PRURJET E REJA QË TË ÇOJNË LARG.
Nga Timo Mërkuri
Në librin e tij “Odisea dhe
Sirenat…”,(https://www.vasiltole.com/?product=odiseja-dhe-sirenat-grishje-drejt-viseve-iso-polifonike-te-epirit)
Vaso Tole e vendos këngën iso-polifonike, (shumëzërëshe) në horizontin e kohës
së Homerit. Në librin “Pse qanë kuajt e Akilit?”, ( https://www.vasiltole.com/?product=pse-qane-kuajt-e-akilit) kërkimi
i tij shkon më tej. Ai përpiqet ta gjejë zanafillën e kësaj kënge te ritet
mortore dhe, më konkretisht, te “e qara
me bote”.
Kështu, kërkimi për origjinën
zhvendoset drejt një shtrese parahomerike të jetës dhe kujtesës njerëzore. Dhe
bashkë me këtë zhvendosje hapet një fushë e gjerë kërkimi, ku Tole sjell dëshmi,
lidhje, interpretime dhe hipoteza që prekin jo vetëm historinë e këngës
shumëzërëshe, por edhe vetë natyrën e saj. Disa prej këtyre prurjeve marrin
formën e tezave, disa mbeten në terrenin e hipotezës, ndërsa të tjera kërkojnë
të maten me dëshmitë që sjell libri.
Pikërisht kjo pasuri e prurjeve
të librit na ka bërë që analizën ta ndërtojmë në tri pjesë, secila me objektin
e vet. E para ndalet te “e qara me bote” dhe te mënyra se si, brenda këtij
rituali mortor, shfaqen elemente të ndërtimit shumëzërësh. E dyta e ndjek gjurmët
e vajtimit në kohë, duke parë zhvillimin e shumëzërëshit dhe shndërrimet që ai
pëson në rrugën e tij. E treta zhvendos vështrimin te një çështje edhe më e
gjerë: te teza e origjinës iliro-epirote të këngës iso-polifonike dhe argumentet
që Tole sjell në mbështetje të saj. Kështu, tri pjesët nuk përsërisin
njëra-tjetrën, por marrin nga kënde të ndryshme disa prej çështjeve themelore
që ngre ky libër.
I. Prurja më e rëndësishme: “E
qara me bote” si shtrat i hershëm i iso-polifonisë
“E qara me bote” nuk është vetëm një mënyrë për të vajtuar të
vdekurin. Brenda saj ndodh diçka më e ndërlikuar: dhimbja e njërit del nga
vetmia e vet dhe kërkon zërin e të tjerëve. Një grua vajton. Rreth saj janë
gratë e tjera. Njëra nxjerr zërin, të tjerat përgjigjen, e mbajnë, e
përsërisin, e shoqërojnë. Rënkimi, thirrja, fjala e shkëputur, zanorja, heshtja
e shkurtër dhe shpërthimi i ri i vajit krijojnë një lëvizje ku zëri nuk është
më vetëm. Pikërisht këtu rituali mortor fiton një përmasë që, po ta dëgjosh me
veshin e muzikës, të bën të mendosh për një marrëdhënie zërash.
Këtë nuk e lexojmë vetëm në
libra. E kemi dëgjuar. E kemi përjetuar në familjet tona.
Dhe ndoshta pikërisht këtu duhet
të ndalemi: në çastin kur dhimbja individuale nis të bëhet shprehje kolektive.
Sepse një zë i vetëm mund të jetë klithmë, por disa zëra që i përgjigjen
njëri-tjetrit krijojnë tashmë një marrëdhënie. Në këtë kalim nga zëri te zërat,
nga vetmia e dhimbjes te prania e të tjerëve, mund të kërkohet edhe një nga
bërthamat e hershme të shumëzërëshit.
Qysh në fillim Vaso Tole e quan “të qarën me bote” një “bërthamë ende arkaike”, ku mund të
dallohen lindja dhe perceptimi i iso-polifonisë, ndërsa vajtimet i cilëson si “djepi ku përkunden këngët e lashta dhe ato
të reja” (f. 22). Kjo fjali është një nga çelësat për të kuptuar këtë
prurje të veçantë të librit. Sepse këtu nuk kemi më vetëm një studiues që
shikon një ritual të vjetër. Kemi një njeri që përpiqet të dëgjojë, brenda atij
rituali, se si mund të ketë nisur të mendojë kënga me më shumë se një zë.
Për të kuptuar iso-polifoninë,
autori kthehet te vajtimi; dhe për të kuptuar vajtimin, kthehet te njeriu
përballë vdekjes.
