ZVOGËLIMI I PYLLIT BRENDA NJERIUT

(Mbi “Elegjinë e pyjeve” të Visar Zhitit)

 

Nga Timo Mërkuri

 “Elegjia e pyjeve” e Visar Zhitit është një vajtim i shumëfishtë. Nuk qan vetëm për drurët e prerë, por për njeriun e cunguar shpirtërisht. Pylli bëhet masë matëse e gjithçkaje: e frikës, e dashurisë, e turpit, e poezisë. Sa më shumë zvogëlohet pylli, aq më shumë zmadhohet boshllëku moral. Poezia shfaqet si një inventar dhimbjeje, por edhe si një akt ndërgjegjësimi. Kjo elegji nuk vjen si klithmë, por si një matje e heshtur e humbjeve. Zhiti nuk e shfaq shkatërrimin si ngjarje, por si proces: një tkurrje të ngadaltë të asaj që e bënte njeriun të ndjehej njeri. Pylli, në këtë poezi, nuk bie me zhurmë, por tretet - ashtu si ndjeshmëria.

I-Është një poezi moderne, me theks të fortë ekzistencial dhe kritik social. Ajo përdor varg të lirë, metaforë të zgjeruar, ironi dhe simbolikë, pa narrativë lineare. Në të ndihet edhe fryma postmoderne, sidomos në denoncimin e burokracisë, medias dhe qytetërimit të spektaklit, por boshti mbetet modernist: ankthi për humbjen e njeriut dhe të kuptimit.

1. Pylli shfaqet si metaforë e qenies njerëzore; ai nuk është vetëm natyrë, por hapësirë e brendshme shpirtërore. Më së pari si është hapësira e brendshme e njeriut. Zvogëlimi i pyjeve shënon varfërimin shpirtëror:

“është zvogëluar sipërfaqja e pyjeve

dhe është shtuar sipërfaqja e frikës”

Frika rritet aty ku mungon rrënja. Pylli përfaqëson guximin, bukurinë, vetëtimën e brendshme. Kur ai zhduket, njeriu humb orientimin dhe bëhet më i bindur, më i trembur, më i zhveshur nga drita e vet.

2. Një nga figurat më tronditëse është ajo e hënës:

“dhe hëna është e pambuluar

si një zhvirgjërim i dhunshëm dhe

pastaj i braktisur”

Këtu natyra trajtohet si trup i dhunuar. Nuk kemi më marrëdhënie me të, por shfrytëzim dhe braktisje. Zhvirgjërimi i hënës nuk është vetëm metaforë e dhunës ndaj natyrës, por e humbjes së çdo misteri. Njeriu modern nuk duron më asgjë të mbuluar, asgjë që nuk i përket. Ai zbret edhe hënën në tokë, vetëm për ta braktisur më pas. Zhiti e kthen shkatërrimin ekologjik në një akt etikisht të dënueshëm. Dhuna ndaj pyllit është dhunë ndaj pafajësisë.

3. Poezia dhe fjala  janë në raport si një pyll i rrezikuar. Poezia vetë hyn në rrezik. Ajo humbet hapësirën e saj natyrore:

“sipërfaqja e poezisë, e psherëtimave,

fjalë gjethesh ka më pak

e thashetheme më shumë”

 

“Fjalët-gjethe” janë fjalë të gjalla, të brishta, me frymë. Ato zëvendësohen nga thashethemet, nga zhurma boshe. Kjo është një kritikë e thellë ndaj degradimit të ligjërimit publik dhe kulturor. Kur humbet poezia, humbet edhe aftësia për të ndjerë, pra dhe për të folur me etikë.

4. Zhvillimi urban në poezi nuk paraqitet si përparim, por si zgjerim i turpit:

“është zmadhuar sipërfaqja e qyteteve

dhe sipërfaqja e turpit është zmadhuar”

Qyteti rritet, por ndërgjegjja zvogëlohet. Turpi bëhet aq i madh sa nuk e nxënë gazetat, pse te çdo hapësirë të jetës. Ironia është e hidhur dhe e saktë. Shoqëria e spektaklit e normalizon mëkatin dhe e shtyn pendimin për më vonë, ndoshta për kurrë..

5. Një nga vargjet më therëse dhe më ironike është:“janë shtuar drejtoritë e pyjeve”. Pylli zhduket, por zyrat shtohen. Kjo është absurditeti modern. Administrata zëvendëson jetën. Dashuria nuk gjen më vend, as për zogjtë: “se ata s’dinë të bëjnë dashuri zyrave” Dashuria nuk njeh formularë. Ajo kërkon hapësirë të lirë, jo protokoll.

6.Në fund, poezia përqendrohet te individi, te një fëmijë:“Një çunak vizaton pemë mureve” Ky akt i vogël prej fëmije është një akt njerëzor rezistence. Fëmija vizaton pemë atje ku ato nuk ekzistojnë më. Madje i gdhend në trup:

“bën tatuazhin e pemës

në lëkurën e krahut të tij të hollë”

Fëmija nuk e shpëton pyllin, por e mban mend. Dhe ndonjëherë, kujtesa është forma e fundit e shpëtimit. Tatuazhi i pemës nuk është zbukurim, por plagë e vetëdijshme: një shenjë që nuk lejon harresën të shërohet lehtë, një dhimbje tatuazhi fëmije që shndrohet në dhimbje kolektive: “ “sa pylli gumëzhin në gjak si dhimbje/e maisur plage”

Këtu poezia mbyllet me një shpresë të dhembshme. Pylli jeton ende, por si plagë, si kujtesë, si nevojë për shërim. Por dhe si shpresë, si ëndërr njerëzore.  “Elegjia e pyjeve” vërtet është një poezi për humbjen, por edhe për kujtesën edhe për shpresën.

II-Risia e poezisë në poetikën shqipe

Risia e poezisë “Elegjisë e pyjeve” qëndron në faktin se Visar Zhiti nuk e shkruan poezinë si vajtim  romantik për natyrën, as si thirrje ekologjike në kuptimin e zakonshëm. Ai e shndërron pyllin në një njësi matëse morale. Poezia nuk pyet sa hektarë janë prerë, por sa njeri ka humbur brenda njeriut.

1.Në poetikën shqipe, natyra shpesh ka qenë strehë, bukuri ose simbol atdheu. Te Zhiti, ajo bëhet pasqyra e ndërgjegjes. Kjo është risi e fortë: poezia ekologjike kthehet në poezi etike dhe ekzistenciale. Zvogëlimi i pyjeve mat zvogëlimin e poezisë, të turpit, të dashurisë dhe të fytyrës njerëzore.

“është zvogëluar sipërfaqja e pyjeve

sipërfaqja e poezisë, e psherëtimave”

Këtu poezia flet për veten e saj. Ajo ndjen se hapësira e saj po ngushtohet, njësoj si pylli. Pyjet janë metafora qendrore, por ajo çfarë humbet realisht është hapësira shpirtërore e njeriut. Pylli përfaqëson gjithçka që nuk administrohet dot: ndjenjën, turpin ,  dashurinë, pendimin. Kur poeti thotë:

“është zvogëluar sipërfaqja e turpit,

sa pak turp kemi tani”

ai nuk flet më për natyrën, por për njeriun, për shoqërinë njerëzore. Pylli shndërrohet në një shkallë etike. Sa më pak pyje, aq më pak ndjeshmëri. Aq më pak pendesë: “fare pak kohë kemi për t’u penduar” profetizon poeti.

2.Metafora e qytetit dhe burokracisë

Një tjetër risi është mënyra si Zhiti e kundërvë natyrën me qytetërimin modern. Qyteti nuk vjen si progres, por si zgjerim i marrëzisë dhe turpit:

“është zmadhuar sipërfaqja e qyteteve

dhe sipërfaqja e turpit është zmadhuar”

Ironia e “drejtorive të pyjeve” është goditje e drejtpërdrejtë ndaj mendësisë administrative që zëvendëson jetën me letra:“janë shtuar drejtoritë e pyjeve”

Pylli zhduket, por institucionet shumohen. Kjo është një poezi që flet hapur për absurditetin modern.

