PROFECIA POETIKE E
IBRAHIM KADRIUT
Nga Timo Mërkuri
Ibrahim Kadriu nuk e ka pasur
detin pjesë të përditshmërisë së tij, siç e kanë poetët bregdetar. Ai u rrit në
një mjedis larg detit, në Zhegër të Gjilanit, në Kosovën kontine-ntale, ku
peizazhi i zakonshëm përbëhej nga malet, fushat dhe lumenjtë. Mungesa e
kontaktit të drejtpërdrejtë bëri që ai ta perceptonte detin jo përmes përvojës
së drejtpërdrejtë, por përmes imazheve të krijuara nga arti dhe përfytyrimi, si
psh njohja e tij e parë me detin erdhi nga një ekran kinemaje në Gjilan më
1959, në një film me piratë,(i cili e paraqiti detin të egërsuar, të trazuar
dhe të fuqishëm, një hapësirë plot mistere dhe rreziqe) dhe është e natyrëshme
që në subkoshiencën e tij deti të formësohej si diçka e frikëshme, si një vend
prej nga vinin balozët e zinj të legjendave. Ky perceptim u zbut pak gjatë
vizitës së tij në Ulqin në vitet e shkollës së mesme, por vetëm në vitin 1979,
në Durrës, ai e pa dhe e përjetoi drejtpërdrejt përballjen me madhështinë,
forcën dhe trazimin e tij. Kjo përvojë e vonshme percipiton mbi poezinë
"Përballë detit të trazuar" një reflektim jo mbi detin si realitet
fizik, por si një simbol të fuqishëm të forcave të brendshme dhe shoqërore.
I-Mosnjohja e detit në përvojën e
përditëshme, kryesisht të fëminisë, e bën poetin që të mos ta përshkruajë atë
në mënyrë realiste apo romantike, ndaj në poezi nuk flet për bukurinë,
butësinë, magjinë apo misterin e tij të brendhsëm, por e sheh detin përmes një
prizmi metaforik, duke e bërë atë simbol të një force të madhe, të fuqisë së
popullit, të protestave dhe lëvizjeve masive. Poezia u shkrua në vitin 1979 në
qytetin e Durrësit kur autori ishte i ftuar nga Lidhja e Shkrimtarëve të
Shqipërisë bashkë me një grup krijuesisht nga Kosova dhe sigurisht që në krijim
zurri vend dhe pamja reale e një deti të trazuar të cilin Kadriu e shndroi në
një simbol poetik.
1.Realisht në vargjet e
poezisë Kadriu, ndonëse e nis me një peizazh idilik të tipit:
“Deti shtrëngon misteret në
valët e tij
Me rërë të artë, që bregut andej
haset-
Me gjuhën e dallgëve krijohet
melodi”
ai fokusohet te një gjendje
dinamike dhe sfiduese, pse pas vargut: “Deti merr të artën, me atë forcë
magjie”vjen vargu tronditës:”Mynxyrat e jetës, gjithandej fluturojnë”. Këtu
ndjejmë se ndërsa poeti ishte përballë detit në Durrës, shkruante për “detin” shpirtërorë
në Kosovë dhe kupton se valët e trazimit shprehin një lëvizje të pandalshme.
2. Në këtë poezi, deti nuk është
hapësirë natyrore, por simbol i një force kolektive që nuk ndalet. E parë në
këtë aspektai mund të lexohet si metaforë e popullit të Kosovës, i cili gjatë
historisë së tij ka qenë në lëvizje të vazhdueshme për liri dhe drejtësi.Vetëm
e parë më këtë sy mund të ndjejmë se: Rrymat e lehta të brendshme simbolizojnë
pakënaqësitë e fshehta dhe përgatitjet e heshtura të njerëzve, valët dhe dallgët
përfaqësojnë protestat masive dhe lëvizjet popullore, të cilat nisin si
paqësore, por me kohën bëhen më të fuqishme dhe dallgët goditëse janë simbole
të revoltave të hapura të armatosura dhe përplasjes së drejtpërdrejtë me
pushtetin.
Është pikërisht kjo strukturë ajo
që i jep poezisë një dimension ekspresionist, pasi Kadriu nuk përshkruan
thjesht realitetin, por e zgjeron atë në një tablo dramatike, ku deti shfaqet
si një forcë me vullnet, ndwrgjegje dhe veprim.
