së fjalëve. Ajo lind më poshtë, më thellë, aty ku fjala ende nuk është bërë kuptim, por vetëm frymë. Është një muzikë që nuk kërkon të dëgjohet me vesh, por që ndjehet me trup: si dridhje e lehtë ajri në një pyll që sapo ka dalë nga dimri. Prandaj, më shumë sesa një tekst, poezia duket si një organizëm që këndon nga brenda.

Qysh në vargun e parë, hapet një hapësirë zanore e gjerë, ku vokalet marrin rolin e

valëve të para të kësaj muzike: “O pylli me ferra, boronica, manaferra...”

Zanorja “a” dominon me një hapje të plotë, të pakushtëzuar. Ajo nuk mbyllet, nuk ngushtohet; përkundrazi, shpërndahet si jehonë në një luginë të hapur. Në fjalët “ferra”, “manaferra”, “era”, “hareja”, “pasqyra”, kjo zanore krijon një rezonancë të ngrohtë, si gurgullimë, të shtrirë, që i jep vargut një frymëmarrje të gjerë, si hapja e një hapësire natyrore ku zëri nuk pengohet nga asgjë.

Pranë saj, zanorja “e” sjell një tjetër lloj muzike: më të hollë, më të përmbajtur, por jo më pak të pranishme. Në fjalë si “këndon”, “leshprera”, “dekolte”, “dantella”, “rreze”, “gjethe”, ajo krijon një fëshfërimë të brendshme, si kalimi i erës nëpër degë që nuk thyhen, por vetëm përkulen. Nëse “a” është hapësira, “e” është lëvizja brenda saj.

Zanorja “i” i jep poezisë një shkëlqim tjetër, elegancë më të ftohtë dhe më të kthjellët. Ajo shfaqet në “kristali”, “diellore”, “lëviz”, “shpirt”, dhe funksionon si një pikë drite që bie mbi sipërfaqen e ujit. Nuk e ndryshon rrjedhën, por e bën të dukshme. Është tingulli i transparencës, i asaj që shkëlqen pa zhurmë.

Ndërsa zanorja “u” sjell thellësi dhe kumbim. Në fjalë si “gushkuqi”, “buçasin”, “bujshme”, ajo hap një hapësirë të padukshme, të pandjeshme tingullore, ku zëri nuk shpërndahet, por përthithet dhe kthehet si jehonë. Është regjistri i brendshëm i pyllit, ai që nuk shihet, por ndjehet si dridhje nën tokë.

Por melodiciteti i kësaj poezie nuk ndërtohet vetëm mbi zanoret. Bashkëtingëlloret luajnë një rol po aq të rëndësishëm, duke krijuar strukturën e padukshme të kësaj muzike.

Tingulli “r” dhe sidomos “rr” është si lëvizja e ujit mbi gur. Në fjalë si “rreze”, “rrekezat”, “rroku-rrokullisen”, ai krijon një dridhje të vazhdueshme, që nuk ndalet, por përsëritet në forma të ndryshme. Është tingulli i rrjedhjes së pandërprerë, i një muzike që nuk ka fund.

Bashkëtingëllorja “sh” sjell një dimension tjetër: atë të fëshfërimës. Në “fishkëllen”, “shqyhen”, “shtrëngatë”, ajo nuk godet, por kalon lehtë, si era që prek sipërfaqen e gjetheve pa i shqetësuar. Është tingulli i butësisë së lëvizjes.

Kulmi i këtij orkestrimi tingullor ndjehet në vargjet:

“ujëra kristali bredhin në rrekezat,

rreze diellore

eh gjethe lëpjetash,

pasqyra të bujshme...”

Këtu zanoret dhe bashkëtingëlloret nuk dallohen më si elemente të veçanta. Ato bashkohen në një rrjedhë të vetme muzikore. Në këtë pikë tingulli dhe kuptimi ecin së bashku. Është momenti kur poezia nuk përshkruan më pyllin, por e kthen atë në këngë.

Edhe mbyllja e poezisë ruan këtë puls të brendshëm muzikor:

“shpirt i shpirtit o pylli me ferra,

shtrëngatë e padukshme,

lëviz nëpër vena...”

Këtu tingulli i “shpirtit” përsëritet si një jehonë e largët që nuk shuhet. Muzika nuk del më nga pylli; ajo është zhvendosur në trupin e njeriut. “Lëviz nëpër vena” nuk është vetëm figurë kuptimore, por edhe përfundim tingullor: melodiciteti i poezisë ka hyrë në qarkullimin e gjakut.

Prandaj melodiciteti nuk është zbukurim i vargut, por pjesë e frymëmarrjes së kësaj poezie. Është muzika e një pylli që nuk hesht, por këndon përmes fjalëve. Lexuesi nuk e përfundon këtë poezi me ndjesinë se ka lexuar një tekst, por sikur ka dalë nga një pyll ku gjethet, uji, era dhe zemra e njeriut kanë rrahur për pak çaste me të njëjtin ritëm.

Në poezinë "O pylli me ferra...", Odise Kote dëshmon se ritmi dhe melodiciteti nuk janë vetëm cilësi të vargut, por mënyra se si poezia arrin ta shndërrojë natyrën në përvojë njerëzore. Pylli nuk mbetet më një hapësirë e gjelbër, por një qenie e gjallë, ku çdo tingull, çdo lëvizje dhe çdo figurë poetike rrjedhin në të njëjtin puls, derisa ritmi dhe melodiciteti nuk mbeten më cilësi të vargut, por vetë frymëmarrja e jetës poetike.

 Sarandë, korrik 2026

 

O pylli me ferra …

O pylli me ferra, boronica, manaferra,

ku këndon gushkuqi e fishkëllen era.