3.Figura e njeriut dhe shpresa e dhembshme

Risia më e ndjeshme është mbyllja e poezisë me një akt intim dhe njerëzor. Një fëmijë që vizaton pemë, madje i gdhend në trup:

“Një çunak vizaton pemë mureve

bën tatuazhin e pemës

në lëkurën e krahut të tij të hollë”

Këtu poezia nuk predikon. Ajo tregon. Pylli nuk është më jashtë, por brenda gjakut:

“sa pylli gumëzhin në gjak si dhimbje

e maisur plage”

Kjo është shpresa e vetme: kujtesa që dhemb.

Elegjia e pyjeve” nuk është poezi për pemët, por për zhdukjen e ndjeshmërisë njerëzore; pylli është metafora e asaj që nuk duhet humbur, sepse me të humbet edhe streha shpirtërore e njeriut. Kjo analizë, ashtu si vetë poezia, nuk është shkruar për t’u vlerësuar, por për të dëshmuar një dhimbje estetike dhe etike. Në këtë dhimbje që gumëzhin si plagë, jeton ende poezia - dhe ende ndërgjegjja.

Sarandë,  janar 2026

Visar ZHITI

ELEGJIA E PYJEVE

Është zvogëluar sipërfaqja e pyjeve

dhe është shtuar sipërfaqja e frikës,

është zvogëluar sipërfaqja e pyjeve,

ka më pak kafshë tani

më pak guxim e vetëtima më pak,

më pak bukuri

dhe hëna është e pambuluar

si një zhvirgjërim i dhunshëm dhe

pastaj i braktisur,

është zvogëluar sipërfaqja e pyjeve

sipërfaqja e poezisë, e psherëtimave,

fjalë gjethesh ka më pak

e thashetheme më shumë.

Është zvogëluar sipërfaqja e pyjeve

lumenjtë s’magjepse , lumenjtë hutohen,

si zebra parqesh zoolog jik e na shohin

lumenjtë

është zvogëluar sipërfaqja e pyjeve

dhe sipërfaqja e turpit,

sa pak turp kemi tani

s’pendohemi për asgjë,

fare pak kohë kemi për t’u penduar.

Janë shtruar rrugët,

reklamat dhe dilemat

magazinat, kinematë e lavditë

është zmadhuar sipërfaqja e qyteteve

dhe sipërfaqja e turpit është zmadhuar

gjithe ato turpe sa s’i nxene gazetat

dhe vijojne ne numrin e ardhshëm

dhe ne abonimin e vitit tjetër të marrëzisë

Eshte zvogëluar sipërfaqja e pyjeve

dhe janë shtuar drejtoritë e pyjeve

sipërfaqja e dashurisë është zvogëluar

dhe zogjtë kanë më pak vend

për dashuritë e tyre

se ata s’dinë të bëjnë dashuri zyrave

Është zvogëluar sipërfaqja e fytyrave

Një çunak vizaton pemë mureve

në sytë e mi vizaton pemët

bën tatuazhin e pemës

në lëkurën e krahut të tij të hollë

si fundi i shekullit XX

kaq shumë e ngul gjilpërën e nxehtë më bojë

sa pylli gumëzhin në gjak si dhimbje

e maisur plage.

 

SISTEMI I FIGURAVE NË POEZINË E DIN MEHMETIT

Në vijim të sprovës “Etika e heshtjes në poezinë e zgjedhur ”Pshëretima djegagurë” e Din Mehmetit

Në poezinë e zgjedhur “Psherëtima djegagurë” të Din Mehmetit, zgzjedhur nga Anton Nikë Berisha e botuar nga Shtëpia Botuese “Beqir Musliu” Gjilan shohim dhe ndjejmë se figura artistike nuk lind si zbukurim i vargut dhe as si dëshmi mjeshtërie formale. Ajo lind nga një domosdoshmëri e brendshme, nga nevoja për të përballuar peshën e përvojës njerëzore në kushte historike, morale dhe ekzistenciale të vështira. Figura nuk vjen për ta stolisur realitetin, por për ta mbajtur atë në këmbë, për ta bërë të durueshëm dhe të përballueshëm, për ta bërë të qëndrueshëm.

I-Prandaj sistemi i figurave nuk mund të lexohet si një inventar metaforash, simbolesh apo personifikimesh, por domosdoshmërisht  si një rrjet funksionesh poetike, ku çdo figurë mban, duron dhe shpesh plagoset bashkë me njeriun. Figura te Din Mehmeti është një formë etike e qëndrimit përballë botës.

1. Metafora si bartëse e barrës morale

Metafora te Din Mehmeti është figura mbajtëse e gjithë poetikës së tij. Por kjo metaforë nuk është zbukuruese; ajo është metaforë e peshës që mbahet mbi supe, e barrës. Fjala,  e vërteta, frika, kujtesa – të gjitha shfaqen si diçka që duhet mbajtur, si një barrë që nuk mund të hidhet tutje pa cenuar vetë qenien njerëzore. Kjo e zhvendos poezinë nga retorika e shpalljes drejt etikës së durimit.

Në poezinë “Po fryn”, fjala poetike paraqitet si e lodhur nga barra që mban:

“Rri zgjuar se

po ligështohen fjalët

që mbartin të vërtetën përtej territ”

(“Po fryn”, f. 22)

metafora është thellësisht funksionale: fjala nuk është zë, por shpatull; nuk është britmë, por sup mbi të cilin rëndon e vërteta. Fjala nuk shpall, sepse shpallja do ta shpenzonte. Ajo duron, sepse vetëm durimi e ruan kuptimin në kohë errësire. Metafora këtu nuk ndërton pamje poetike, por një gjendje etike të përgjegjësisë.

E njëjta metaforë e barrës zhvendoset më tej në libër, në poezinë “Frika e përjetshme”, ku pesha nuk është më mbi fjalën, por mbi trupin e njeriut:

“Frika më rri mbi supe

dhe nuk di ku ta lë”

(“Frika e përjetshme”, f. 49)

Këtu metafora nuk përsëritet, por thellohet ontologjikisht. Barrën nuk e mban më gjuha, por vetë qenia njerëzore. Fjala ka kaluar nga shpatulla e ligjërimit te shpatulla e trupit. Kjo është koherencë figurative dhe filozofike, jo ripërsëritje.

2. Trupëzimi i figurës: metafora që bëhet mish dhe dhimbje

Një funksion tjetër thelbësor i figuracionit është trupëzimi I saj. Abstraktja nuk lihet të mbetet ide apo koncept i ftohtë, por shndërrohet në trup të thyer, në eshtra, në plagë. Poezia këtu refuzon distancën intelektuale dhe hyn në territorin e përvojës së drejtpërdrejtë njerëzore.

Në poezinë “Jeta ime”, fjala poetike del nga gjuha si trup i dëmtuar:

“Nxjerr nga gjuha

eshtrat e thyera të fjalëve”

(“Jeta ime”, f. 21)

Kjo metaforë është moderne dhe e pamëshirshme. Fjala ka eshtra dhe këto eshtra janë të thyera. Akti poetik këtu nuk është frymëzim, por një lloj operacioni i dhimbshëm, pothuaj kirurgjikal, ku fjala nxirret me mund, me rrezik dhe me kosto morale.

I njëjti funksion trupëzimi vazhdon në poezinë “Zëri im”, ku fjala nuk është më tingull, por plagë:

“Zëri im ka plagë

që nuk shërohen me heshtje”

(“Zëri im”, f. 34)

Këtu metafora e trupit e zhvendos poezinë nga estetika drejt etikës së të folurit. Të flasësh nuk është akt neutral, por akt që lë shenja. Heshtja nuk është gjithmonë shërim; ndonjëherë ajo vetëm e mban plagën të hapur.

II-. Simboli, personifikimi dhe figura etike e provës

Në sistemin figurativ të Din Mehmetit, figurat nuk mbajnë vetëm barrë apo dhimbje, por shndërrohen në gjendje që qëndrojnë në kohë dhe në prova morale për njeriun. Këtu simboli dhe personifikimi janë të përmbajtur, të zhveshur nga patosi tradicional dhe të ngarkuar me heshtje kuptimplote.