3. Ibrahim Kadriu e ka parë detin
artistikisht ndaj përdor shumë figura stilistike për të shprehur fuqinë
simbolike të tij: a.Ai e personifikon detit, nuk e shfaq atë si një element
natyror, por e shfaq si një qenie të gjallë që "shtrëngon misteret",
"përplas valët" dhe "ulërin si një bishë e çmendur." Ky
përshkrim shfaq atë si forcë aktive, që reagon, sulmon dhe flet. b. Poeti nuk
mjaftohet vetëm me simbolin e detit, ai përdor metafora për të ndërtuar një
imazh të trazuar të tij, duke e bërë atë një pasqyrë të revoltave dhe trazirave
shoqërore.
"Era ulërin, si ndonjë
bishë e çmendur,
Dhe re të zeza qiellit shkojnë
vërdallë."
Lëhtësisht ndjejmë se këto vargje
shfaqin jo thjeshtë një stuhi detare, por një klimë të tensionuar shpirtërore
dhe politike, ku erërat dhe retë e zeza përfaqësojnë forcat që trazojnë
shoqërinë. Duke rikujtuar se poezia është shkruar në vitin 1979 në Durrës,
ndërsa në Prishtinë në më 11 mars dhe 1 e 2 Prill 1981 u zhvilluan demostratat
e studentëve që tronditën themelet e pushtetit politik në Jugosllavi. Është
pikërisht ky kontekst historik i poezisë që na përforcon simbolikën poetike të
saj, popullin e Kosovës në lëvizje, forcën e tij të brendëshme të pandalshme,
që nga rrymat, valët e gjer te dallgët e fuqishme të revoltës. Ka dhe diçka
tjetër që vlen të shikohet në këtë rast, Ibrahim Kadriu qysh në vitin 1968
filloi punë te gazeta Rilindja, rolin e të cilës si farkë në kalitjen e
ndjenjës kombëtare dhe shpirtin e revoltës së popullit të Kosovës në tërësi dhe
të rinisë në veçanti e njohim të gjithë. Ibrahim Kadriu nuk e botoi këtë poezi,
por e lexoi me grupe shokësh e individë të ndryshëm, madje me vetë kritikun dhe
liderin Historik të Kosovës, Ibrahim Rugovën e diskutoi veçanërisht. Këto, si
dhe përmbajtja e saj na bindin se kjo poezi është një hymn madhështor i
revoltës dhe qëndresës popullore, një thirrje shpirtërore ku deti bëhet zëri i
popullit në lëvizje.
4. Kadriu nuk e ka botuar gjer
kohët e fundit këtë poezi, por ndërkohë ai e ka rishikuar gjatë viteve, duke
ndërhyrë në vargje dhe në mbështetjen metaforike, kryesisht sipas sugjerimeve
të Ibrahim Rugovës. Kjo tregon një proces krijues të hapur, ku poeti nuk e sheh
poezinë si vepër të përfunduar, por si një reflektim që evoluon bashkë me
kohën. Është dhe ky një aspekt që e lidh poezinë me modernizmin, pasi ajo nuk
ka një formë të mbyllur dhe të fiksuar, por përshtatet me rrjedhën e historisë
dhe përjetimeve të autorit. Gjithashtu fakti që Rugova e lexoi dhe miratoi,
tregon jo vetëm vlerën letrare të poezisë, por edhe faktin se ajo kishte një
rezonancë të thellë me ndjeshmërinë dhe shpirtin e kohës. Koha tregoi se
Ibrahim Rugova kishte një shikim tejë kohës kur jetoi, ai shihte të ardhmen.
II-Në analizën e kësaj poezie
duhet të shohim dhe ndjejmë së pari:
1. Detin si simbol dhe shprehje
metaforike, pse për Kadriun ai (deti) nuk është thjesht një hapësirë
gjeografike, por një simbol që ai e shfaq metaforikisht. Në poezinë e tij
", Kadriu nuk e përshkruan atë me detaje realiste, por e shfaq si një
forcë të mistershme dhe të pakontrollueshme, e cila përfaqëson diçka më të madhe
se vvetja. Në vargjet e tij, deti bëhet një element që pasqyron trazimin e
brendshëm, ankthin dhe sfidën:
"Në horizontin blu, ku
qielli përplaset,
Deti shtrëngon misteret në valët
e tij."
Këtu, përplasja e qiellit dhe
detit nuk është vetëm një përshkrim vizual, por një metaforë e përplasjes së
forcave të mëdha, ndoshta e përplasjes së fateve historike, të kohës dhe të
njeriut me fatin e tij.