1. Çfarë është “e qara me bote”?
Shprehja vetë mbart një kuptim të
shumëfishtë. Në shpjegimin e Eqrem Çabejt, fjala “botë” lidhet me shtamën prej balte, pra me tokën, baltën e
shtamave. Edhe toponimi Qafa e Botës, për shembull, shpjegohet në këtë kuptim:
qafa e baltës, pasi, në kundërvënie me tërësinë shkëmbore të terrenit përreth,
vendi aty ishte me baltë të butë. Nuk është pra e rastësishme që Tole e lidh “të qarën me bote” me rrëketë e lotëve
dhe me tokën, duke e parë atë si një vajtim masiv, kolektiv, për njeriun. (f.
23)
Por kuptimin më të gjallë, atë që
e nxjerr shprehjen nga fjalori dhe e kthen në përvojë njerëzore, e jep Lefter
Çipa: “...është e qara me botën tënde.
Një grua e re që i vdes burri, qan me botën e saj, ‘ç’do bëj unë tani’. Ajo qan
me zë, qan me gjoks; nuk është ‘e qara e botës’, është ‘e qarë me botë’.”
(f. 24)
Këtu dukuria zbret nga kuptimi i
fjalës te dhimbja e njeriut. Gruaja nuk qan thjesht sepse ka vdekur dikush. Ajo
qan sepse, me vdekjen e burrit, të djalit apo të vajzës, i është shembur bota e
saj. Nuk ka humbur vetëm një njeri; ka humbur një rend të tërë të jetës.
Prandaj e qara nuk mund të mbetet vetëm lot. Ajo bëhet zë, gjoks, frymë, fjalë,
klithmë, thirrje dhe prani.
Në atë çast, dhimbja sikur kërkon
të dalë nga trupi me çdo mënyrë. Gruaja shkul flokët, çjerr faqet, godet kokën
pas qosheve të mureve. Janë veprime që, parë nga larg, mund të duken të
skajshme, por brenda logjikës së vajtimit kanë një kuptim të thellë: kur bota e
brendshme është rrëzuar, edhe trupi bëhet vendi ku ajo rrënohet. Bukuria,
pasuria, rregulli i përditshëm – gjithçka që i përkiste jetës së mëparshme –
për një çast humbet kuptimin.
Dhe pikërisht këtu “e qara me bote” merr kuptimin e saj më
të thellë. Është çasti kur dhimbja e njërit kërkon të bëhet e dëgjueshme për të
tjerët; kur zëri i individit nuk mbetet më vetëm brenda kraharorit të tij, por
mund të bashkohet me zërat e të tjerëve. Sikur një krisje e vetme në një mur të
bëhet, dalëngadalë krijohet çarje në të gjithë murin. Prandaj kjo e qarë është
njëkohësisht personale dhe kolektive: nis nga një njeri, por gjen jehonë te të
tjerët.
Në këtë kuptim, “e qara me bote” nuk duhet parë thjesht
si një mënyrë për të qarë të vdekurin. Është një mënyrë për ta nxjerrë dhimbjen
nga vetmia dhe për ta kthyer atë në një përvojë të përbashkët njerëzore.
2. Si nis “e qara me bote”?
E qara me bote bëhet kryesisht në
raste vdekjesh të rënda: kur vdes babai ose nëna,
sidomos kur janë ende në moshë
aktive për punë; djali, vajza, nusja, dhëndëri, motra, vëllai, kunata, kunati
etj. Ajo kryhet kryesisht në shtëpinë e ksodhit.
Tole sjell një dëshmi të
drejtpërdrejtë nga një vajtojcë e Gjirokastrës, e cila përshkruan edhe mënyrën
se si nis dhe zhvillohet rituali: “...zënë
qajnë atje ku është meiti..., qajnë e qajnë e qajnë, pastaj ngrihet një më
këmbë... thotë, pushojeni të qarët me zë, edhe e merr ajo me bote...” (f.
29).
Ky pasazh është tepër i
rëndësishëm, sepse na tregon praktikisht se si lind “e qara me bote”. Në fillim janë zërat e vajtimit, të përsëritur e
të njëtrajtshëm. Pastaj, në një çast të caktuar, njëra prej grave ngrihet dhe e
merr ajo me bote. Është sikur nga brenda atij zëri të përbashkët të dalë një zë
tjetër, më i fuqishëm, që e merr mbi vete dhimbjen.