3. Simboli i përmbysur: ajo që nuk fluturon

Simboli te Din Mehmeti nuk është monumental dhe as triumfal. Ai është i heshtur, i përmbysur dhe i zhveshur nga heroizmi. Një shembull i qartë është simboli i zogut në poezinë “Frika e përjetshme”:

“Frika më rri mbi supe

si zog i zi

që nuk fluturon kurrë”

(“Frika e përjetshme”, f. 49)

Zogu, simbol tradicional i lirisë dhe shpëtimit, këtu shndërrohet në barrë. Ky është një simbol modern, ku liria nuk realizohet si arratisje, por pezullohet si pritje e rëndë mbi trupin e njeriut.

Një tjetër simbol i tillë është hiri, në poezinë me të njëjtin titull:

“Nga hiri

mësojmë të mos ikim”

(“Hiri”, f. 41)

Hiri nuk shënon fundin, por mbetjen. Ai nuk mbyll historinë, por e vë njeriun përballë përgjegjësisë për të qëndruar. Simboli këtu nuk zbukuron shkatërrimin, por e kthen atë në provë qëndrimi.

4. Personifikimi i heshtur: ajo që lodhet dhe rri

Personifikimi te Din Mehmeti është i qetë, pa dramë dhe pa klithmë. Fjalët lodhen, frika rri, zëri plagoset, por asgjë nuk shpërthen. Kjo heshtje është vetë forma e qëndresës poetike.

Personifikime si: “po ligështohen fjalët” (“Po fryn”, f. 22),“Frika më rri mbi supe” (“Frika e përjetshme”, f. 49),nuk kanë funksion emocional, por ekzistencial. Gjërat nuk flasin për të bindur, por qëndrojnë për të dëshmuar. Ky qëndrim është mesazhi themelor i poezisë së Din Mehmetit: qëndresa pa zhurmë.

5. Figura etike e provës: zjarri dhe vendimi njerëzor

Në kulmin e sistemit figurativ qëndron figura e provës morale. Zjarri dhe djegia nuk janë vetëm metafora apo simbole, por momente zgjedhjeje njerëzore. Në poezinë “Para shtëpisë së djegur” lexojmë vargjet:

“Digju se do të ndërtojmë sërish

do të mbulojmë me lëkurën tonë”

(“Para shtëpisë së djegur”, f. 50)

ku zjarri nuk dramatizon, nuk kërkon mëshirë dhe nuk shpall tragjedi. Ai pyet qetë dhe rëndë: a do të mbetemi? Kjo figurë i përket jo vetëm estetikës së poezisë, por etikës së njeriut që zgjedh të qëndrojë, të mos largohet.

Në thelb, sistemi i figurave në poezinë e Din Mehmetit është një sistem i durimit poetik. Metaforat mbajnë barrë, simbolet përmbysen, personifikimet heshtin dhe figurat e provës e vendosin njeriun përballë vetes. Këto figura nuk kërkojnë të njihen si figura letrare, por të përjetohen si gjendje njerëzore. Si përfundim mund të themi se te Din Mehmeti, figura nuk e zbukuron fjalën; ajo e mbron atë nga zbrazëtia, duke e bërë poezinë një akt të heshtur, por të thellë qëndrimi përballë botës.

III- Figura artistike te Din Mehmeti: arritje individuale dhe përkatësi moderne

Dukuria e figurës artistike në poezinë e Din Mehmetit duhet lexuar para së gjithash si një parim poetik, jo si inventar figurash dhe as si rast i izoluar. Ajo është rezultat i një vetëdijeje të pjekur për kufijtë e fjalës poetike dhe për përgjegjësinë e saj morale. Në këtë kuptim, figura te Mehmeti është një arritje individuale, por jo një përjashtim nga poezia moderne; ajo është një mënyrë personale për të hyrë në një traditë më të gjerë të mendimit poetik bashkëkohor.

Thelbi i kësaj poetike qëndron te zhvendosja e figurës nga funksioni zbukurues drejt funksionit mbajtës. Metafora, simboli apo personifikimi nuk shërbejnë për të prodhuar efekt estetik të menjëhershëm, por për të mbajtur peshën e përvojës njerëzore. Figura nuk shpall, nuk bind, nuk klith; ajo qëndron. Ky qëndrim e bën figurën një akt etik, jo vetëm estetik.

Në këtë prizëm, arritja e Din Mehmetit nuk konsiston në shpikjen e figurave të reja, por në mënyrën se si ai i vendos ato në shërbim të durimit, të qëndresës dhe të vetëpërmbajtjes. Figura nuk është mjet shprehjeje, por formë qëndrimi përballë historisë, frikës dhe humbjes. Kjo e bën poezinë e tij të duket e thjeshtë në pamje të parë, por të mbetet gjatë në mendje, sepse ajo nuk konsumon kuptimin, por e ruan atë.

Ky parim nuk është i panjohur as në poezinë shqipe, as në atë europiane. Ai gjendet, në forma të ndryshme, te poetë shqiptarë si Martin Camaj, Ali Podrimja, Azem Shkreli apo Natasha Lako, ku figura largohet nga patosi dhe afrohet me përjetimin e brendshëm. Po ashtu, në poezinë europiane moderne, te emra si Paul Celan, Giuseppe Ungaretti apo Tomas Tranströmer, figura shpesh shndërrohet në gjendje ekzistenciale dhe jo në zbukurim formal. Përmendja e këtyre emrave nuk synon barazim estetik, por vendosje të Din Mehmetit brenda një klime poetike të përbashkët moderne.

Megjithatë, ajo që e veçon Din Mehmetin është koherenca e brendshme e këtij parimi. Te ai, figura nuk shfaqet herë pas here si zgjedhje stilistike, por funksionon si një sistem i qëndrueshëm. Poezia e tij nuk ka nevojë të ndryshojë zë për t’u dukur moderne; ajo është moderne pikërisht sepse i beson heshtjes dhe kufirit të fjalës.

Në përfundim, figura artistike te Din Mehmeti duhet lexuar si një realizim individual i një parimi modern, ku poezia nuk fiton forcë duke thënë gjithçka, por duke ditur çfarë të mbajë. Kjo e vendos poezinë e tij në një hapësirë të ndërmjetme mes traditës dhe modernitetit, mes përvojës shqiptare dhe ndjeshmërisë europiane, pa pasur nevojë për shpallje programatike. Ajo që mbetet, është figura që qëndron.

 

Sarandë, Janar 2026

 

ETIKA E HESHTJES NË POEZINË E DIN MEHMETIT

 

Nga Timo Mërkuri

Titulli “Pshëretima djegagurë” i vëllimit poetik të Din Mehmetit nuk kërkon shpjegim, sepse nuk zbërthehet me fjalor. Ai kërkon afrim dhe përjetim shpirtëror. Fjala djegagur është e ashpër dhe e drejtpërdrejtë: ajo që djeg edhe gurin. Guri, zakonisht i ftohtë, i fortë dhe i palëvizshëm, këtu shfaqet i përshkuar nga një nxehtësi e pazakontë, që vjen nga brenda. Pikërisht për këtë arsye, psherëtimat e këtij libri nuk janë të lehta dhe as kalimtare. Ato janë mbledhur gjatë një jete, janë nxehur nga dhimbja nëpër kohë dhe janë mbajtur në heshtje, derisa kanë marrë forcën për të prekur edhe atë që duket i pathyeshëm.

Te Din Mehmeti, psherëtima nuk është shenjë dobësie. Ajo është mënyra më njerëzore dhe më e ndershme për të folur, kur britma do të ishte e tepërt. Është frymëmarrja e thellë e njeriut që ka parë djegien, shkatërrimin dhe humbjen, por që ende qëndron. Këto psherëtima janë të nxehta sepse vijnë nëpërmjet  një dhimbjeje që nuk është shuar dhe nga një plagë që nuk është  ftohur, por që nuk është kthyer në urrejtje, apo në dorëzim.