 

Qeshin ca çapkëne, çmenden ca leshprera,

rroku - rrokullisen përmbi luleshqerra,

buçasin në vena ndjesi të pandjera.

 

Vijnë ca miturake, ikin ca të tjera,

fustane të kuqe, fustane të verdha,

grisen dekolte, shqyhen ca dantella,

në furi aromash, def - dëfren hareja.

 

Hypin maje pishash edhe laureshat,

ujëra kristali bredhin në rrekezat,

rreze diellore,

eh gjethe lëpjetash,

pasqyra të bujshme ...

 

shpirt i shpirtit o pylli me ferra,

shtrëngatë e padukshme,

lëviz nëpër vena ...

Sunday, 14 June 2026

 

KRYQËZIMI I KRISHTIT SIPAS SADIK BEJKOS

Ose realizmi magjik te poezia “Krishti kryqëzohet vetëm në tokë”

 

Nga Timo Mërkuri

Poezia “Krishti kryqëzohet vetëm në tokë” e Sadik Bejkos nuk është një poezi që ngrihet mbi themelet e realizmit magjik, siç ndodh në disa vepra ku e jashtëzakonshmja bëhet vetë lënda e rrëfimit. Trualli i saj mbetet thellësisht njerëzor. Ajo lind nga përvoja e njeriut, nga etja e tij për të kapërcyer kufijtë e vet, nga tundimi për të prekur një hapësirë tjetër përtej asaj që jeton çdo ditë, por edhe nga vetëdija se askush nuk mund t'i shpëtojë plotësisht tokës së vet. Në qendër të poezisë nuk qëndron mrekullia, por drama e qenies njerëzore, ajo lëkundje e përhershme mes ëndrrës për t'u ngritur lart dhe peshës që e tërheq vazhdimisht drejt truallit ku është hedhur fati i saj.

Pikërisht këtu duhet kërkuar edhe prania e realizmit magjik. Ai nuk përbën boshtin themelor të poezisë, por shfaqet si një mjet artistik përmes të cilit poeti depërton më thellë në territoret e shpirtit njerëzor. Nuk është magjikja ajo që drejton poezinë; është përvoja njerëzore që, në disa çaste të rralla, vishet me dritën e magjikes për të zbuluar më qartë të vërtetat e saj.

Për këtë arsye, elementet magjike nuk krijojnë një botë më vete. Ato nuk ndërtojnë një univers paralel dhe nuk e zëvendësojnë realitetin. Përkundrazi, lindin brenda tij, siç lind një vegim nga lodhja e syrit ose siç ngrihet një ëndërr nga thellësia e një malli të vjetër. “Kufiri i dritës”, ai vend i papërcaktuar “sa një gisht nën Hënë”, karroca me flatra që zbret pranë njerëzve dhe i fton drejt fluturimit, nuk i përkasin logjikës së zakonshme të botës. Megjithatë poeti nuk i paraqet si ngjarje të jashtëzakonshme që kërkojnë shpjegim. Ato hyjnë në poezi me natyrshmërinë e një kujtimi, të një parandjenje ose të një ëndrre që për një çast merr pamjen e realitetit. Askush nuk habitet prej tyre. Askush nuk kërkon t'i provojë. Ato pranohen ashtu siç pranohen drita, era apo kujtesa. Pikërisht në këtë pranueshmëri të qetë të së pamundurës fillon të marrë formë realizmi magjik i poezisë.

Por rëndësia e këtyre elementeve nuk qëndron vetëm te bukuria e tyre figurative, ato kryejnë një funksion më të thellë. Për një çast e shkëpusin njeriun nga graviteti i jetës së zakonshme, e largojnë nga halli, ankthi dhe pesha e ditëve, duke i dhënë mundësinë të shohë përtej kufijve të botës që njeh. Mirëpo ky udhëtim nuk përfundon në qiell, ai përfundon përsëri në tokë. Madje, pas kësaj prekjeje të së pamundurës, toka duket edhe më e vërtetë, edhe më e pashmangshme. Ëndrra nuk e zbeh realitetin; e ndriçon atë nga një kënd tjetër. Është si një vetëtimë që ndriçon për pak çaste një peizazh nate: drita zgjat pak, por pas saj gjërat shihen më qartë.

Në këtë kuptim, magjikja nuk është arratisje nga jeta. Ajo buron nga vetë etja për ta kapërcyer përkohësisht barrën e saj. Nuk ndërtohet kundër tokës, por lind prej saj. Nuk e mohon hallin njerëzor, por e bën më të dukshëm. Sepse edhe ëndrra më e largët mbart brenda vetes hijen e realitetit që e ka lindur.

Prandaj realizmi magjik në këtë poezi nuk duhet parë si një zbukurim estetik apo si një lojë me të jashtëzakonshmen. Ai është mënyra përmes së cilës poeti shpreh një nga dramat më të vjetra të njeriut: dëshirën për të kapërcyer kufijtë e vet dhe pamundësinë për t'u shkëputur prej tyre. Kështu, elementet magjike nuk e largojnë poezinë nga jeta reale. Përkundrazi, e kthejnë vazhdimisht drejt saj, derisa në fund mbetet vetëm e vërteta e madhe që përshkon të gjithë tekstin: njeriu mund të ndjekë me sy dritat më të largëta të qiellit, mund të ëndërrojë vende që ndodhen “sa një gisht nën Hënë”, por kryqi i tij ngrihet gjithmonë në tokë. Pikërisht aty ku ai dashuron, vuan, rrëzohet dhe ngrihet përsëri.