2.Poezia nuk është një reflektim
mbi madhështinë e detit, por përsiatje mbi përkohshmë -rinë e njeriut në raport
me të, duke shfaqur marrëdhëniet mes njeriut dhe forcave të natyrës. Shih se si
Kadriu krijon kontrastin mes përjetësisë së detit dhe përkohshmërisë së qenies
njerëzore:
"Ti je shpirt i botës së
gjallë, siç thonë,
Me çdo valë që thyen, sjell një
tregim."
ku vargjet sugjerojnë se deti nuk
është vetëm peizazh, por edhe rrëfimtar i historisë, një arkiv i fateve
njerëzore që përsëritet në çdo valë, duke e vendosur veten dhe njeriun në një
pozitë të vogël përballë një force të përhershme, të pashtershme.
3. Siç thamë më sipër poezia
është shkruar në vitin 1979, një periudhë që parapriu ngjarjet e mëdha
historike në Kosovë, pse vetëm dy vjet më vonë, në 1981, shpërthyen
demonstratat studentore dhe protestat e popullit shqiptar për barazi dhe të
drejta kombëtare. Kadriu, si pjesë aktive e kësaj shoqërie dhe si një vëzhgues
i ndjeshëm, ka përjetuar tensionin që po rritej çdo ditë që nga krijimi i
poezisë gjer në shpërthimin e demostratave, e më pas në rezistencën e
armatosur. Në këtë kontekst, "Përballë detit të trazuar" nuk mund të
lexohet si një poezi mbi natyrën, por si një parashenjë e trazirave të mëdha që
do të vinin. Shikoni vargjet e fundit të poezisë, përshkrimi i stuhisë mbi det
merr një ton të fuqishëm dhe dramatik, të ngjashëm me Zgalemin gorkian:
"Era ulërin, si ndonjë
bishë e çmendur,
Dhe re të zeza qiellit shkojnë
vërdallë."
Dua të them se ky imazh nuk
tingwllon si një përshkrim natyror, ai është një metaforë për erërat e
ndryshimit që po frynin mbi Kosovën. Furtuna që Kadriu shfaq në vargje lehtas
mund të shihet si një ndjesi e brendshme e poetit, një parandjenjë e tensioneve
që do të shpërthenin së shpejti në realitetin politik. Kjo qasje e bën poezinë
një reflektim jo vetëm mbi natyrën, por edhe mbi historinë dhe psikologjinë
kolektive të një kombi.
III- Poezinë “Përballë detit të
trazuar” të Ibrahim Kadriut duhet ta shohim si ndërthurje e ekspresionizmit me
simbolizmin modernist, që e shndrrom peizazhin natyror në një pasqyrë të
tensioneve të brendshme dhe historike. Përmes imazheve të fuqishme dhe një gjuhe
dramatike, ekspresionizmi shpërfaq gjendjen e trazuar shpirtërore, ndërsa
simbolizmi modernist e ngre këtë përjetim individual në një dimension më të
gjerë, ku deti bëhet metaforë e fateve historike dhe ekzistenciale. Kjo qasje e
bën poezinë jo vetëm një shpërthim emocional, por edhe një reflektim të thellë
mbi realitetin e kohës..
1.Në këtë poezi ekspresionizmi
shfaqet si një shpërthim i gjendjes shpirtërore të poetit, pse poezia e thamë
që nuk është përshkrim objektiv i detit. Këtu Ibrahim Kadriu e shfaq detin si
një forcë të zemëruar, pasqyrim ky i një realiteti të tensionuar dhe emocional.
Përmes ekspresionizmit, ai e shtyn përjetimin deri në një intensitet të
skajshëm:
"Era ulërin, si ndonjë
bishë e çmendur,
Dhe re të zeza qiellit shkojnë
vërdallë."
ku, era nuk është një dukuri
natyrore, por një “bishë e tërbuar”, një forcë agresive dhe kërcënuese.
Pikërisht ky personifikim e mbush peizazhin me tension, duke shtrembëru-ar
realitetin përmes një ndjenje ankthi e shqetësimi të thellë.
Ekspresionizmi shfaqet dhe në
vargje të tjera, ku deti nuk është hapësirë qetësie, por një fuqi e rënduar nga
mistere të errëta:"Deti shtrëngon misteret në valët e tij."ku ky varg
krijon një ndjesi fshehtësie dhe trysnie. Nuk kemi më një det të hapur dhe të
lirë, por një forcë të pashpjegueshme, të rënduar nga peshat e historisë dhe të
fatit njerëzor.