Këtë kuptim të titullit e përforcon poezia “Para shtëpisë së djegur”, ku zjarri nuk është vetëm zjarr real, por edhe zjarr moral dhe historik. Aty psherëtima shndërrohet në qëndresë dhe nxehtësia e saj merr kuptim të plotë:

“Digju se do të ndërtojmë sërish

Do të mbulojmë me lëkurën tonë

Dhe në maje të kulmit do të vëmë

Plisa të bardhë të bardhë”( f.50)

Këto vargje janë vetë pshëretima djegagurë. Ato nuk shpërthejnë në zë të lartë; ato digjen ngadalë. Nuk mallkojnë, por qëndrojnë. Nxehtësia e tyre nuk shkatërron kot, por shkrin gurin e heshtjes, të frikës dhe të harresës. Në këtë kuptim, titulli i librit bëhet çelësi për ta hyrë këtë botë poetike: një poezi e dhimbjes së përmbajtur, që digjet nga brenda dhe që, pikërisht për këtë arsye, fton lexuesin të ndalet, të dëgjojë dhe të mbajë mend.

I- Tiparet poetike të vëllimit “Pshëretima djegagurë”

Vëllimi poetik “Pshëretima djegagurë” (2025) i Din Mehmetit nuk është një libër që lexohet kalimthi. Ai kërkon ndalesë, heshtje dhe përfshirje të brendshme. Poezitë e librit janë si gurë të nxehur nga brenda: në pamje të parë të thjeshtë, të përmbajtur, por me një nxehtësi të grumbulluar për një kohë të  gjatë, ndaj dhe nuk shuhet lehtë. Kjo poezi nuk të befason me forma dhe as të tronditë me tonbalitet të lartë; ajo vepron ngadalë, duke u hyrë në ndërgjegjen e lexuesit dhe duke qëndruar aty.

Tiparet e kësaj poetike nuk shfaqen të ndara apo të izoluara. Ato ndërthuren natyrshëm, si gjendje të një shpirti dhe të një historie të përbashkët. Megjithatë, për arsye analitike, ato mund ti vëzhgojmë sipas disa boshtesh themelore, të cilat ndihmojnë për të kuptuar thellësinë artistike dhe filozofike të këtij vëllimi.

1. Poezia e pësimit dhe e qëndresës njerëzore

Pësimi në këtë vëllim nuk është episodik dhe as rastësor. Ai është gjendje ekzistence, mënyrë e të qenit në botë. Megjithatë, ky pësim nuk shndërrohet kurrë në ankim apo në kërkesë mëshire. Ai mbart gjithmonë një qëndresë të heshtur, të brendshme, larg patetizmit dhe heroizmit të zhurmshëm.

Në poezinë “Para shtëpisë së djegur”, pësimi është konkret, trupor dhe i prekshëm:

“Ta vunë zjarrin /E ti digju e dëshpëruara ime/ Se më mirë është të bëhesh pluhur/ Se sa bukën ta hamë nën këmbë /Të bastadhëve të kësaj bote”(“Para shtëpisë së djegur”, f. 50)

Djegia këtu nuk është shkatërrim i verbër, por zgjedhje morale. Poeti e sheh djegien si akt dinjiteti, si refuzim të poshtërimit. Është më mirë të shndërrohesh në hi e në pluhur sesa të jetosh i gjunjëzuar. Kjo e kthen vuajtjen në qëndresë dhe pësimin në formë të lirisë së brendshme.

E njëjta logjikë shfaqet në poezinë “Kulla ime e shkretëruar nga lufta”, ku hapësira e shkatërruar bëhet metaforë e trupit kolektiv:

“Askush s’hyn në ty /Askush s’del prej teje/ Nuk qesh nuk qan askush /Këtu heshtja mërdhin /– Akuj bën” (“Kulla ime e shkretëruar nga lufta”, f. f. 51  )

Kulla e boshatisur nuk është thjesht ndërtesë. Ajo është kujtesë e ngrirë, jetë e ndalur, frymëmarrje e mbajtur. Heshtja që “bën akuj” nuk është mungesë jete, por mënyrë mbijetese në kushte çnjerëzore. Te Din Mehmeti, qëndresa nuk ka nevojë për zë të lartë; ajo qëndron edhe kur gjithçka tjetër është shkatërruar.

2. Poezia e traumës kolektive dhe e shkatërrimit historik

Historia, në këtë vëllim, nuk rrëfehet si kronikë dhe as si dëshmi dokumentare. Ajo shndërrohet në figurë poetike, në pamje të ngrirë që flet pa fjalë. Trauma kolektive nuk shpjegohet; ajo shihet dhe ndihet.

Në poezinë “Fshati i ngrirë”, shkatërrimi merr trajtë peizazhi: “Shtëpi të ngrira Gërmadhave të heshtjes Dritare që vështrojnë Diçka të llahtarshme Në pafundësi!” (“Fshati i ngrirë”, f. 58)

Dritaret që “vështrojnë” janë sy pa trup, kujtesë pa zë. Fshati është shndërruar në dëshmi të ngrirë të një dhune që ka kaluar, por që nuk ka mbaruar. Heshtja këtu nuk është qetësi, por frikë e sedimentuar brenda njeriut.

Kjo traumë historike thellohet në poezinë “Frika e përjetshme”, ku historia lexohet në trupin e tjetrit: “Ballët e tyre burgje tona të thella Sytë plot varre tona i kanë” (“Frika e përjetshme”, f. 49)

Këtu faji dhe dhuna historike nuk janë abstrakte. Ato janë të mishëruara. Historia nuk fshihet pas kohës; ajo vazhdon të jetojë në fytyrat, sytë dhe trupat e njerëzve. Poezia e Din Mehmetit e kthen historinë në peizazh moral, ku asgjë nuk harrohet dhe asgjë nuk kalon pa lënë gjurmë.

3. Poezia e frikës si gjendje ekzistenciale

Frika në këtë vëllim nuk është reagim i çastit. Ajo është gjendje e përhershme, frymëmarrje e përditshme e njeriut që jeton nën kërcënim. Në poezinë “Ftohtësi dhe frikë” f.36, frika shfaqet si mpirje e brendshme: “Gjithçka ftohet/ Edhe fjala/ Edhe shpresa”. Frika nuk shkakton britma, ajo ftoh, mpin, paralizon. Kur ftohet fjala dhe shpresa, njeriu mbetet i pambrojtur përballë botës.

Në poezinë “Po fryn”, frika lidhet drejtpërdrejt me rrezikun e humbjes së së vërtetës: “Rri zgjuar se po ligështohen fjalët që mbartin të vërtetën përtej territ” (“Po fryn”, f. 22)

Këtu frika nuk është vetëm personale, por morale. Kur fjala ligështohet, e vërteta rrezikon të humbasë. Frika bëhet shenjë e një bote të çrregulluar, ku njeriu duhet të rrijë zgjuar për të mos u dorëzuar.

4. Poezia e vetëportretit të lënduar

Vetëportreti poetik te Din Mehmeti nuk ndërtohet as me nmgjyra të ndezura dhe as mbi vetëlavdërim, por mbi një ndershmëri të dhimbshme. Poeti e sheh veten si një qenie të konsumuar nga koha dhe përvoja. Në poezinë “Jam qiell i brejtur (Autoportret)” f.52, ai shkruan: “Jam qiell i brejtur/ nga mjegullat” qielli, simbol i pafundësisë dhe lirisë  është i dëmtuar, i brejtur. Ky është një vetëportret shpirtëror, ku poeti pranon konsumimin e brendshëm, brejtjen dhe lodhjen.

Në poezinë “Besëkota ime” f.142  , krijimi poetik shfaqet si betejë e vazhdueshme me vetveten: “Për çdo ditë /mendimet e mia i godas me grushte /dhe hap plagë”  Këtu poezia nuk është strehë e qetë, por përballje. Plagët  nuk fshihen; ato hapen që të flasin. Ky sinqeritet e bën vetëportretin të besueshëm dhe thellësisht njerëzor, pra të pëlqyeshëm nga lexuesi.

5. Poezia e fjalës së rrezikuar

Një nga dimensionet më të dhimbshme të këtij vëllimi është frika për fatin e fjalës poetike. Në poezinë “Zjarreve të fjalëve” f.191, poeti pranon me ankth: “Po ikin fjalët e mia nga unë” .Kjo është drama e poetit që ndien se gjuha po varfërohet dhe po humbet fuqinë e saj shprehëse.