1. Pavarësisht dritës së pazakontë që herë pas here përshkon vargjet dhe joshjes për të hyrë në hapësira që duken përtej kufijve të së zakonshmes, poezia “Krishti kryqëzohet vetëm në tokë” mbetet e mbështetur mbi një truall thellësisht njerëzor. Në zemër të saj nuk qëndron mrekullia, por njeriu. Ai njeri që ëndërron më larg sesa mund të arrijë, që kërkon me sy horizonte të panjohura, që për një çast beson se mund t'i shpëtojë gravitetit të fatit të vet, por që në fund rikthehet aty ku e pret jeta e tij e vërtetë.

Prandaj realja në këtë poezi nuk duhet kërkuar vetëm te fjalët që emërtojnë tokën, hallin, vuajtjen apo ankthin. Ajo është më e thellë se kaq. Është e pranishme në vetë frymën e poezisë, në mënyrën si mendon dhe ndien subjekti lirik. Edhe kur ai prek kufijtë e së pamundurës, edhe kur shikimi i tij endet drejt atij vendi të mistershëm "sa një gisht nën Hënë", ai nuk largohet kurrë nga drama njerëzore. Përkundrazi, sa më lart ngjitet ëndrra, aq më të dukshme bëhen rrënjët që e mbajnë njeriun të lidhur me tokën. Është si një pemë që i ngre degët drejt qiellit, por jetën e merr nga errësira e dheut ku janë ngulur rrënjët e saj.

Në këtë kuptim, halli, vuajtja, ankthi, rënia dhe vetë figura e Krishtit nuk janë thjesht tema poetike, ato përbëjnë gravitetin e brendshëm të poezisë. Janë ajo forcë e heshtur që e tërheq vazhdimisht ligjërimin drejt tokës, edhe në çastet kur duket se po largohet prej saj. Në këtë tekst, toka nuk është vetëm një hapësirë fizike. Ajo është vetë kushti njerëzor, vendi ku njeriu përballet me vetveten, me humbjet, me dashurinë, me kohën dhe me dhimbjen.

Kjo bëhet veçanërisht e qartë në fund të poezisë:

"Të fitojmë, pra, Tokën,

Të fitojmë prapë hallin, vuajtjen, ankthin tonë."

Janë vargje që mbartin një qetësi të fituar me mundim. Nuk tingëllojnë si fjalë zhgënjimi për një ëndërr që nuk u përmbush, por si zëri i një njeriu që ka parë larg dhe është kthyer më i mençur. Pas tundimit për të prekur një hapësirë tjetër, ai kupton se vlera e jetës nuk qëndron te arratisja prej saj, por te guximi për ta jetuar deri në fund.

Pikërisht këtu merr peshë të veçantë folja "të fitojmë". Poeti nuk thotë të pranojmë tokën, por ta fitojmë atë. Është një ndryshim i vogël në fjalë, por i madh në kuptim. Toka nuk paraqitet si një dhuratë e gatshme. Ajo ngjan me një arë që duhet punuar vazhdimisht, me një bukë që duhet fituar çdo ditë, me një dritë që duhet mbrojtur nga erërat e kohës. Të fitosh tokën do të thotë të pranosh barrën e jetës pa hequr dorë prej saj, të pranosh plagët pa humbur aftësinë për të dashur.

Në këtë mënyrë, realja nuk mbetet një sfond mbi të cilin lëvizin figurat poetike. Ajo bëhet vetë qendra e gravitetit të poezisë. Është shtrati i thellë ku rrjedh gjithë kjo lëndë lirike. Edhe kur imagjinata hap dritare drejt së panjohurës, edhe kur para syve shfaqen kufij drite apo vende të paarritshme, rrjedha kthehet përsëri te burimi i saj: te njeriu dhe te fati i tij tokësor.

Madje mund të thuhet se e gjithë poezia lëviz midis dy thirrjeve: njërës që e fton njeriun të ngjitet lart dhe tjetrës që e thërret të kthehet në tokë. Por në fund është kjo e dyta që fiton, jo si mohim i ëndrrës, por si njohje e një të vërtete të lashtë. Njeriu mund të shohë përtej vetes, mund të ndjekë me sy një vijë drite në horizont, mund të kërkojë vende që nuk gjenden në asnjë hartë, por kuptimin e vet e gjen gjithmonë këtu, në truallin ku jeton.

Prandaj fundi i poezisë nuk ka shijen e një parajse të humbur. Ai ngjan më shumë me kthimin e një udhëtari që, pasi ka ndjekur larg një shteg drite, ndalet dhe kupton se shtëpia e tij nuk ndodhej në skajin e horizontit. Ajo ishte aty ku kishte nisur udhën. Në tokë. Në atë tokë ku njeriu vuan dhe dashuron, ku rrëzohet dhe ngrihet përsëri, ku plagët dhe shpresat ecin krah për krah. Në atë tokë ku, sipas simbolikës së fuqishme të Sadik Bejkos, Krishti vazhdon të kryqëzohet vetëm në tokë.

2. Nëse realja është toka ku mbështetet poezia, magjikja është dritarja që hapet përtej saj. Ajo shfaqet jo për të mohuar botën reale, por për t'i dhënë asaj një dimension tjetër, një mundësi të përkohshme kapërcimi. Në këtë poezi, magjikja nuk vjen me bujë dhe as me shenjat e zakonshme të mrekullisë. Ajo hyn qetësisht në ligjërimin poetik, si një mjegull e hollë që mbështjell sendet pa ua ndryshuar pamjen, por duke ua ndryshuar kuptimin.

Qysh në vargjet e para poeti e vendos lexuesin përballë një hapësire që nuk i përket as plotësisht reales, as plotësisht ëndrrës:

"Prekëm

në kufirin e dritës,

në fërfëllimën që ndan hemisferat, hapësirat –

në të fluturimit teh të paprekshëm."