2.Simbolizmi modernist dhe deti
si metaforë e historisë shfaqet dukshëm në këtë poezi. Duke përfaqësuar
trazirat e popullit, valët e dallgët e tij bëhen metafora të revoltes dhe përplasjes
me fatin.
"Në horizontin blu, ku
qielli përplaset,
Deti shtrëngon misteret në valët
e tij."
Sigurisht qielli dhe deti bëhen
forca kundërshtuese, një simbol i përplasjes së fateve historike. Nëse qielli
mund të përfaqësojë një hapësirë të lirë dhe shpresën, përplasja e tij me detin
e trazuar krijon ndjenjën e një beteje të vazhdueshme. Është ky aspekti ku
Kadriu ndjek parimet e simbolizmit modernist: ai nuk shfaq detin për bukurinë e
tij, por e përdor si hapësirë ku përthyhen tensionet ekzistenciale dhe
historike.
IV- Në poezinë "Përballë
detit të trazuar", Kadriu flet nëpërmjet figurave artistike. Këtu deti
është një metaforë e fuqishme e popullit të Kosovës në lëvizje i cili shpreh
tensionin e akumuluar në vetëdijen kolektive të një kombi që kërkon ndryshim.
Nga rrymat e brendshme të padukshme, tek valët e forta dhe në fund tek dallgët
goditëse, Kadriu e ndërton imazhin e një force popullore në rritje, një
revoltë, e cila nis e qetë, por përshkallëzohet në një shpërthim të fuqishëm. E
parë në këtë aspekt mund të zbërthejme elementet e këtij shkallëzimi.
1.Fiillimisht, deti paraqitet me
një lëvizje të brendshme të heshtur, që nuk shihet, por ndjehet. Kjo mund të
lexohet si një simbol i pakënaqësisë popullore, e cila ende nuk ka marrë formën
e një proteste të hapur, gjë qëë shfaqet te vargjet.
"Ti je shpirt i botës së
gjallë, siç thonë,
Me çdo valë që thyen, sjell një
tregim."
Ajo qw ka rwndwsi wshtw fakti se
këtu, deti shfaqet si entitet i gjallë, një forcë që ka brenda vetes histori
dhe mesazhe . Rrymat e tij të brendshme janë zëri i pashprehur i popullit, një
ndjenjë kolektive që po përgatitet të shpërthejë në sipërfaqe. Ne mund ta
lexojmë këtë edhe si periudha e vitit 1979, kur ende nuk kemi një lëvizje
masive të dukëshme, por nisje të ndërgjegjësimit të popullit, dhe kryesisht të
rinisë, veçse duhet të pranojmë se në atë periudhë shtypjeje serbe ishte
trimëri edhe të mendoje për lirinë nëpërmjet kundërvënies dhunës serbe e jo më
të shkruaje si Kadriu një poezi të tillë.
2.Ndërsa poezia ecën nëpër vargje,
deti nuk qëndron i heshtur; ai fillon të lëvizë më fuqishëm. Kjo mund të
lexohet si nisja e organizimit për demonstratat që priten të fillojnë kundër
pushtetit dhe me lëvizjet masive të popullit që dalin në rrugë për të kërkuar
të drejtat e tyre ekonomike, fillimisht. Ibrahim Kadriu e dinte që kishte nisur
organizimi i protestave sepse si gazetar i Rilindjes ai ishte në dijeni, të mos
themi se ishte në qendër të tyre
"Era ulërin, si ndonjë
bishë e çmendur,
Dhe re të zeza qiellit shkojnë
vërdallë."
Era, që përfaqëso presionin
politik dhe represionin shtetëror, nis të trazojë detin: përgjimet, arestimet,
por ai nuk e humb identitetin e tij, mbetet i bashkuar. Ndërkohë, valët
fillojnë të forcohen, duke shfaqur rezistencën në rritje të popullit.
3. Te vargjet "Gjiri i hapur
i valëve përplas/ Rërën e moçme mbi shkëmbin e vjetër." qartësohet leximi,
pse interpretohet si momenti kritik ku lëvizja popullore përplaset me sistemin
e shtypës, simbolizuar nga "shkëmbi i vjetër". Fakti që përplasja nuk
shfaqet më si ndjenjë e brendshme, por si veprim i drejtpërdrejtë, sfidë ndaj
rendit ekzistues, na dëshmon imazhin shpirtëror të ndjenjave të trazuara (edhe)
të poetit.