Në Pshëretima djegagurë, Din Mehmeti na jep një poezi që nuk synon të shkëlqejë, por të mbijetojë. Është poezi e njeriut që ka parë shumë, ka humbur shumë, por ende flet. Dhe flet me zë të ulët, sepse e di se e vërteta nuk ka nevojë të bërtasë. Kjo poezi digjet nga brenda dhe, pikërisht për këtë arsye, mbetet e fortë dhe e paharrueshme.

II – Risia si zë i brendshëm në poezinë e Din Mehmetit)

Risia e Din Mehmetit në poezinë shqipe nuk qëndron në thyerje të bujshme formale, por në mënyrën se si poezia zhvendoset nga shpallja drejt përballimit. Fjala e tij nuk kërkon të imponojë kuptim, por ta mbajë atë gjallë në kushte lodhjeje historike dhe morale. Në këtë kuptim, poezia e Din Mehmetit nuk është akt demonstrimi estetik, por akt ekzistence. Poezia e tij nuk shpall, nuk demonstron, nuk klith. Ajo qëndron. Dhe pikërisht në këtë qëndrim të heshtur, por të ngarkuar, ndodh risi e saj më e madhe.

1.Një nga prurjet më thelbësore të kësaj poetike është fjala që duron. Fjala nuk vjen për të deklaruar të vërteta, por për t’i mbartur ato në errësirë, në rrezik dhe në konsumim të vazhdueshëm. Në poezinë “Po fryn”, kjo gjendje shfaqet qartë:

“Rri zgjuar se

po ligështohen fjalët

që mbartin të vërtetën përtej territ”

(“Po fryn”, f. 22)

Fjala këtu ka tonalitet të ulët, por  përgjegjësi të fortë. Ajo nuk klith për të bindur, por rri zgjuar për të mos u shuar. I njëjti tension shfaqet edhe në poezinë “Jeta ime”, ku fjala poetike del e thyer dhe e plagosur:

“Nxjerr nga gjuha

eshtrat e thyera të fjalëve”

(“Jeta ime”, f. 21)

Kjo poezi nuk lind nga rehati estetike, por nga nevoja për të nxjerrë në dritë atë që mezi mbahet gjallë. Këtu risia poetike nuk është gjuhësore në kuptimin formal, por etike.

2.Në të njëjtën linjë qëndron edhe zëri poetik, i cili refuzon klithmën dhe efektin e menjëhershëm. Din Mehmeti nuk ndërton poezi që thërrasin nga tribuna; zëri i tij nuk kërkon jehonë, por prani. Ai qëndron edhe kur nuk ka përgjigje. Kjo shihet në mënyrë domethënëse në poezinë “Frika e përjetshme”:

“Frika më rri mbi supe

si zog i zi

që nuk fluturon kurrë”

(“Frika e përjetshme”, f. 49)

Zogu që nuk fluturon është metaforë e një gjendjeje të vazhdueshme, të rëndë, që nuk shpërthen, por as nuk largohet. Po ashtu, në poezinë “Mos klith”, refuzimi i klithmës bëhet program poetik:

“Po e zure ëndrrën time

mos klith

flakës sime jepi rrugë”

(“Mos klith”, f. 249)

Këtu poezia nuk kërkon efekt, por vazhdimësi. Zëri nuk thërret për t’u dëgjuar, por rrjedh për të mbijetuar.

3.Nga kjo filozofi e fjalës dhe e zërit buron edhe një etikë e re e qëndresës. Qëndresa te Din Mehmeti nuk ka trajtë heroike dhe nuk ndërtohet mbi mitizim. Ajo është njerëzore, e heshtur, e përditshme. Në poezinë “Para shtëpisë së djegur”, kjo ide merr formë të plotë:

“Digju se do të ndërtojmë sërish

do të mbulojmë me lëkurën tonë”

(“Para shtëpisë së djegur”, f. 50)

Nuk ka thirrje për hakmarrje, as patos tragjik. Ka vetëm vendosmëri për të qëndruar dhe për të rindërtuar. Poezia këtu shndërrohet në akt etik, jo në deklaratë ideologjike.

Në këtë mënyrë, fjala që duron, zëri që qëndron dhe qëndresa pa heroizëm të zhurmshëm përbëjnë boshtin e risisë poetike të Din Mehmetit. Këto prurje e vendosin poezinë e tij në një hapësirë të veçantë të letërsisë shqipe bashkëkohore: aty ku poezia nuk flet më fort se jeta, por flet aq sa ajo mund të përballojë. Është një poezi që nuk kërkon të lexohet shpejt, por të mbetet gjatë, sepse digjet ngadalë — si një psherëtimë djegagurë.

4. Din Mehmeti sjell një etikë të re të qëndresës: të heshtur, të përditshme, pa glorifikim. Qëndresa nuk shpallet, por jetohet. Në poezinë “Fshati i ngrirë”, jeta vazhdon nën akull, pa britmë:

“Shtëpi të ngrira

gërmadhave të heshtjes

edhe zogjtë kanë ikur…”

(“Fshati i ngrirë”, f. 61)

Ndërsa në “Frika e përjetshme”, qëndresa shfaqet si vetëdije e qartë ndaj rrezikut:

“Frika më rri mbi supe

si zog i zi

që nuk fluturon kurrë”

(“Frika e përjetshme”, f. 49)

Kjo është risi sepse poezia refuzon mitizimin dhe zgjedh dinjitetin e heshtur.

Risia e Din Mehmetit në poetikën shqipe qëndron në mënyrën si ai e bën poezinë të jetojë brenda njeriut. Ai nuk e zbukuron dhimbjen, nuk e shndërron qëndresën në parullë dhe nuk e përdor fjalën për të mbuluar zbrazëtinë. Vargu i tij është i qetë, por i nxehtë; i thjeshtë, por i thellë. Kjo poezi nuk kërkon të lexohet shpejt, por të mbahet mend gjatë, sepse ajo digjet ngadalë, si psherëtimë djegagurë.

III- Nga fjala që duron te zëri që qëndron

Le të shohim një nga tiparet më të thella të poetikës së Din Mehmetit: mënyrën se si fjala dhe zëri i tij nuk kërkojnë të imponojnë lexuesin, por të bashkëqëndrojnë me atë. Poezia nuk shpall, nuk klith, nuk bërtet, nuk kërkon jehonë. Ajo thjesht ekziston, mbart dhimbjen, duron rrezikun, dhe qëndron. Çdo fjalë mbart në vetvete peshën e historisë dhe të përvojës njerëzore, çdo zë qëndron pa shpërthim. Ndaj themi se poezia e Din Mehmetit është  është poezi e durimit, e reflektimit dhe e moralit të heshtur.

1.Në poezinë shqipe, tradicionalisht fjala ka qenë mjet për të shpallur të vërtetën, për të thirrur, për të protestuar. Din Mehmeti e ndryshon këtë. Fjala e tij nuk është alarm, nuk është protest massive, ajo nuk kërkon pushtet mbi lexuesin. Ajo duron. Mbart peshë, edhe kur lodhet, edhe kur ligështohet. Në poezinë “Po fryn” kjo durim shihet qartë:

Rri zgjuar se/po ligështohen fjalët/që mbartin të vërtetën përtej territ” (Po fryn, f. 22)

Fjala nuk shpall të vërtetën, në kuptimin që ta thotë me zë të lartë dhe ta “lejë” mes njerëzve; jo, ajo e mbart atë. Edhe kur lodhet, ajo nuk dorëzohet. Në “Jeta ime”, fjala shfaqet e thyer, e plagosur, por gjithsesi nxirret nga brendësia e poetit:

Nxjerr nga gjuha/eshtrat e thyera të fjalëve”(Jeta ime, f. 21)

Kjo është poezia e durimit - një poezi që nuk lind nga dëshira për të shfaqur bukurinë estetike, por nga nevoja për të mbajtur gjallë të vërtetën.