Kjo nuk është një hapësirë konkrete dhe as një vend që mund të përcaktohet me koordinata të zakonshme. Është një prag. Një vijë e padukshme ku takohen e njohura dhe e panjohura, e realja dhe e pamundura. Vetë shprehja "kufiri i dritës" bart një ngarkesë të fortë simbolike. Drita zakonisht lidhet me njohjen dhe qartësinë, por këtu ajo ka kufirin e vet. Përtej tij fillon një territor që nuk i bindet më logjikës së zakonshme. Poeti nuk e paraqet atë territor; ai vetëm na bën të ndiejmë praninë e tij.

Po aq e mistershme është edhe "fërfëllima që ndan hemisferat, hapësirat". Fërfëllima është diçka kalimtare, pothuajse e pakapshme. Ajo nuk mund të shërbejë si mur ndarës midis botëve, por në universin poetik të Bejkos pikërisht ajo merr këtë funksion. Kështu krijohet një nga paradokset më të bukura të poezisë: kufiri mes dy hapësirave të mëdha nuk është një mur i fortë, por një lëvizje e lehtë ajri, një dridhje e padukshme që mund të preket vetëm nga imagjinata.

Nga kjo hapësirë liminale lind edhe figura më e veçantë e poezisë:

"Vendin diku,

pak sa një gisht nën Hënë,

vend që nuk zbret kurrë tek ne të gjallët."

Ky është ndoshta imazhi më i plotë i magjikes në gjithë tekstin. Poeti nuk e vendos atë vend përtej Hënës, në largësi të pakapshme kozmike. Përkundrazi, e afron aq shumë sa duket se mund të preket me dorë. Është vetëm "një gisht nën Hënë". Por pikërisht në çastin kur duket i afërt, ai bëhet i paarritshëm. Kjo afërsi dhe largësi e njëkohshme i jep figurës një tension të veçantë poetik. Është si një ishull drite që shfaqet në horizontin e qenies njerëzore, aq pranë sa mund ta ëndërrosh, por aq larg sa nuk mund ta banosh.

Magjikja merr formë edhe më konkrete kur në poezi shfaqet karroca me flatra:

“Çasti u ndal, ra si

karroca me flatra te këmbët tona :

Ejani, ejani të fluturojmë, tha “

Në një poezi të zakonshme, një figurë e tillë do të kërkonte shpjegim. Këtu jo. Askush nuk habitet, askush nuk pyet nga erdhi apo si mund të ekzistojë. Ajo zbret natyrshëm në mes të botës njerëzore dhe bëhet pjesë e saj. Pikërisht këtu qëndron forca e magjikes së Bejkos. E pamundura nuk paraqitet si përjashtim nga rregulli, por si një mundësi që për një çast bëhet po aq e natyrshme sa toka ku qëndrojnë këmbët e njerëzve.

Madje edhe vetë koha humbet vetitë e saj të zakonshme. "Çasti u ndal". Nuk kemi më kohën lineare të jetës së përditshme. Kemi hyrë në një hapësirë poetike ku koha mund të ndalohet dhe ku njeriu mund të përjetojë atë që zakonisht mbetet jashtë mundësive të tij.

Megjithatë, magjikja në këtë poezi nuk është arratisje. Ajo nuk ndërton një botë të re përballë botës reale. Është më tepër një çast zbulimi, një hapje e beftë e horizontit. Për disa çaste njeriu arrin të shohë përtej kufijve që e rrethojnë, të prekë me majat e gishtërinjve një mundësi tjetër të ekzistencës. Por kjo mundësi mbetet gjithmonë e brishtë, si vetë fërfëllima që ndan hapësirat.

Prandaj magjikja te Sadik Bejko nuk ka ngurtësinë e mitit dhe as shkëlqimin e përrallës. Ajo ngjan me një dritë të largët që shfaqet për pak çaste mbi ujërat e natës. E shohim, e ndjekim me sy, besojmë se mund ta arrijmë, por kur afrohemi kuptojmë se ajo nuk ishte krijuar për t'u zotëruar. Ishte krijuar vetëm për të na kujtuar se përtej asaj që jetojmë ekziston gjithmonë një hapësirë tjetër, e paarritshme dhe joshëse, ku ëndrra vazhdon të ecë përpara njeriut.

3. Për të kuptuar natyrën e magjikes në këtë poezi, nuk mjafton të ndalemi te figurat e saj. Nuk mjafton të shohim karrocën me flatra, vendin "sa një gisht nën Hënë" apo kufirin e dritës. Duhet të kërkojmë burimin prej nga ato lindin. Vetëm atëherë bëhet e qartë se magjikja te Sadik Bejko nuk zbret nga qielli, nuk del nga legjendat dhe as nga ndonjë mit i lashtë. Ajo ngjitet nga thellësitë e shpirtit njerëzor.

Në shumë vepra të realizmit magjik, e jashtëzakonshmja buron nga kujtesa mitike e një populli, nga besime të trashëguara brez pas brezi apo nga ndërhyrja e forcave të mbinatyrshme në jetën e përditshme. Këtu ndodh diçka tjetër. Magjikja nuk ka prejardhje të jashtme. Ajo lind brenda vetë njeriut, si një etje e vjetër për të kapërcyer kufijtë e asaj që është e mundur.

Poeti e lë të kuptohet këtë që në fillim të udhëtimit poetik:

“Ëndrash e kishim ditur, turbull  pandehur, këtë çast

fare, fare të largët ."

Këto vargje janë çelësi i gjithë dimensionit magjik të poezisë. Çasti nuk vjen nga jashtë. Ai ka ekzistuar më parë në formën e ëndrrës. Ka jetuar në atë zonë të paqartë të vetëdijes ku dëshirat, parandjenjat dhe mallrat e pashpjegueshme përzihen me njëra-tjetrën. Fjala "turbull" është veçanërisht domethënëse. Magjikja nuk lind nga një projekt i qartë i mendjes. Ajo lind aty ku arsyeja humbet kufijtë e saj dhe ia lë vendin intuitës.