4.Poezia arrin kulmin e saj në
momentin kur deti nuk është më thjesht në lëvizje, por ai bëhet një forcë
goditëse. Këto janë protestat e fuqishme, dalja masive e njerëzve në rrugë,
përplasjet e hapura me pushtetin.
"Deti shtrëngon misteret në
valët e tij,
Tani s’ka më kthim prapa."
Është momenti kur dallgët e
zemërimit popullor nuk janë të kontrollueshme, protesta ka arritur një pikë ku
nuk mund të ndalet më. Fjalët "tani s’ka më kthim prapa" tregojnë se
populli ka marrë një rrugë pa kthim, se revolta ka arritur në një pikë ku
tërheqja nuk është më një opsion.
Pra, në këtë poezi, Ibrahim
Kadriu e përdor detin si një metaforë të popullit të Kosovës, duke ndërtuar
poetikisht evolucionin e protestës nga një ndjenjë e heshtur tek një lëvizje e
fuqishme dhe më pas në një shpërthim të pakthyeshëm. Përmes kombinimit të
ekspresionizmit (që sjell fuqinë emocionale të revoltës) dhe simbolizmit
modernist (që i jep poezisë një dimension të thellë shoqëror dhe historik),
Kadriu e kthen detin në një imazh të fuqishëm të rezistencës popullore. Po
ashtu, nëse lexojmë poezinë në kontekstin historik, e shkruar vetëm dy vite
para protestave të vitit 1981, atëherë ajo shihet si një parandjenjë e fuqishme
e një vale që po vinte. E rëndësishme është se Kadriu nuk e sheh popullin si
një turmë pasive, por si një forcë e madhe, si detin që lëviz, valët që shtohen
dhe dallgët që godasin me forcën e historisë.
6. Në qoftë se do kërkojmë
figurat artistike që shoqërojnë këtë rritje tensioni poetik do nënvizonim së
pari :
a.Simbolet:
Deti : simbolizon historinë e
trazuar të Kosovës, betejat dhe përplasjet për liri.
Dallgët: përfaqësojnë lëvizjet
dhe përpjekjet për ndryshim, si protestat dhe rezistenca popullore.
Era ulëritëse: shpreh kaosin dhe
tensionet politike të kohës.
Re të zeza:paralajmërojnë
rrezikun dhe trazirat shoqërore.
b.Metafora te vargu:"Deti
shtrëngon misteret në valët e tij." deti nuk është një hapësirë ujore, por
një forcë e fuqishme që fsheh të vërteta dhe histori të pashqiptuara.
Te vargu:"Historia e detit,
përfundim nuk gjënë." Deti është një metaforë për historinë e Kosovës, e
cila duket se nuk gjen qetësi apo përfundim.
c.Imazhi ekspresionist te vargu
"Era ulërin, si ndonjë bishë e çmendur." Është një imazh i fuqishëm
që që e shndërron erën në një krijesë të frikshme, duke i dhënë një ndjenjë
ankthi dhe tensioni të mad, ndërsa te vargu "Dhe re të zeza qiellit
shkojnë vërdallë." përshfaq një tablo dramatike që thekson atmosferën
kërcënuese dhe të pasigurt në prag shpërthimi proteste.
ç.Personifikimet që shfaqen psh
te vargjet:
"Ti je shpirt i botës së
gjallë, siç thonë,
Me çdo valë që thyen, sjell një
tregim."
Është “deti” i cili nuk është një
element i natyrës, por trasformohet në një qenie të gjallë që
"tregon" histori dhe përjeton ndjenja. Ndërkohë te vargu:"Nga
bregu n’thellësi shtyhesh gjithmonë."deti duket sikur ka vullnet të vetin,
dhe futet vazhdimisht në thellësi, ashtu si historia që përsëritet dhe vazhdon
të lëvizë përpara. Sigurisht që poezia ka dhe figura të tjera por ne analizuam
një tërësi figurash që janë ndërtuar kryesisht me elementin e detit, ose në
ndërveprim me atë. E lexuar në këtë m,ënyrë shohim se poezia ndërton një botë
ku natyra reflekton shpirtin e një kombi të trazuar, duke e bërë detin një
metaforë të fuqishme të përpjekjeve historike të Kosovës.