Këtë nuk e kemi njohur vetëm nga
përshkrimet. E kemi përjetuar edhe në familjet tona, në raste vdekjesh të
rënda. Pikërisht kur ndihet një farë lodhjeje te vajtoret dhe vaji nis të ulet
apo të shtrihet në tonalitet, një grua shumë e afërt me të ndjerin e ngre zërin
në një oktavë më të lartë duke “thirrur” disa vargje vajtimore. Pastaj e
shoqëron njëra, ose dy të tjera, ndërsa pjesa tjetër e grave vazhdon ta mbajë
vajin me rënkime vajtimore.
Kështu krijohet një lëvizje e
veçantë e zërit: nga shumë zëra që vajtojnë së bashku, del një zë që ngrihet
mbi të tjerët dhe i tërheq edhe ato pas vetes. Nuk është thjesht rritje e
volumit. Është një ngritje e dhimbjes në zë.
Ka edhe raste të tjera. Në një
vdekje të rëndë, në mes të ksodhit e të vajit, mund të vijë, për shembull,
vajza e martuar në një fshat diku larg. Ajo e zë vajin qysh në të hyrë të
fshatit. E shoqëron me gjeste vetëndëshkuese: çjerr faqet, shkul flokët. Sa më
shumë afrohet te shtëpia, aq më shumë vaji i saj shndërrohet në ulërimë
vajtimore. Një tekst i thjeshtë, si: “O i ziu babai im!” mund të jetë i gjithë
ajo që i del nga goja.
Pastaj hyn në dhomën ku mbahet i
ndjeri dhe lëshohet mbi trupin e tij me ulërima morti. Pikërisht në atë çast,
jo vetëm ajo, por edhe gra të tjera e ngrenë tonalitetin e zërit vajtimor në
kulm. Dhoma mbushet me zëra, por ata nuk janë të shpërndarë. Ka brenda tyre një
lloj rendi të dhimbjes, një ngritje e njëra-tjetrës, një përgjigje e heshtur që
nuk ka nevojë për fjalë.
Unë që i kam dëgjuar po ju them
se nuk është një “kakofoni” zërash. Nuk janë ca “ulërima si të ujqërve”, siç i cilëson diku Hahni. Mendoj se ai ka
bërë thjesht një krahasim të gabuar, duke dëgjuar tonalitetin e lartë e të
pazakontë të këtyre zërave, por pa mundur të dëgjojë atë që ndodhte brenda
tyre. Kjo thënie e tij është përdorur më pas edhe si një lloj arme kundër tezës
së origjinës së isopolifonisë nga “e qara me bote”. Por unë nuk do të gëzohesha
nga ky krahasim vetëm pse duket “i forte”dhe I bërë nga një persosnalitet.
Ne që e kemi përjetuar mortet
nëpër shtëpitë tona, nuk kemi ndjerë tek
ai zë asnjë afërsi me ulërimën e ujqërve. Jemi dridhur trup e shpirt nga
konotacioni i thellë i dhimbjes që ai mbart. Ulërima e ujkut është instinktive
shtazore; “e qara me bote” është
dhimbje njerëzore që bëhet zë. Prandaj, për mua, krahasimi i Hahnit nuk e
rrëzon tezën e Toles. Përkundrazi, na shtyn të dallojmë tingullin nga kuptimi:
njëri është ulërimë shtaze, tjetri është dhimbje që ka gjetur formën e vet të
zërit.
Sepse, po ta dëgjosh nga afër,
ajo që në pamje të parë mund të duket si rrëmujë zërash, apo ulërimë ujqish, ka
një organizim të brendshëm. Ka një zë që ngrihet, të tjerë që e ndjek, një
ritëm që mblidhet e shpërthen. Dhe mbi të gjitha ka një dhimbje që nuk po bërtet
kot: ajo po kërkon të shndrohet në zë.
3. Vajtorja nuk është vetëm zë –
në vajtim hyn edhe trupi
Imazhi i vajtores gjirokastrite
që sjell Tole e bën të dukshme edhe anën trupore të ritualit. Vajtorja nuk
qëndron e distancuar nga i vdekuri. Dhimbja nuk shprehet vetëm me fjalë e me
zë, por e afron trupin drejt tij. Tole shënon: “...ajo ngrihet më këmbë i bije atija, të vdekurit sipër, edhe ia mollois
të gjitha...” (f. 29).
Në fshatrat e Himarës, e qara me
bote nuk është akti i vetëm një gruaje apo i një vajtoreje. Në të marrin pjesë
disa gra, të cilat “i thonë” të ndjerit tekste ose fjalë të ndryshme, me zë të
lartë vajtimor, por ky zë shoqërohet detyrimisht edhe me gjeste vetëndëshkuese.