Prandaj vendi i famshëm "sa një gisht nën Hënë" nuk duhet parë si një koordinatë kozmike. Në thelb ai është një vend i shpirtit. Një hapësirë e krijuar nga dëshira njerëzore për të shkuar përtej vetvetes. Njeriu gjithmonë ka ëndërruar një tokë tjetër përtej tokës, një dritë tjetër përtej dritës që njeh, një jetë tjetër përtej kufijve të jetës së zakonshme. Pikërisht prej kësaj etjeje lind edhe ai vend i papërcaktuar që poeti e vendos mes tokës dhe Hënës.

Në këtë kuptim, magjikja në poezi është bijë e mungesës. Ndoshta sepse njeriu është e vetmja qenie që e do jetën me gjithë zemër dhe megjithatë ëndërron vazhdimisht një jetë tjetër. Ajo lind nga ndjenja se jeta, sado e dashur dhe e çmuar, nuk arrin ta mbushë plotësisht etjen e njeriut. Gjithmonë mbetet një hapësirë bosh, një horizont i paarritur, një dritare e hapur drejt diçkaje që nuk mund të emërtohet. Është pikërisht kjo mungesë që ushqen imagjinatën dhe e shtyn shpirtin drejt asaj që duket e pamundur.

Ndoshta për këtë arsye poeti nuk përdor simbole të fuqishme force apo pushteti për të hyrë në atë botë. Porta e magjikes hapet nga një gjest pothuajse i padukshëm:

" kur me një të puthur fluture helmuese

prek në kufirin fërfëllues

që i ndan më dysh hemisferat?”

Është një nga figurat më të holla dhe më të ndërlikuara të poezisë. Flutura zakonisht lidhet me bukurinë, lehtësinë dhe brishtësinë. Këtu ajo bart edhe helmin e vet. Bukuria dhe rreziku bashkëjetojnë në të njëjtën figurë. Vetë kalimi drejt magjikes nuk ndodh me një goditje të fortë, por me një prekje të lehtë. Mjafton një "e puthur fluture"( jo rrahje krahësh)  për të lëkundur kufijtë e botës së zakonshme.

Kjo tregon se burimi i magjikes nuk është forca, por ndjeshmëria. Nuk është pushtimi i së panjohurës, por aftësia për ta ndier praninë e saj. Vetëm ai që ruan brenda vetes hapësirën e ëndrrës mund të arrijë deri te ai kufi ku realja fillon të humbasë qartësinë e saj.

Madje mund të thuhet se magjikja në këtë poezi lind nga vetë natyra paradoksale e njeriut. Nga njëra anë ai është qenie e tokës, i lidhur pas kohës, trupit, vuajtjes dhe vdekjes. Nga ana tjetër ai mbart brenda vetes një etje të pashuar për pafundësinë. Ai jeton në tokë, por ëndërron qiellin. Ecën mbi gurë, por ndjek yjet me sy. Pikërisht në këtë përplasje mes kufirit dhe dëshirës lind magjikja e poezisë.

Prandaj karroca me flatra që zbret pranë njerëzve nuk duhet parë vetëm si një figurë fantastike. Ajo është mishërimi i një dëshire të hershme njerëzore. Është forma që merr për një çast ëndrra e fluturimit, ajo ëndërr që ka shoqëruar njeriun qysh kur ngriti sytë për herë të parë drejt qiellit. Në këtë kuptim, magjikja nuk vjen nga jashtë njeriut; ajo është një pjesë e tij, ndoshta pjesa më e fshehtë dhe më e pambrojtur.

Kjo është arsyeja pse magjikja e Sadik Bejkos nuk na duket e huaj. Lexuesi nuk e përjeton si diçka që i kundërvihet jetës, por si diçka që e njeh prej kohësh. Sepse secili ka pasur në vetvete një vend "sa një gisht nën Hënë". Secili ka ndjekur një herë një dritë të largët që dukej e arritshme dhe e paarritshme njëkohësisht. Secili ka besuar, qoftë edhe për një çast, se përtej kufijve të së zakonshmes mund të ekzistojë një hapësirë tjetër.

Pikërisht aty duhet kërkuar burimi i magjikes në këtë poezi. Jo në qiell, jo në mite dhe as në mrekulli. Por në atë pjesë të shpirtit njerëzor që nuk pajtohet kurrë plotësisht me kufijtë e jetës dhe vazhdon të ëndërrojë, edhe kur e di se ëndrra mund të zgjasë vetëm sa një fërfëllimë krahu fluture.

4. Pasi kemi parë truallin real mbi të cilin mbështetet poezia dhe burimin e brendshëm prej nga lind magjikja, bëhet më e lehtë të kuptojmë se ku qëndron realizmi magjik i kësaj vepre. Ai nuk gjendet te karroca me flatra, te kufiri i dritës apo te vendi "sa një gisht nën Hënë" të marra veçmas. As te toka, halli dhe ankthi të parë më vete. Realizmi magjik lind pikërisht në çastin kur këto dy botë takohen dhe bashkëjetojnë pa e përjashtuar njëra-tjetrën si dy rrjedha që vijnë nga burime të ndryshme dhe bashkohen në të njëjtin shtrat lumi. Asnjëra nuk e tret tjetrën; përkundrazi, secila i jep tjetrës një dritë të re. Realja bëhet më e thellë dhe magjikja më e besueshme.