Të kemi parasysh se
poezia"Përballë detit të trazuar" përveç dimensionit artistik, mund
të lexohet si poezi që flet për tensionin historik të Kosovës në periudhën para
lëvizjeve të mëdha të viteve ‘80. Në këtë kuptim, poezia nuk është vetëm
pasqyrim emocional i individit, por edhe një dokument artistik i një kohe të
mbushur me tension, parashkruar përmes fuqisë së gjuhës poetike tw Kadriut.
Stili ekspresionist i Kadriut e bën këtë poezi një manifest të shpirtit të
trazuar të një kombi që ndien afërsinë e një stuhie historike. Përmes
personifikimeve, metaforave dhe ndërtimit të një atmosfere të errët, Kadriu
arrin të sjellë jo vetëm përshfaqjen e një skene natyrore, por një metaforë të
fuqishme të përplasjes historike të një populli. Në këtë mënyrë, Kadriu na lë
një poezi që jeton përtej vargjeve të saj, duke mbetur një kod simbolik i
ekzistencës kolektive të një kombi.
V- Sigurisht që lexuesi do të
dijë veçantitë e kësaj poezie në raport me poezinë shqipe të Kosovës në fundin
e viteve ’70. Theksojmë qysh në krye se kjo poezi shfaq disa veçanti të
rëndësishme në krahasim me poezinë shqipe të Kosovës të asaj periudhe. Në fund
të viteve ’70, letërsia shqipe në Kosovë ishte në një moment zhvillimi, ku
poetët modernistë përpiqeshin të çanin kufijtë e letërsisë së realizmit
socialist, ndërsa censura dhe represioni politik ushtronin ndikim dhe presion
të madh mbi krijimtarinë letrare. Megjithëatë kjo poezi ja doli të kapërcente
kornizat kufizuese edhe në saj të disa veçantive që ajo mbartëte në vetvete.
1. Një veçanti thelbësore e kësaj
poezie është se ajo ndjeu dhe parashikoi shpërthimin e protestave të vitit
1981, madje i shfaqi në vargjet imazhet e këtyre protestave. Kjo e dallon nga
shumë poezi të kohës, të cilat ose ishin të detyruara të shmangnin temat
politike, ose i trajtonin ato në mënyrë të kamufluar.
Në letërsinë shqipe të Kosovës të
asaj kohe, temat patriotike dhe atdhetare trajtoheshin shpesh me gjuhë të
koduar, për të shmangur represionin e pushtetit jugosllav. Kadriu, në këtë
poezi, përmes simbolikës së detit të trazuar, arrin të shprehë ndjenjat e një
populli që është në prag të përplasjes së madhe me shtypjen dhe padrejtësinë
historike. Vargu "Rrymat e thella e mbajnë të fshehur fuqinë," mund
të shihet si një referencë ndaj organizimit të heshtur të rezistencës dhe
përgatitjes së popullit për lëvizjet e ardhshme.
2. Në fund të viteve ’70, poezia
shqipe në Kosovë ishte në eksperimentimin e rrymave moderniste. Kadriu, me këtë
poezi, realizon guximshëm jo një qasjeje, por ndërthurrje ekspresioniste dhe
simboliste, ku e pasqyron realitetin (e pritshëm) përmes gjendjeve të brendshme
dhe imazheve të fuqishme si: "Valët rriten, përplasen me brigjet e
gurta," Kjo krijon një efekt emocional dhe metaforik, dhe e bën poezinë e
tij të ndryshme nga format më të zakonshme të asaj periudhe.
3. Personifikimi i natyrës dhe
fuqizimi i elementeve natyrore si simbole të popullit është një tjetër veçanti
e kësaj poezie, madje e shndron atë në zëdhëndës të popullit. Në poezinë shqipe
në Kosovë të atyre viteve, natyra shpesh shfaqej si element dekorativ ose si
metaforë e bukurisë së atdheut. Krejt ndryshe tek Kadriu, ajo është një qenie e
gjallë, një forcë që reagon dhe merr pjesë në betejën historike si te vargjet:
"Era ulërin, si ndonjë bishë e çmendur," që shfaq një imazh
ekspresionist, që e kthen natyrën në një forcë aktive, sikur vetë ajo të ishte
një pjesë e popullit në revoltë.