Shpesh duhet ndërhyrja e të pranishmëve për t'i shpëtuar vajtoret nga dëmtimi
ekstrem, sidomos kur në kulmin e dhimbjes godasin me kokë muret e shtëpisë.
Pra, trupi nuk është një shoqërues i vajtimit. Ai është brenda vetë vajtimit.
Dhimbja që del nga goja vazhdon në duar, në gjoks, në fytyrë, në flokë, në
gjithë lëvizjen e trupit.
E qara me bote është pjesë edhe e
vajtimit të burrave. Qysh me ardhjen e lajmit në shtëpi dhe me sjelljen e
trupit nga vendi i vdekjes, spitali apo vendi i aksidentit, ati, xhaxhai,
vëllai e presin me të qarë me bote: vajtojnë tekstin vajtimor me zë të
dhimbshëm, godasin gjoksin e fytyrën dhe hidhen mbi trupin e të ndjerit. Edhe
të afërmit që vijnë në ksodh e zënë të qarët me bote afërsisht pesëdhjetë metra
larg shtëpisë. Burrat e shtëpisë i presin te porta me të njëjtin vajtim.
Kështu, vajtimi nis para se të hysh në shtëpi; sikur dhimbja të mos presë të
hapet dera, por ta ketë kapërcyer atë shumë më herët.
Kulmin ky lloj vajtimi e arrin në
çastin e varrimit, kur dhimbja arrin pikën e saj më të lartë. Për këtë arsye,
porositen disa burra e gra me përvojë që të kujdesen për prindërit, vëllezërit
e motrat e të ndjerit, sepse në atë çast dhimbja nuk është më vetëm për t'u
shprehur; ajo duhet edhe të përballohet.
Prandaj themi se “e qara me bote” nuk është vetëm art i
fjalës. Nuk është vetëm zëri që vajton të vdekurin. Është edhe art i gjestit, i
lëvizjes, i trupit. Dhimbja artikulohet me zë, por trupi e vazhdon atë me
mënyrën e vet: me goditjen e gjoksit, me çjerrjen e fytyrës, me shkuljen e
flokëve, me rënien mbi trupin e të ndjerit. Zëri e thotë dhimbjen; trupi e
përjeton.
4. Ka rregull edhe aty ku duket
se ka vetëm shpërthim
Një nga risitë më befasuese që
sjell Tole te të “të qarët me bote”
është se, në pamje të parë, ajo duket si shpërthim i lirë i dhimbjes me zëra të
paregullt. N ë fakt dhe aty ka një rregull të pashkruar: Zëri I parë ngrihet,
një tjetër i përgjigjet, dikush qan, dikush thërret, fjalët lundrojnë mbi
rënkimet. Gjithçka duket sikur del aty për aty, pa masë e pa rregull. Por, po
ta dëgjosh më nga afër, brenda këtij shpërthimi ka një rend.
Vajtorja që e merr të qarin “me
bote” nuk është thjesht gruaja që ngre zërin më shumë se të tjerat. Ajo merr
përsipër fjalën që do vajtojë. Të tjerat e dëgjojnë, e mbajnë vajin, i
përgjigjen me zërin e tyre. Kështu, pa u shpallur asnjëherë si rregull,
ndërtohet një marrëdhënie ndërmjet zërit individual dhe zërit kolektiv. Njëra
del përpara; të tjerat nuk mbeten pas. Ato bëhen shtrati mbi të cilin zëri i parë
mund të ngrihet. Një shembull shumë i bukur është vajtimi për Riza Velçishtin
që sjell Tole:
“Ku do ta bësh dimrin sivjet?”
“Medet, o Riza, medet!”
“Në Shqeri, përmbi Përmet.” (f. 29)
Në këto pak vargje ndodh më shumë
sesa një pyetje dhe një përgjigje. I gjalli pyet, kori qan, i vdekuri
përgjigjet. Vajtimi nis të marrë formën e një bisede ku njëri zë nuk mjafton më
për të mbajtur gjithë dhimbjen.
Këtë pjesë rituali ne nuk e kemi
njohur vetëm nga librat. E kemi dëgjuar edhe nëpër shtëpitë tona. Kam përjetuar
një vajtim rrënqethës:
“Me kë do ma shkoç beharë
Xhan o shpirt, e shpirt o djalë
Pa motër e vëlla pranë.