2.Zëri poetik i Din Mehmetit ecën në të njëjtën rrugë. Ai nuk kërkon reagim të menjëhe-rshëm, nuk klith për t’u dëgjuar. Ai qëndron. Në “Frika e përjetshme”, kjo duket qartë:

“Frika më rri mbi supe/si zog i zi/që nuk fluturon kurrë” (Frika e përjetshme, f. 49)

Zogu i zi nuk largohet, ai rri. Ai është metaforë e zërit poetik që qëndron - i heshtur, i ngarkuar, por i pranishëm. Në “Mos klith”, poeti e konkretizon më tejë këtë këtë:

“Po e zure ëndrrën time/Mos klith/Flakës sime jepi rrugë” (Mos klith, f. 249)

Në poezinë e Mehmetit zëri nuk bëhet gjëmë; ai nuk shpërthen. Ai lë rrjedhjen e brendshme të dritës të përhapet, duke ruajtur integritetin e shpirtit.

Te poezia “Para shtëpisë së djegur” f. 50), kjo filozofi arrin kulmin: fjala nuk shpall fitore, nuk kërkon hakmarrje, nuk është patetike. Ajo duron zjarrin, mbart dhembjen dhe qëndron: “Digju se do të ndërtojmë sërish/Do të mbulojmë me lëkurën tonë”

Kjo është zhvendosja më thelbësore që Din Mehmeti i bën poezisë: nga fjala që shpall te fjala që duron, nga zëri që thërret te zëri që qëndron. Nuk është teknikë stilistike; është etikë dhe ekzistencë. Poezia nuk kërkon të bërtasë, sepse ka mësuar të digjet nga brenda. Kjo lëvizje nuk është thjesht formale. Ajo ndryshon marrëdhënien me lexuesin: nuk kërkohet reagim i menjëhershëm i tij, por bashkëqëndrim në …poezi. Në këtë bashkëqëndrim lexuesi mëson të dëgjojë heshtjen, të ndjejë peshën e fjalës dhe rëndësinë e qëndrimit. Në këtë mënyrë, Din Mehmeti krijon një poezi që nuk flet më fort se jeta, por aq sa ajo mund të përballojë.

IV – Si i novatorizon Din Mehmeti figurat e tokës, gurit dhe dheut

Në poetikënn tradicionale shqipe, toka, guri dhe dheu kanë qenë figura themelore të përkatësisë dhe qëndrueshmërisë. Ato kanë folur për vendlindjen, për rrënjët, për atdheun, për pronën dhe për vazhdimësinë e jetës. Janë përdorur si simbole të jashtme, me ngarkesë identitare dhe heroike.

Din Mehmeti nuk i mohon këto kuptime të trashëguara. Ai i njeh, i respekton, por nuk ndalet te to. Risia e tij qëndron në zhvendosjen e këtyre figurave nga simboli kolektiv drejt përvojës së brendshme njerëzore. Toka, guri dhe dheu nuk janë më shenja që shpallen, por gjendje që përjetohen. Dhe pikërisht këtu fillon moderniteti i kësaj poetike.

1.Toka: nga atdheu i shpallur te barra e kujtesës.

Te Din Mehmeti, toka nuk është më hapësirë që lavdërohet, por vend që mban peshë.

Ajo nuk flet përmes flamurit apo krenarisë së shpallur, por përmes dhimbjes që nuk largohet. Toka nuk është sfond i historisë, por bartëse e saj. Në poezinë “Emrat tanë të vrarë”, toka shfaqet si arkiv i heshtur i traumës kolektive:

“Emrat tanë të vrarë/i mban toka/si plagë të hapura”(“Emrat tanë të vrarë”, f. 30)

Këtu toka nuk është tokë triumfi. Ajo nuk premton asgjë. Ajo mban. Mban brenda saj emra, mban dhimbje, mban plagë që nuk mbyllen. Ky është një ndryshim thelbësor filozofik: toka nuk është më themel i identitetit heroik, por hapësirë e kujtesës së rëndë. Në këtë mënyrë, figura e tokës modernizohet duke u shndërruar në trup moral të historisë.

2.Guri: nga qëndrueshmëria heroike te heshtja morale

Në traditën poetike, guri ka qenë shenjë e fortësisë, e qëndresës fizike, e pathyeshmë-risë. Te Din Mehmeti, guri nuk humbet peshën, por humbet zërin. Ai nuk shpallet më si heroic apo heroizëm, ai  qëndron si heshtje morale.

Në poezinë “Po fryn”, guri nuk përmendet drejtpërdrejt, por është i pranishëm në strukturën e vargut dhe në rëndesën e mendimit:”po ligështohen fjalët/që mbartin të vërtetën përtej territ” (“Po fryn”, f. 22) Fjala këtu është e rëndë, e ngurtë, e kursyer. Ajo nuk rrjedh lirshëm, ajo qëndron. Kjo ngurtësi e ligjërimit krijon efektin e gurit: jo si objekt heroik, por si masë që rëndon ndërgjegjen. Guri nuk mbron, nuk sulmon, nuk flet. Ai rri. Dhe ky “qëndrim” është shenjë e një etike të re poetike, ku heshtja bëhet formë e përgjegjësisë.

3.Dheu: nga prehje mitike te trup i djegur i njeriut

Në poezinë tradicionale, dheu lidhet me fundin, me prehjen, me kthimin mitik të trupit në tokë. Te Din Mehmeti, dheu humbet funksionin e qetësimit. Ai bëhet trup i gjallë, i cënuar, i djegur bashkë me njeriun. Në poezinë “Para shtëpisë së djegur”, dheu nuk pret trupin e njeriut, por kërkon të mbulohet prej tij:

“Digju se do të ndërtojmë sërish/do të mbulojmë me lëkurën tone”(“Para shtëpisë së djegur”, f. 50)

Këtu dheu nuk është fundi i jetës, por prova e saj. Ai nuk është strehë, dheu është sfidë. Trupi i njeriut bëhet mburojë për tokën, jo anasjelltas. Kjo përmbysje e funksionit tradicional të figurës është një shenjë e qartë moderniste: dheu nuk qetëson, por kërkon përgjegjësi.

4.Moderniteti i kësaj poetike

Novacioni i Din Mehmetit qëndron në mënyrën si ai i zbret figurat themelore të poezisë shqipe nga monumenti në njeri. Tek poezia e tij: toka nuk është më atdhe i shpallur, por kujtesë që dhemb. Guri nuk është heroizëm, por heshtje që rri. Dheu nuk është prehje, por zjarr që duhet përballuar.Këto figura nuk përdoren për pathos patriotik, por për etikë të durimit. Ato nuk shërbejnë për të thënë “kush jemi”, por për të treguar si jetojmë me peshën e asaj që jemi. Dhe pikërisht këtu poezia e Din Mehmetit bëhet moderne: jo pse mohon traditën, por sepse e bën atë të jetueshme në kohën e dhimbjes reale njerëzore. Figura nuk ngrihet mbi njeriun; ajo zbret brenda tij. Dhe aty, në atë përjetim të heshtur, poezia gjen forcën e saj më të thellë. Vërtet nma duiket më e fortë dhe më e bukur poezia e Mehmetit e parë nën këtë lupë studimi.

V- Poezitë-kulm: aty ku fjala, mendimi dhe etika bëhen një.

Në çdo vëllim poetik ka poezi që lexohen më me interes se të tjerat, të cilat  mbeten. Te “Pshëretima djegagurë”, disa poezi dallohen qartë si kulme, sepse aty përputhen figura, mendimi dhe zëri etik i poetit. Nuk janë domosdoshmërisht poezitë më të gjata apo më të zhurmshme, por ato ku fjala është më e përmbajtur dhe më e ngarkuar me peshë njerëzore.

Ne nxorëm katër poezi – “Po fryn”, “Jeta ime”, “Frika e përjetshme” dhe “Para shtëpisë së djegur” – pse mendojmë se formojnë boshtin më të fortë artistik dhe filozofik të këtij libri. Ato nuk lexohen si poezi të izoluara, por si një rrugëtim i brendshëm, ku poezia kalon nga paralajmërimi te plaga, nga gjendja te vendimi etik, të cilat ne I shoqërojmë me një analizë të vogël.

1.Poezia:“Po fryn” , aty ku fjala që rrezikohet, por nuk dorëzohet.