4. Poezia tingëllon si thirrje e
heshtur për rezistencë. Kadriu nuk e thotë drejtpërdrejt mesazhin e tij, por
përmes simbolikës dhe figurave artistike, ai krijon një poezi që flet për
lëvizjen popullore dhe forcën e saj pa qenë e nevojshme të përmendë emra apo
data. Psh.vargu:"Dhe re të zeza qiellit shkojnë vërdallë." mund të
interpretohet si një paralajmërim për errësirën e shtypjes, por edhe si sinjal
për një stuhi që do të vijë, në këtë rast, për revoltat që do të shpërthenin dy
vjet më vonë.
VI-Është interesantë fakti se
poezia "Përballë detit të trazuar" e Ibrahim Kadriut mund të lexohet
si një himn për shpirtin e popullit shqiptar në Kosovë, duke mishëruar
qëndresën, dhimbjen dhe fuqinë shpirtërore të tij. Përtej përshfaqjes së
natyrës, ajo reflekton një histori të mbushur me sakrifica e përballje me
padrejtësinë, duke e shndërruar detin në metaforë të identitetit kombëtar dhe
të forcës shpirtërore.
1. Poezia mund të lexohet me të
drejtë si një himn i shpirtit të popullit shqiptar në Kosovë, pse ajo nuk është
thjesht përshkrim i natyrës, por është së pari një pasqyrim i shpirtit të
popullit. Elementet e saj krijojnë ndjenjë përkatësie e krenarie, të ndërthurur
me dhimbjen dhe qëndresën historike. Në këtë aspekt edhe figurat artistike mund
ti lexojmë si simbole të përjetësisë dhe qëndresës psh:
a.Deti mund të shihetsi një
simbol i madhështisë dhe përjetësisë së popullit shqiptar shfaqur te vargjet:
"Ti je shpirt i botës së
gjallë, siç thonë,
Me çdo valë që thyen, sjell një
tregim."
ku, deti përfaqëson kujtesën
historike dhe shpirtin e popullit, duke qenë një dëshmitar i vuajtjeve dhe i
qëndresës së tij. Valët që thyhen në brigje janë histori që përsëriten, një
metaforë për luftërat dhe sakrificat e shumta.
b.E parë më thellë, poezia e lidh
valën e detit me zërin e popullit që nuk heshtt:
"Ndodh n’ horizont valët
duke u endur,
Si thirrje e trishtë, më rrinë
përballë."
Këtu valët shndrrohen në një
thirrje që nuk shuhet, një zë që vazhdon të dëshmojë për padrejtësitë e
përjetuara. E parë në këtë aspekt, kjo figurë mund të kuptohet si një thirrje
për liri, për drejtësi, për një histori që duhet të dëgjohet. Në këtë kuptim,
poezia funksionon si një himn për shpirtin shqiptar që nuk është nënshtruar
asnjëherë.
c.Furitë e detit mund dhe duhet
të shihen si kryengritje, revoltë shpirtërore pse pikërisht në momentin kur
deti shfaqet si forcë e pashmangshme, ai bëhet një metaforë për kryengritjen e
shqiptarëve të Kosovës kundër shtypjes dhe padrejtësisë:
"Furishëm valët rrahën në
vazhdim,
Një betejë e madhe, një furi në
trishtim."
Kjo strofë ka realisht një
ngarkesë emocionale dhe historike. "Beteja e madhe" mund të lexohet
si aludim për një formë veprimi tejë formës paqësore të protestës të
shqiptarëve në Kosovë, ndërsa "furi në trishtim" është dhimbja e
sakrificave të shumta.
VII. Poezia e Kadriut e parë si
një hymn na sjell ndërmend të eksplorojmë në atë për muzikalitetin e poezisë.
Duhet të kemi parasysh se elementët tradicionalë si forma strofore, rima, ritmi
krijojnë një melodicitet që i përshtatet poezisë si një hymn shpirtëror dhe
ofron një muzikalitet si reflektim i shpirtit kolektiv. Ky muzikalitet vjen si
rezultat i disa elementeve kryesore:
1. Përsëritja e tingujve dhe
aliteracioni krijojnë një ritëm të brendshëm që e bëjnë poezinë të tingëllojë
si një këngë. Kështu në vargjet:
"Bregu dritëson, natyra
zgjuar, nuk flenë,
Historia e detit, përfundim nuk
gjënë."
kombinimi i tingujve
"r", "n", dhe "t" krijon ritmin e brendshëm dhe e
bën poezinë të tingëllojë si këngë. Aliteracioni (përsëritja e tingujve)
ndihmon në krijimin e një ndjesie valëzuese, e cila e afron poezinë me një
formë këndimi epik.