Xhan o shpirt, e shpirt o djalë”
Nuk janë thjesht fjalë të thëna
një të vdekuri dhe përgjigja e tij. Në to ndihet boshllëku që ka lënë pas. “Me kë do ma shkoç beharë?” është pyetje,
por brenda saj është edhe e gjithë vera që nuk do të jetë më ajo që ishte. Dhe
pas pyetjes vjen përgjigjja “Pa motër e
vëlla pranë”, pastaj prapë zëri i parë, pastaj heshtja që i lë vend vajit.
Ose edhe ky shembull tjetër:“Ku ke rënë, o trëndelinë? /Pse s’kujton mua
të zinë? /Të kujtoj e qaj me lot /Po jam thellë e s’ngrihem dot.” është një
dialog djalë–vajzë e vdekur. Ne e kemi dëgjuar si kënga e Dilisë, por ajo ka
lindur si vaj. Dhe ndoshta këtu qëndron një nga gjurmët më të bukura të
shndërrimit të vajtimit në këngë: ajo që dikur ishte fjalë e drejtuar të
vdekurit, me kohë mund të bëhet tekst; ajo që ishte përgjigje e një zëri
tjetër, mund të bëhet marrëdhënie zërash. Por ajo që vjen si risi e veçantë në
tekstin për Riza Velçishtin është se Tole nuk sheh vetëm fjalët. Ai gjen edhe
“rolet”: pyet korifeu, qan me zë isoja masive, ndërsa përgjigjet vetë Rizai,
nga vendi ku ishte vrarë (f. 29). Pra, kemi një ndarje funksionesh brenda vetë
vajtimit.
Të njëjtin pozicion mund ta
shohim edhe te vaji tjetër. Një zë pyet, zërat e tjerë e mbajnë dhimbjen,
ndërsa i vdekuri, nëpërmjet fjalës së vajtores, sikur rikthehet për të dhënë
përgjigjen e tij. Këtu rituali vajtimor bëhet pothuajse një dramë e vogël. Ka
personazhe, ka role, ka thirrje e përgjigje. Njëri pyet. Kori përgjigjet me
vaj. I vdekuri përgjigjet nga bota tjetër.
Por ajo që vjen si risi e veçantë
në tekstin për Riza Velçishtin është se Tole nuk sheh vetëm fjalët. Ai gjen
edhe “rolet”: pyet korifeu, qan me zë isoja masive, ndërsa përgjigjet vetë
Rizai, nga vendi ku ishte vrarë (f. 29). Pra, brenda vetë vajtimit ka një
ndarje funksionesh, edhe pse askush nuk i ka caktuar ato.
Njëri pyet, kori qan, i vdekuri
përgjigjet përmes fjalëve të vajtores. Vajtimi nis kështu të marrë formën e një
bisede, një dialogu të dhimbshëm ku secili zë ka vendin e vet. Dhe kur pas
vajit fillon të dëgjosh edhe zërat, e kupton se ajo që dukej si shpërthim nuk
është pa formë. Brenda dhimbjes ka një rend të çuditshëm: njëri pyet, një
tjetër përgjigjet, të tjerët e mbajnë. Dhimbja, pa e ditur, po bëhet këngë.
5. Kolektiviteti është zemra e “të qarës me bote”
Nëse do të duhej të veçoja një
tipar që e përcakton më shumë se çdo tjetër dukurinë e të qarit me bote, ai do
të ishte kolektiviteti. Tole thotë se “e
qara me bote” ruan në strukturën e saj bërthamën e ndërtimit iso-polifonik, pra
shumë zëra të lidhur ngushtë me ison, një “ngashërim masiv” të
pjesëmarrësve. (f. 23–24) Dëshmia e Musine Kokalarit që sjell autori e bën këtë
kolektivitet të prekshëm: “...s’mbeti
njeri pa psherëtitur, e pa bërë ëh... ëh... Moj të thom kulloi odaja, xhur na
venin lotët së gjithave.” (f. 24) Këtu ndodh diçka: oda duket sikur qan.
Dhimbja e një gruaje përhapet te të gjitha gratë e pranishme, derisa nuk mund
të dallosh më qartë lotin e njërës nga loti i tjetrës. Kjo është një skenë e
zakonëshme nëpër mortet në krahinën e Himarës, asnjëherë nënat nuk vajtojnë vetëm.