Poezia “Po fryn” është një nga më përfaqësuese të poetikës së Din Mehmetit. Nuk ka ngjarje, as rrëfim. Ka vetëm gjendje. Një ndjesi rreziku që nuk shpërthen, por rri pezull mbi fjalën.Te vargjet : “ Rri zgjuar se/po ligështohen fjalët/që mbartin të vërtetën përtej territ”(“Po fryn”, f. 22) fjala nuk shpall të vërtetën,ajo thjeshtë e mbart. Dhe kjo mbartje është e lodhshme, e rrezikshme, por e domosdoshme. Poezia arrin një minimalizëm modern, ku çdo fjalë ka peshë morale. Artistikisht është e zhveshur, filozofikisht e thellë. Fjala nuk klith, sepse klithma do ta shkatërronte. Ajo rri zgjuar dhe ky qëndrim është forma e saj e parë e qëndresës.

2. Poezia “Jeta ime” ose  fjala e plagosur që nxirret nga trupi si copë eshtrash të thyera

Nëse te “Po fryn” fjala është në rrezik, te “Jeta ime” ajo është tashmë e dëmtuar. Kjo poezi zhvesh aktin poetik nga çdo idealizim. Fjala nuk lind e bukur; ajo nxirret me dhimbje, si një copë eshtre e thyer që nxirret nga trupi. Figura artistike: “Nxjerr nga gjuha/eshtrat e thyera të fjalëve”(“Jeta ime”, f. 21) është e fortë dhe trupore. Fjala ka eshtra. Dhe ato janë thyer. Këtu poezia bëhet akt etik: të flasësh, edhe kur fjala të dhemb. Filozofikisht, kjo poezi flet për çmimin e të folurit në kushte heshtjeje dhe dhune. Nuk ka heroizëm. Ka përgjegjësi ndaj së vërtetës, edhe kur ajo del e copëzuar.

3. Poezia “Frika e përjetshme”  ose gjendja që nuk shpërthen.

“Frika e përjetshme” është poezi e gjendjes, jo e dramës. Frika nuk vjen si shpërthim, por si  një prani e vazhdueshme. Ajo nuk tremb me britmë, por me qëndrimin e saj të pandryshuar. Te vargjet: “Frika më rri mbi supe/si zog i zi/që nuk fluturon kurrë”(“Frika e përjetshme”, f. 49)metafora është e thjeshtë, por jashtëzakonisht e qëndrueshme. Zogu nuk fluturon. Ai rri. Folja  “rri” është thellësisht filozofike. Frika nuk është ngjarje, por gjendje ekzistenciale. Poezia moderne pikërisht këtu e gjen forcën e saj: në mungesën e efektit dhe në peshën e heshtur që nuk largohet.

4.“Para shtëpisë së djegur”  nga gjendja reale te vendimi etik

Ndryshe nga tri poezitë e tjera, “Para shtëpisë së djegur” f. 50 sjell një lloj daljeje. Jo zgjidhje, por vendim. Përballë shkatërrimit, njeriu nuk klith dhe nuk hakmerret. Ai vendos të qëndrojë. Te vargjet: “Digju se do të ndërtojmë sërish/do të mbulojmë me lëkurën tonë” qëndresa zhvendoset nga heroizmi te dinjiteti. Poezia nuk shpall fitore, por përgjegjësi. Artistikisht, vargu është i zhveshur dhe i fortë. Filozofikisht, poezia pohon se njeriu mbetet njeri jo kur fiton, por kur merr mbi vete barrën e rindërtimit.

5.Një rrugëtim i përbashkët poetik

Këto katër poezi i përkasin të njëjtës hapësirë shpirtërore. I bashkon fjala e përmbajtur, zëri që nuk thërret dhe refuzimi i patosit. I dallon këndi nga i cili përjetohet kjo gjendje: te poezia “Po fryn”: fjala në rrezik, te “Jeta ime”: fjala e plagosur, te “Frika e përjetshme”: gjendja që rri dhe te “Para shtëpisë së djegur”: vendimi etik. Së bashku, ato formojnë një rrugëtim të heshtur: nga ligështimi i fjalës te përgjegjësia e njeriut. Artistikisht janë të sakta dhe të kursyera. Filozofikisht, e zhvendosin poezinë nga shpallja te durimi, nga heroizmi te dinjiteti. Dhe pikërisht për këtë arsye janë kulme: sepse nuk përpiqen të duken të mëdha. Ato janë të vërteta. Dhe ato japin më së miri portretin e poetit Din Mehmeti.

VI-Vendi i poezisë së Din Mehmetit në poezinë shqipe bashkëkohore dhe qasjet me poezinë europiane

Në poezinë shqipe bashkëkohore, Din Mehmeti zë një vend të veçantë e të dallueshëm, jo si poet i zhurmshëm i risive formale, por si një zë i qëndrueshëm që e ka zhvendosur poezinë nga retorika drejt etikës. Ai nuk hyn në poezi për të imponuar veten te lexuesi, por për të mbajtur një barrë që shumë zëra të tjerë e shmangin. Kjo e bën poezinë e tij të duket e heshtur në pamje të parë, por e fortë në përmbajtje.

Në kontekstin shqiptar, poezia e Din Mehmetit qëndron në një hapësirë ndërmjet dy traditave: nga njëra anë trashëgimia e poezisë së angazhuar, e cila për dekada ka folur me zë të lartë për historinë, dhimbjen dhe drejtësinë; nga ana tjetër poezia moderne e përmbajtur, që kërkon më shumë thellësi sesa deklaratë. Din Mehmeti nuk i mohon temat e mëdha kolektive, por i zhvendos ato nga sfera e thirrjes në sferën e përjetimit. Kjo zhvendosje e bën poezinë e tij bashkëkohore në kuptimin më të mirë të fjalës.

Në krahasim me shumë zëra të sotëm që kërkojnë efektin e menjëhershëm, Din Mehmeti zgjedh rrugën e ngadalshme. Ai ndërton poezi që nuk konsumohen shpejt, sepse nuk janë të lidhura me ndonjë modë poetike. Fjala e tij është e kursyer, e ngjeshur dhe e ngarkuar me përgjegjësi morale. Në këtë kuptim, ai i përket asaj linje të poezisë shqipe që nuk kërkon të befasojë. Ai kërkon të qëndrojë si poet.

Qasja e tij me poezinë europiane nuk qëndron në imitimin e formave, por në afërsinë e mendimit poetik. Poezia e Din Mehmetit afrohet me traditën europiane moderne aty ku poezia bëhet gjendje, jo rrëfim, dhe ku fjala mbart peshë ekzistenciale. Ka një afërsi të dukshme me poetët europianë që kanë shkruar pas traumave historike, ku zëri poetik është i përmbajtur, i lodhur, por i vetëdijshëm për përgjegjësinë e të folurit.

Si në poezinë europiane të pasluftës, edhe te Din Mehmeti fjala nuk është triumfuese. Ajo është e dyshimtë, e thyer, por e domosdoshme. Kjo e afron poezinë e tij me atë tip mendimi poetik ku heshtja ka po aq rëndësi sa fjala, dhe ku poezia nuk shpëton botën, por ruan dinjitetin e njeriut brenda saj.

Në këtë kuptim, Din Mehmeti nuk është poet lokal në kuptimin e ngushtë të një vendi. Edhe kur flet për tokën, shtëpinë e djegur apo frikën e përjetshme, ai flet për gjendje që janë të kuptueshme kudo ku njeriu ka përjetuar humbje, dhunë dhe mbijetesë. Ky universalitet i përmbajtur e vendos poezinë e tij natyrshëm në dialog me poezinë europiane moderne.

Në përfundim, vendi i Din Mehmetit në poezinë shqipe bashkëkohore është ai i një poeti që ka ditur të bëjë një hap prapa nga zhurma për të folur më thellë dhe për ti jetuar fjala më gjatë. Ai qëndron në vijën e poetëve që besojnë se poezia nuk duhet të flasë me tonalitet të lartë, por të qëndrojë. Dhe pikërisht ky qëndrim e bën poezinë e tij të afërt me përvojën europiane moderne dhe të domosdoshme në hapësirën shqiptare të sotme.