2. Po të shohim me vemëndje do
ndjejmë se rima e brendshme dhe ritmi i balancuar e bëjnë poezinë të tingëllojë
si një këngë që mund të recitohet (këndohet) me një melodi epike. Për shembull,
në vargun: "Era ulërin, si ndonjë bishë e çmendur,"kombinimi i
tingujve të theksuar dhe ndërtimi i frazës krijojnë një efekt zanor të fortë,
duke i dhënë poezisë një cilësi pothuajse muzikore.
3. Struktura poetike e ndërtuar
në mënyrë graduale duket si një kreshendo muzikore. Poezia nis me ton të qetë
dhe të ngarkuar me mister te vargjet:
"Në horizontin blu, ku
qielli përplaset,
Deti shtrëngon misteret në valët
e tij."
Më pas, ajo krijon një tension të
brendshëm dhe shton elementet dinamike, derisa arrin kulmin e saj me fuqinë e
valëve dhe furinë e detit. Ky llopj ndërtim strukturor favorizon dhe ngjan me
një kreshendo muzikore, ku tingujt dhe ritmi vijnë në rritje për të arritur në
një shpërthim emocional.
4. Simbolika e detit, si një
forcë e madhe kolektive shfaq popullin në lëvizje, tipar ky i këngëve masive
dhe hymneve. Në poezi, deti përfaqëson shpirtin e trazuar të Kosovës, me rryma
të lehta, valë dhe dallgët e mëdha.Te vargjet: "Deti vlon, fryma e tij
s’ndalet, / në heshtje mbledh forcën e valëve." po të kemi parasysh këngët
patriotike qasja ëshstë tepër e dukëshme.
5. Një veçori e këngëve të
rezistencës dhe hymneve është aftësia për të krijuar ndjenjën e përkatësisë dhe
mbledhur njerëzit rreth një ideali të përbashkët. Sigurisht që në këtë poezi,
deti nuk është një individ, por një masë e madhe në lëvizje, që përfaqëson të
gjithë popullin. Ky është element i rëndësishëm në krijimin e një himni, pasi
ato synojnë të bashkojnë njerëzit në një zë të vetëm. Kadriu e shfaq hapur këtë
synim te vargjet:
"Dallgët bashkohen në një
forcë të vetme, / tërbohen, ngriten, përplasen së bashku." I cili përçon
mesazhin e unitetit dhe fuqisë kolektive, një tipar thelbësor i një kënge rezistence
dhe i një himni të një populli në lëvizje.
Kështu pra, poezia e Kadriut mund
të shihet jo vetëm si një pasqyrim artistik i një kohe të trazuar, por edhe si
një këngë (e pashfaqur) e një populli në betejë për lirinë e tij. Në qoftë se
do kërkojmë llojin e muzikalitetit që i përshtatet më shumë këtij teksti themi
se ai duhet të ketë një ton solemn, të fuqishëm dhe dramatik, duke pasqyruar
lëvizjen e pandalshme të dallgëve dhe shpirtin e rezistencës popullore.
Sarandë, më shkurt 2025
Ibrahim Kadriu
Përballë detit të
trazuar
Në
horizontin blu, ku qielli përplaset,
Deti
shtrëngon misteret në valët e tij
Me rërë të
artë, që bregut andej haset-
Me gjuhën e
dallgëve krijohet melodi.
Kur dielli
perëndon, ngjyrat ndryshojnë,
Deti merr të
artën, me atë forcë magjie,
Mynxyrat e
jetës, gjithandej fluturojnë,
Nën yjet që
shkëlqejnë, për ilaç vetmie.
Ti je shpirt
i botës së gjallë, siç thonë,
Me çdo valë
që thyen, sjell një tregim,
Nga bregu
n’thellësi shtyhesh gjithmonë,
Dhe i bëhesh
ëndërr këtij përjetimit tim.
Ndodh n’
horizont valët duke u endur,
Si thirrje e
trishtë, më rrinë përballë,
Era ulërin,
si ndonjë bishë e çmendur,
Dhe re të
zeza qiellit shkojnë vërdallë.
Furishëm
valët rrahën në vazhdim,
Bregu
dritëson, natyra zgjuar, nuk flenë,
Një betejë e
madhe, një furi n ‘trishtim,
Historia e
detit, përfundim nuk gjënë..
1979.