Qysh në mëngjës porsa zbardh dita, nëna e të ndjerit (flasim për një mort të një
djali, që bëhet në shtëpinë e tij) nuk është vetëm me të ndjerrin në odë. Aty e
kaluan natën dhe disa gra të afërme ose fqinja që e kanë shoqëruar nënën gjatë
natës, ashstu si dhe disa burra në odën e burrave. Kur dielli prek majat e maleve, nëna nis e lëkund
trupin sikur ka humbur ekuilibrin dhe ja nis vajit. Gratë e tjera lëkunden dhe
ato dhe e shoqërojnë vajtoren me rrënkime një zanorëshe të tipit: “-i-i”,
ose ëëë, ëhë, ëhë, uuuu ... ose me
shprehje të njohura si : “I ziu djalë”, e gjora vajzë etj”. Në fakt në këtë
moment dhimbja individuale shndrohet në kulturë kolektive. Befas vjen një
moment që duket sikur vaji I nënës do këputet nga pesha e dhimbjes, aty ndërhyn
menjëherë një grua e pranishme dhe e kthen vajin në gjëndjen apo nivelin e parë.
Më pas një grua tjetër, si duke marrë zvarrë një copëz vajtimi e hedh zërin në
një kuotë të epërme me tonalitet të fortë vajtimor, thua se i bërtet Zotit për
vdekjen që ka prurë, dhe pak më pas e ul në detin e rënkimeve me formë “uhuu,
uhu,uuu o djalëëëë…”. Kush e ka parë grupin e grave vajtimore sigurisht ka vërejtur
që asnjera nuk “rri” si spektatore, por të gjitha janë pjesmarëse në vajtim,
kush me zë të lartë e kush me rrënkime.
Ky kolektivitet dëshmon edhe
nderimin që i bëhet të vdekurit shqiptar përmes një ceremonie të tërë rituale.
Në faqen 37, Tole sjell një pasazh nga Lukiani, ku përshkruhen mënyrat e
ndryshme me të cilat popujt e lashtë përcillnin të vdekurit e tyre: “greku e
djeg, persiani e kall në dhe, indiani e mbulon me një tis të tejdukshëm, skiti
e ha dhe egjiptiani e than etj.” (Lukiani, Vepra të zgjedhura, Tiranë, 1979, f.
227).
Por, përtej këtyre mënyrave të
ndryshme të ndarjes nga i vdekuri, tek shqiptari duket sikur vetë ndarja është
kthyer në një ceremoni të përbashkët zëri. I vdekuri nuk përcillet vetëm drejt
varrit; ai shoqërohet nga e qara me botë, e cila nis si një zë i largët dhe, sa
afrohet kortezhi, bëhet një lloj asambli mortor. Pastaj hyn dialogu i vajtimit,
me pyetjet, përgjigjet, thirrjet dhe kujtimet e tij, derisa e gjithë skena merr
përmasat e një tragjedie të kënduar.
Dhe këtu lind një pyetje që
vështirë të mos të ndalet në mendje: a ka pasur, në ndonjë popull tjetër të
kohëve të lashta, një mënyrë të tillë kolektive për ta përcjellë të vdekurin? A
përcillej një mbret, një princ apo një njeri i zakonshëm me një ceremonial ku
dhimbja e njërit bëhej zë i të gjithëve dhe ku vdekja kthehej në këngë?
Ndoshta pikërisht këtu duhet
kërkuar një nga ato gjurmët e largëta që nuk kanë mbetur në gurë, por në zë.
Sepse shqiptari, në vend që ta linte të vdekurin vetëm përballë heshtjes së
varrit, e shoqëroi deri atje me zërin e të gjallëve. Madje edhe pas vdekjes.
6.Nga e “qara me bote” tek iso-ja
Më sipër thamë se nënat shqiptare
nuk vajtojnë asnjëherë vetëm. Qysh në orët e para të mëngjesit, me lindjen e
diellit, nis edhe vajtimi me grupin e grave. Njëra zë vajin, të tjerat hyjnë në
të me rënkime, tinguj e gjeste. Zëri i njërës nuk mbetet më i vetëm. Rreth tij
mblidhen zërat e të tjerave dhe, pa u marrë vesh se ku mbaron njëri e ku nis
tjetri, dhimbja bëhet zë i përbashkët. Është pikërisht këtu ku duhet të
ndalemi, sepse ajo që po ndodh nuk është vetëm bashkimi i disa zërave. Është
edhe një mënyrë e caktuar e mbështetjes së një zëri mbi zërat e tjerë.