Këtë e ndiejmë që në momentin kur shfaqet karroca me flatra:"Çasti u ndal,/ ra si karroca me flatra te këmbët tona." Figura është absolutisht e jashtëzakonshme. Realja është “te këmbët tona”, pra te hapësira njerëzore ndërsa magjikja është karroca me flatra dhe vetë ndalimi I çastit. Ndërsa realizmi magjik lind nga fakti se kjo karocë nuk zbret në një botë mitike, por pranë njerëzve të zakonshëm, si të ishte gjëja më e natyrëshme në botë. Pra ëndrra ulet në të njejtin truall ku është njeriu. Është sikur qielli për një çast harron lartësinë e vet dhe zbret të ulet pranë halleve njerëzore. Kjo është arsyeja pse lexuesi nuk e përjeton si një ndërhyrje fantastike, por si një mundësi të papritur që çel për një çast brenda jetës së zakonshme.

Edhe më domethënës bëhet ky bashkim kur poeti ndërfut në të njëjtin vizion elemente krejt tokësore:

"(Barëra të shpresës sonë kaq të forta

  ende lopët s'u patën ngrënë!?)"

Është një detaj që mund të kalojë pa u vënë re, por në të vërtetë mbart thelbin e realizmit magjik të poezisë. Këtu lopët janë një element krejt real, ndërsa “barërat e shpresës”I përkasin n jë dimensioni metaforik dhe magjik. Realizmi magjik krijohet sepse këto dy plane nuk ndahen; përkundrazi ndërthuren aq natyrshëmsa lexuesi e pranon pa kundërshtim këtë metamorfozë poetike. Shpresa këtu nuk rritet në qiell, por në të njëjtën tokë ku kullosin lopët; pikërisht për këtë arsye ajo duket njëherësh e brishtë dhe e pavdekshme.

Po kështu ndodh me vendin e shumëpërfolur shprehur me imazhin:

"Vendin diku, pak sa një gisht nën Hënë,

vend që nuk zbret kurrë tek ne të gjallët."

"Ne të gjallët" është elementi real, bota konkrete e njerëzve. Ndërsa "vendi sa një gisht nën Hënë" është një hapësirë krejt magjike, e paarritshme dhe e papërcaktueshme. Mirëpo poeti nuk e paraqet si përrallë apo si parajsë. Ai flet për të me qetësinë me të cilën do të paraqiste një vend të zakonshëm. Është një vend që nuk gjendet në hartë, por që secili e ka ndier njëherë brenda vetes: aq pranë sa duket se mund ta prekësh, aq larg sa nuk mund të mbërrish kurrë tek ai. Pikërisht kjo mënyrë e natyrshme e trajtimit të së pamundurës krijon efektin e realizmit magjik."sa një gisht nën Hënë". Në vetvete ai është një imazh i pastër magjik, por nuk paraqitet si parajsë e pavarur nga jeta, por si një tundim për t'u larguar prej saj. Për këtë arsye ai mbetet i lidhur me realen edhe kur duket se e kapërcen atë.

Një nga kulmet e kësaj ndërthurjeje gjendet te vargjet:

"Bota bëhet tjetër,

Ndodh: dhe në ujë perlash mund të zhgërryhen derrat."

Këtu realizmi magjik arrin një nga shprehjet e tij më të plota. Uji i perlave i përket një bote të mrekullueshme, pothuajse përrallore. Derrat, përkundrazi, i përkasin botës më tokësore dhe më të zakonshme që mund të imagjinohet. Midis tyre ekziston një kontrast i fortë estetik, por poeti nuk e përdor këtë për të krijuar përplasje. Ai i vendos në të njëjtin peizazh dhe i lejon të bashkëjetojnë natyrshëm, duke krijuar në këtë mënyrë realizmin magjik. Është sikur poeti dëshiron të na thotë se edhe mrekullia, kur prek tokën, merr pak nga balta e saj, ndërsa balta fiton një shkëlqim të papritur.

Madje edhe figura qendrore e poezisë, Krishti, merr kuptim brenda kësaj ndërthurjeje. Krishti është simbol i sakrificës, i dhimbjes dhe i kapërcimit shpirtëror. Ai i përket historisë dhe mitit, tokës dhe qiellit. Kur poeti shkruan: "(Krishti prapë mund të vihet në kryq e mund)", ai bashkon në një figurë të vetme dimensionin njerëzor dhe atë metafizik. Kryqi mbetet në tokë, por kuptimi i tij shkon përtej saj.

Prandaj realizmi magjik i kësaj poezie nuk ndërtohet mbi mrekullinë si spektakël. Ai ndërtohet mbi pranimin e natyrshëm të magjikes brenda botës së zakonshme. Lexuesi nuk pyet nëse ekziston vërtet ai vend "sa një gisht nën Hënë", as se si mund të zbresë një karrocë me flatra pranë njerëzve. Ai e pranon këtë siç pranon ekzistencën e hallit, të vuajtjes apo të tokës. Pikërisht ky pranim i qetë është shenja e dukshme e realizmit magjik.

Në të njëjtën frymë mund të lexohet edhe pasazhi:

" Ëndrash e kishim ditur, turbull 

pandehur, këtë çast

fare, fare të largët."

Realja këtu është përvoja krejt njerëzore e parandjenjës. Në pamje të parë kemi të bëjmë me një kujtim ose parandjenjë njerëzore, pra me një përvojë krejt reale të ndërgjegjes. Por kjo përvojë lidhet me një çast që ende nuk ka ndodhur dhe që megjithatë duket sikur është njohur më parë nëpërmjet ëndrrës. Kështu, ëndrra dhe realiteti nuk paraqiten si dy gjendje të ndara. Ato depërtojnë te njëra-tjetra. E ardhmja duket sikur ka kaluar më parë nëpër territoret e ëndrrës. Është sikur kujtesa dhe parandjenja ndërrojnë vendet: njeriu kujton atë që ende nuk ka jetuar. Pikërisht kjo ndjenjë e paqartë, ku parandjenja fiton po aq peshë sa përvoja konkrete, krijon një nga nuancat më të holla të realizmit magjik në poezi.