E kam ndjekur me interes këtë
dukuri nëpër mortet e shumta ku kam marrë pjesë, shpesh edhe si i dërguar në
emër të familjes nga im atë. Prandaj kjo mënyrë e të qarit nuk më vjen vetëm si
përshkrim i një rituali të vjetër. E kam dëgjuar. E kam parë nga afër. Dhe
pikërisht në këtë përvojë bëhet më e kuptueshme ajo që thotë Tole se “e qara me
bote” ruan “bërthamën, modusin iso-polifonik të ndërtimit”, me shumë zëra të
lidhur ngushtë me ison (f. 23–24).
Çfarë ndodh me këta zëra? Njëra
grua mban fillin e vajit, ndërsa gratë e tjera nuk kanë nevojë të sjellin
secila një tjetër rrëfim. Rënkimet e tyre, zanoret e zgjatura, thirrjet e
shkurtra, fjalët që përsëriten, krijojnë një shtresë tingullore të përbashkët.
Ato nuk janë në plan të parë, por as nuk janë në sfondin e zakonshëm. Mbi to
nis dhe ecën vajtimi. Janë si trualli mbi të cilin mbështetet zëri i vajtores;
si një det ku lundron e qara me bote. Pa këtë hapësirë të përbashkët
tingullore, zëri i njërës do të mbetej zë i vetëm.
Këtu bëhet më e prekshme edhe
lidhja me ison. Isoja nuk është thjesht një zë tjetër që i shtohet këngës. Ajo
krijon bazën mbi të cilën mund të ecë zëri që prin. Në “të qarën me bote”,
rënkimet dhe zanoret e grave të tjera kryejnë, në mënyrën e tyre rituale e
vajtuese, një funksion të ngjashëm: mbajnë, rrethojnë dhe i japin vazhdimësi
zërit të vajtores. E qara nuk ecën në boshllëk; ajo ecën mbi një shtrat zërash.
Më sipër përmendëm të qarën që “ia bëjnë të gjitha i-i-i”, ose ëëë, ëhë, ëhë, uuuu... Në këta
tinguj fjala fillon të tretet dhe mbetet ajo që nuk ka më nevojë për fjalë:
dhimbja. Kur dalin nga shumë gra njëherësh, ata bëhen një prani e vazhdueshme
tingullore, një mbështetje kolektive ku zëri i vajtores mund të ngrihet, të
zgjatet e të rrëfejë dhimbjen e saj.
Natyrisht, nuk duhet të themi se
çdo rënkim i grave në vajtim është iso në kuptimin muzikor të plotë të fjalës.
Por nuk mund të mos vërejmë funksionin që këta zëra marrin në tërësinë e
vajtimit: ata e mbajnë të qarën me bote. Nuk e udhëheqin rrëfimin, por i japin
atij truallin ku mund të zhvillohet. Njëra qan, të tjerat i mbajnë të qarën.
Ndoshta pikërisht këtu duhet
kërkuar ajo “bërthamë” për të cilën
flet Tole. Jo te një formë e përfunduar e iso-polifonisë, por te një parim
shumë më i hershëm: një zë që del përpara dhe një bashkësi zërash që e mban.
Nga fjala te tingulli, nga zëri individual te zëri i përbashkët, nga vajtorja
te gratë që e rrethojnë — aty nis të duket ajo mënyrë e ndërtimit ku një zë nuk
qëndron më vetëm.
Në këtë kuptim, “e qara me bote” nuk është thjesht një
mënyrë për ta qarë të vdekurin. Në të mund të dëgjohet një kujtim i hershëm i
mënyrës se si zëri i njeriut ka mësuar të mos mbetet vetëm: një zë që qan dhe
shumë zëra që i bëhen truall, shtrat e mbështetje. Sepse ndonjëherë, për të kuptuar
se si lind një këngë, duhet të dëgjosh më parë atë që e mban këngën në këmbë.
7. Kur e qara u bë këngë.
Siç po shohim, po përballemi me
elemente të këngës shumëzërëshe, të formatuara në të qarën me bote. Atëherë
lind një pyetje thelbësore: nëse ngremë hipotezën se kënga shumëzërëshe,
iso-polifonike, e ka origjinën te ritet mortore dhe kryesisht te “e qara me
bote”, a ka ardhur në këngën e sotme iso-polifonike, shumëzërëshe, ndonjë
element thelbësor I kësaj të qare me
bote?
Sigurisht, koha është e gjatë që
nga nisja e të qarës me bote gjer te kënga e sotme. Për këtë arsye mund të
justifikohej gjetja vetëm e gjurmëve të elementeve arkaike. Por, çuditërisht,
te kënga e sotme iso-polifonike, shumëzërëshe, ekzistojnë jo vetëm gjurmë, por
elemente të plota të të qarës me bote në stadin e saj më të hershëm.