Një tjetër moment ku kjo ndërthurje bëhet veçanërisht e ndjeshme është pyetja: "Ç'mund të ndodhë e mund të mos ndodhë...". Realja gjendet te pasiguria njerëzore, te hezitimi që shoqëron çdo zgjedhje dhe çdo pritje për të ardhmen. Është një gjendje e njohur për çdo njeri, e lidhur me logjikën dhe përvojën e jetës.

Menjëherë pas kësaj pyetjeje poezia hyn në një hapësirë tjetër, ku kufijtë e së mundshmes fillojnë të treten. Këtu nis magjikja: jo si mrekulli e dukshme, por si një ndjesi se realiteti mund të zgjerohet përtej asaj që është e zakonshme. Është sikur subjekti lirik qëndron mbi një urë të varur mes dy brigjeve: pas tij mbetet toka e njohur e përvojës njerëzore, ndërsa përpara hapet territori i ëndrrës dhe i së panjohurës.

Realizmi magjik lind pikërisht në këtë çast lëkundjeje. Realja nuk zhduket dhe magjikja nuk e përjashton atë; përkundrazi, të dyja bashkëjetojnë në të njëjtën përvojë shpirtërore. Njeriu vazhdon të qëndrojë me këmbë në tokë, por vështrimi i tij depërton drejt një hapësire ku gjithçka mund të ndodhë ose të mos ndodhë. Pikërisht kjo bashkëjetesë e së zakonshmes me të pamundurën krijon klimën e realizmit magjik në poezi.

Në të njëjtën mënyrë mund të lexohet edhe kthimi i beftë: "Por... hap-mbyll sytë, prapë ramë në tokë." Fluturimi drejt së jashtëzakonshmes dhe rënia në tokë nuk paraqiten si ngjarje të kundërta. Ato rrjedhin natyrshëm nga njëra-tjetra. Vetë shprehja "hap-mbyll sytë" e zvogëlon distancën midis mrekullisë dhe realitetit. Mrekullia fiton përmasat e një pulitjeje. Kështu magjikja nuk paraqitet si një përvojë e largët dhe e paarritshme, por si një mundësi që mund të prekë jetën e zakonshme dhe pastaj të zhduket po aq natyrshëm sa është shfaqur.

Madje edhe vargjet: "atë rënien në truallin e fillimit, rënien që nga barku i nënës" mbartin një realizëm magjik të heshtur. Lindja është ngjarja më reale dhe universale e jetës njerëzore. Por poeti e sheh atë si një "rënie", duke i dhënë një kuptim metafizik kësaj përvoje biologjike. Kështu krijohet një lidhje e fshehtë midis lindjes dhe fatit njerezor. Në këtë mënyrë, një fakt i zakonshëm i ekzistencës fiton përmasa simbolike dhe bëhet pjesë e të njëjtit univers ku bashkëjetojnë toka dhe ëndrra, lindja dhe fluturimi, kufiri dhe kapërcimi i tij. Duket sikur njeriu, që në çastin kur vjen në botë, mbart brenda vetes këtë dyzim: një pjesë të lidhur pas tokës dhe një tjetër që vazhdon të kërkojë qiellin.

5. Për mendimin tim, risia e kësaj poezie nuk qëndron thjesht te prania e disa elementeve magjike. Poezia shqipe ka njohur edhe më parë vizione fantastike, simbole kozmike, madje edhe ndërhyrje të mitit në realitet. E veçanta e Sadik Bejkos është se ai e përdor magjiken në një mënyrë krejt tjetër. Ai nuk ndërton një univers paralel dhe as nuk e largon lexuesin nga toka. Përkundrazi, e sjell magjiken në zemër të përvojës njerëzore, aty ku jetojnë halli, vuajtja dhe ankthi. Pikërisht këtu fillon risia e kësaj poezie.

Së pari, poeti e çliron magjiken nga burimi tradicional mitik. Në letërsinë shqipe, magjikja lidhet me legjendën, folklorin, besimet popullore ose kujtesën mitike. Te kjo poezi ndodh ndryshe, magjikja nuk vjen nga jashtë njeriut, por nga brenda tij. Ajo lind nga ëndrra, nga mungesa, nga etja për të kapërcyer kufijtë e ekzistencës. Prandaj vendi "sa një gisht nën Hënë" nuk është një hapësirë legjendare, por një gjeografi e shpirtit njerëzor. Në këtë kuptim, Bejko e zhvendos realizmin magjik nga territori i mitit në territorin e ndërgjegjes.

Një risi tjetër që bie në sy është natyralizimi i magjikes. Në poezi nuk ka habi përballë mrekullisë. Askush nuk çuditet kur shfaqet: "Çasti u ndal, ra si/karroca me flatra te këmbët tona." pasi karroca me flatra nuk hyn në tekst si një ngjarje e jashtëzakonshme që trondit botën. Ajo zbret qetësisht pranë njerëzve, sikur të kishte qenë gjithmonë aty. Kjo mënyrë e pranimit të magjikes pa habi e afron poezinë me thelbin e realizmit magjik bashkëkohor dhe përbën një prurje të veçantë në poetikën shqipe, ku zakonisht fantastikja është shoqëruar me atmosferë mrekullie ose me ndjesinë e çuditjes.

Po aq e rëndësishme është mënyra si poeti bashkon sublimen me të zakonshmen. Në shumë raste këto dy botë qëndrojnë larg njëra-tjetrës. Te Bejko ato prekin supet. Ndërsa karroca me flatra fton drejt fluturimit, në të njëjtin vizion shfaqen edhe lopët: "(Barëra të shpresës sonë kaq të forta/ende lopët s'u patën ngrënë!?)."

Kjo afërsi është një nga risitë më të bukura të poezisë. Magjikja nuk e përjashton të zakonshmen dhe e zakonshmja nuk e ul madhështinë e vizionit. Ëndrra dhe jeta e përditshme ndajnë të njëjtin truall. Në këtë mënyrë, poezia krijon një realizëm magjik me fytyrë njerëzore, larg dekorit ekzotik që shpesh e shoqëron këtë rrymë.

Një tjetër risi lidhet me mënyrën se si magjikja përdoret për të thelluar kuptimin e reales. Zakonisht e jashtëzakonshmja shërben për të na larguar nga bota e zakonshme. Këtu ndodh e kundërta. Fluturimi drejt së pamundurës e bën më të dukshme peshën e tokës. Sa më afër duket vendi "sa një gisht nën Hënë", aq më i fortë bëhet rikthimi te halli njerëzor:"Të fitojmë, pra, Tokën,/Të fitojmë prapë hallin, vuajtjen, ankthin tonë." Kjo është ndoshta risia më e thellë filozofike e poezisë. Magjikja nuk përdoret për të mohuar realitetin, por për ta ndriçuar atë nga një kënd tjetër. Ëndrra bëhet pasqyrë e tokës.

Po kështu, Bejko krijon një realizëm magjik me përmbajtje ekzistenciale. Në shumë vepra të kësaj natyre, e magjikja lidhet me historinë kolektive, me kujtesën e një populli apo me ndërthurjen e kulturave. Këtu qendra e gravitetit mbetet njeriu i vetëm, me ankthin dhe dëshirën e tij për kapërcim. Magjikja nuk është aventurë e botës, por aventurë e shpirtit.

Në fund, edhe figura e Krishtit fiton një funksion të ri poetik. Ajo nuk paraqitet si figurë teologjike dhe as si personazh biblik. Ajo shndërrohet në simbolin më të plotë të fatit njerëzor. Prandaj poezia mbyllet me rikthimin në tokë: "Në tokë... të fitojmë tokën./ (Krishti prapë mund të vihet në kryq e mund)."

Këtu realizmi magjik e ka kryer misionin e vet. Na ka ngritur për një çast drejt një hapësire që dukej përtej jetës dhe më pas na ka kthyer sërish në truallin njerëzor. Si një zog drite që prek horizontin e largët dhe kthehet në folenë e vet, poezia rikthehet aty ku fillon gjithçka: te njeriu.

Prandaj risia e kësaj poezie në poetikën shqipe nuk qëndron thjesht te përdorimi i elementeve magjike. Risia qëndron te mënyra se si ato bëhen pjesë e natyrshme e përvojës ekzistenciale, te mënyra se si ëndrra dhe toka, Hëna dhe halli, fluturimi dhe kryqi bashkëjetojnë në të njëjtën frymëmarrje poetike. Pikërisht në këtë bashkëjetesë lind ai realizëm magjik i veçantë, i brishtë dhe i menduar thellë, që i jep poezisë së Sadik Bejkos një vend të veçantë në poezinë bashkëkohore shqipe.

Në këtë poezi, realizmi magjik nuk funksionon si zbukurim estetik, por si një mënyrë e re e organizimit të përvojës poetike në letërsinë shqipe. Risia e Bejkos qëndron në zhvendosjen e magjikes nga miti dhe fantazia drejt hapësirës së ndërgjegjes dhe ekzistencës njerëzore. Në vend që të krijojë një botë paralele, ai e ndërton të jashtëzakonshmen brenda vetë realitetit të përditshëm, duke e bërë atë të natyrshme dhe të besueshme. Kështu, kufiri mes reales dhe magjikes nuk është më ndarje, por një zonë ndërveprimi ku prodhohet kuptimi poetik. Në këtë ndërthurje, magjikja nuk e zëvendëson realen, por e thellon atë dhe e bën më të dukshme. Pikërisht në këtë qasje qëndron edhe prurja më origjinale e Bejkos në realizmin magjik të poezisë shqipe.

 

Sarandë, prill 2024-qershor 2026

 

Krishti kryqëzohet vetëm në tokë

 

Prekëm

në kufirin e dritës,

në fërfëllimën që ndan hemnisferat, hapësirat -

në të fluturimit teh të paprekshëm.

 

Ëndrash e kishim ditur, turbull  pandehur, këtë çast

fare, fare të largët :

Vendin diku, pak sa një gisht nën Hënë,

vend që nuk zbret kurrë tek ne të gjallët.

 

Por ndodhi. Çasti u ndal, ra si

karroca me flatra te këmbët tona :

- Ejani, ejani të fluturojmë, tha.

(Barëra të shpresës sonë kaq të forta

ende lopët s’u patën ngrënë!?)

Le të ngjitemi, tha,

pak, fare pak gjer aty… nën Hënë.

 

Ç’ mund të ndodhë

e mund të mos ndodhë

kur me një të puthur fluture helmuese

prek në kufirin fërfëllues

që i ndan më dysh hemisferat?

Bota bëhet tjetër,

Ndodh: dhe në ujë perlash mund të zhgërryhen derrat.

 

Por… hap-mbyll sytë, prapë ramë në tokë.

S’qenkësh gjë,

s’paskësh qenë gjë ai vendi i një gisht nën-Hënës.

Të fitojmë, pra, Tokën,

Të fitojmë prapë hallin, vuajtjen, ankthin tonë,

atë rënien në truallin e fillimit,

rënien që nga barku i nënës.

 

Në tokë… të fitojmë tokën.

(Krishti prapë mund të vihet në kryq e mund).

Njerëzorë jemi, tepër njerëzorë…

…s’është më, nuk është

ai vendi sa një gisht nën Hënë,

dikund...

 

Nga libri “Letër Hamurabit”