Më së pari është zëri “iso”. Ajo
bashkësi e rënkimeve të grave, të mbledhura te grupi i vajtimit, nga të cilat
nis vajtimi me tekst dhe ulet gjithë vajtimi kur mbaron. Është një zë i
patemperuar, një zë arkaik dhe, sidomos, një zë kolektiv.
Në qoftë se zërat e marrësit,
hedhësit dhe kthyesit janë zëra solo, isoja është i vetmi zë kolektiv. Ajo,
figurativisht, i jep këngës lejen për të vazhduar. Kur isoja ndalet, ndalet
edhe kënga. Në të qarën me bote, njëra vajton, por rreth saj janë zërat e grave
të tjera. Ato mund të jenë rënkime, zanore, thirrje të shkurtra, tinguj që nuk
mbajnë domosdoshmërisht një tekst të zhvilluar. Por ato janë aty. Janë trualli
ku ecën vajtimi. Vajtimi ngrihet mbi to dhe, kur ato pushojnë, pushon edhe ai.
Në këtë kuptim, isoja e këngës së
sotme më kujton pikërisht këtë shtresë të hershme të zërit kolektiv. Nuk po
them se rënkimet e grave janë vetë isoja në kuptimin e plotë muzikor të saj.
Por funksioni i tyre brenda strukturës së të qarës me bote na çon drejt një
ngjashmërie që vështirë të mos vërehet. Njëra qan. Të tjerat i mbajnë të qarën.
Edhe zëri i hedhësit duket se
ruan diçka nga kjo botë e hershme. Ai është zëri i asaj vajtores që, duke marrë
me vete një pjesëz vajtimi, e ngre tonalitetin në nivelin më të lartë dhe më
pas e ul përsëri në nivelin e rënkimeve. Kështu, ajo merr formën dhe funksionet
e direkut kryesor, që mban ekuilibrin e anijes në det.
Edhe sot zëri i hedhësit është i
tonalitetit të lartë, kryesisht në këngën himariote e pilurjote. Veçse sot
është jashtëzakonisht muzikor, aq sa fiton gjithmonë duartrokitjet e dëgjuesve
dhe mahnitjen e tyre. Në këtë lëvizje të zërit, nga baza drejt lartësisë dhe përsëri në bazë, të vjen ndër
mend ajo vajtorja që del për një çast mbi rënkimet e grupit, merr mbi vete një
pjesë të dhimbjes dhe pastaj kthehet sërish te shtresa kolektive e zërit.
Më sipër folëm për krijimin e
zërave të veçantë të “të qarës me bote”. Kjo prurje është një risi e Vaso
Toles. Për këto zëra kam folur edhe në librin tim Origjina e këngës
iso-polifonike, Tiranë, 2023, ASD-Studio, si dhe në libra e shkrime më të
hershme. Por ajo që dua të theksoj këtu është se edhe sot grupi iso-polifonik
përbëhet nga marrësi, kthyesi, hedhësi dhe grupi i iso-s. Pra, kemi një formatim
të ngjashëm me atë që gjejmë te “e qara me bote”: zëra të veçantë që dalin nga
grupi dhe një zë kolektiv që i mban e i bashkon. Nëse kjo lidhje nuk është ende
një provë përfundimtare e prejardhjes, ajo mbetet një gjurmë strukturore që nuk
mund të anashkalohet.
Por këtu ka edhe diçka më të
thellë. Kënga jonë iso-polifonike nuk ka lindur si vepër apo krijim artistik i
ndërgjegjshëm për rolin e vet estetik e zbukurues në jetë. Ajo ka lindur nga
nevoja e jetës. Nga nevoja për ta zbutur dhimbjen, për ta ndarë atë me të
tjerët, për të mos e lënë vetëm zërin e dhimbjes. Ndoshta pikërisht këtu duhet
kërkuar kuptimi i asaj që ndodhi në këtë rrugëtim: dhimbja e njërit u bë zë i
të gjithëve dhe, dalëngadalë, zëri gjeti formën e këngës.
Dhe ndoshta këtu qëndron edhe një
nga shpjegimet më të bukura të shndërrimit të “të qarës me bote” në këngën
iso-polifonike. Ajo që dikur ishte zë i dhimbjes u bë zë i artit, pa e humbur
kujtesën e dhimbjes prej nga kishte ardhur. Ashtu si Krishti e shndërroi ujin
në verë, edhe populli ynë, në kohën e gjatë të kujtesës së vet, duket sikur e
shndërroi vajin në këngë.
Sarandë, gusht-shtator 2026