 

Sarandë,  dhjetor 2025 – janar 2026

 

KUSH FUTET NË UJË PËR MUA

 

Nga Timo Mërkuri

Epifania është festa e shfaqjes dhe e zbulesës. Në traditën biblike dhe kishtare ajo lidhet me pagëzimin e Krishtit në lumin Jordan, me çastin kur Jezusi hyn në ujë dhe pagëzohet nga Gjon Pagëzori. Pikërisht në atë hyrje, qielli hapet, retë largohen dhe një dritë zbret mbi kryet e Krishtit, duke ndriçuar vendin dhe njerëzit përreth. Prandaj në krishterim Epifania njihet edhe si dita e dritës që zbret- një ditë që nuk fton në festë të zhurmshme, por në heshtje dhe vështrim të brendshëm.

Në këtë ditë, uji nuk është thjesht një element natyror. Ai shndërrohet në hapësirë shenjtërimi, prove dhe rilindjeje. Uji pastron, por edhe ftoh; jep jetë, por kërkon guxim. Askush nuk hyn në të pa u dridhur nga tw ftohtit. Pikërisht në këtë dridhje qëndron pesha e tij simbolike.

Hedhja e kryqit në ujë është një rit i lashtë, ende i gjallë në traditën tonë. Kryqi hidhet në lumë dhe njerëzit zhyten për ta nxjerrë. Ai që e gjen dhe e nxjerr, merr bekimin - dikur edhe një shpërblim simbolik. Por thelbi i ritit nuk qëndron te fitimi. Ai qëndron te gatishmëria për t’u futur në ujë të ftohtë, për të rrezikuar trupin, për të provuar besimin dhe përkushtimin përmes këtij akti. Jo të gjithë futen. Jo të gjithë munden.

Me këtë ngarkesë biblike dhe simbolike, poezia e Ilirian Zhupës hapet si një epifani personale. Ditëlindja nuk shfaqet si festë sipërfaqësore, por si çast zbulesë: momenti kur njeriu ndalet dhe e sheh veten në raport me të tjerët, me kohën dhe me dashurinë që ka dhënë.

1. Subjekti poetik shfaqet si kryq i hedhur në lumë në ditën e epifanisë. Vargu:

“Unë jam si një kryq i hedhur në lumë,”

e vendos unin lirik në një pozitë sakrifikuese. Poeti nuk është ai që mban kryqin mbi shpinë, por në këtë varg ai është vetë kryqi. Ai nuk flet nga lartësia e gjykimit, por nga thellësia e ujit. Kjo figurë e zhvendos subjektin nga roli i kërkuesit në rolin e dhuratës.

Në këtë mënyrë, figura e tij afrohet me simbolikën e Krishtit: qenie që jepet, që hidhet për të tjerët, që pranon të humbasë për hir të dashurisë. Kryqi nuk qëndron më mbi kodër, por në rrjedhë uji të ftohjë, në rrezik, në pritje.

2. Lumi këtu nuk është vetëm ujë. Ai është koha që rrjedh pa u ndalur, vitet që kalojnë, ditëlindjet që shtohen njëra pas tjetrës. Është jeta në lëvizje të vazhdueshme, që nuk pret askënd.

Të jesh “i hedhur në lumë” do të thotë të jesh i dorëzuar ndaj kësaj rrjedhe. Do të thotë të pranosh se gjithçka kalon, se njerëzit largohen, se ndjenjat ftohen. Lumi nuk është armiqësor, por është i paepur në ecjen e tij drejt detit. Në këtë kuptim, poezia i afrohet një filozofie të heshtur të ekzistencës, ku njeriu nuk e zotëron më kohën, por noton brenda saj, i ekspozuar ndaj rrjedhës, humbjes dhe pritjes për t’u shpëtuar nga një dorë tjetër.

3. Vargu:“Për njerëzit që dua.”është çelësi moral dhe shpirtëror i poezisë. Kryqi nuk hidhet rastësisht dhe as për spektakël. Ai hidhet për dashuri. Dhe kjo dashuri nuk është e zhurmshme, është dashuri biblike, që nuk kërkon kthim dhe nuk bën llogari. Është një dashuri që pranon dhimbjen, vetminë dhe heshtjen si pjesë të saj. Një dashuri që nuk ankohet. Një dashuri si e Atit për njeriun, që pranoi të sakrifikojë birin e vetëm pë rata.

4. Poeti thotë, ndoshta me një trishtim të fshehu një pohim të thjeshtër:“Pakësohen ata,” por të rëndë si gur. Me kalimin e viteve, rrethi njerëzor ngushtohet. Jo sepse dashuria pakësohet, por sepse gatishmëria për të hyrë në ujë bëhet më e rrallë.

Epifania e ditëlindjes këtu nuk shfaqet si një gëzim, por si një vetëdije. Është çasti kur njeriu sheh qartë se kush mbetet pranë dhe kush largohet pa zhurmë.

5. Çuditërisht vjen çasti  që uji shfaqe si provë besimi dhe guximi. Vargu: “Që janë gati të futen në ujë,”kujton drejtpërdrejt ritin e Epifanisë. Uji është i ftohtë, është i thellë dhe  kërkon një  vendim. Jo të gjithë futen në ujë, jo të gjithë kanë guximin të përballen me rrezikun dhe pasigurinë. Poeti nënkupton se dashuria e vërtetë nuk matet me fjalë, por me veprim. Me hapin që hidhet drejt ujit të ftohtë, ndoshta dhe të ngrirë të 6 janarit.

6. Nxjerrja e kryqit zakonisht është një akt triumfi, fitoreje, por  në poezi shfaqet  si një akt shpëtimi.

Te vargu: “Të më nxjerrin mua.”kryqi bëhet njeri dhe njeriu bëhet kryq. Nxjerrja nuk është fitore, por shpëtim. Është një akt i rrallë dhe i heshtur, që nuk kërkon duartrokitje. Kjo zhvendosje nga triumfi te shpëtimi e largon poezinë nga retorika heroike dhe e afron me një estetikë moderne të brishtësisë njerëzore, ku vlera nuk qëndron te forca, por te mbajtja e tjetrit në rrjedhën e jetës.

Ai që nxjerr kryqin shpëton tjetrin nga harresa, nga vetmia, nga fundosja në rrjedhën e jetës. Por në të njëjtën kohë, shpëton edhe veten, sepse bekimi është i ndërsjellë.

Poezia e Ilirian Zhupës është një epifani e qetë dhe e dhimbshme njëkohësisht. Ajo na kujton se vitet që shtohen nuk janë vetëm numra, por edhe prova dashurie. Jo kushdo mbetet në këtë dashuri. Jo kushdo futet në ujë.

Në fund, mbetet pyetja e heshtur biblike: kush është gati të rrezikojë për tjetrin?

Siç e thotë vetë poeti:

“Unë jam si një kryq i hedhur në lumë…

Pakësohen ata,

Që janë gati të futen në ujë,

Të më nxjerrin mua.”

Këto vargje nuk kërkojnë më shumë shpjegim. Ato nuk flasin, ato qëndrojnë. Dhe në këtë qëndrim, bëhen vetë zbulesë, bëhet dritë.

 

Sarandë, 05 Janar 2026

 

Realizmi magjik në poezinë shqipe

KLEOPATRA, MARIA DHE MARIA MAGDALENA

 

Nga Timo Mërkuri

Realizmi magjik në poezinë moderne shqipe sot  është i pranishëm në mënyrë të natyrshme, jo si frymë e huazuar nga vendet latino-amerikane, por si dritë e brendshme, e lindur nga mënyra si poetët tanë e shohin realitetin lidhur me kujtesën, mitin, misterin dhe thellësitë e përditshmërisë. Është një dritë që vjen nga bota jonë, nga qielli ynë, nga ngjyrat e ditës së zakonshme, nga hije të vogla që shpesh nuk shihen, por ndihen.

Natasha Lako është një ndër poetet shqiptare që e kultivon realizmin magjik në vargun modernist dhe postmodernist me natyrshmëri të rrallë. Tek ajo, realizmi magjik nuk është zbukurim, por mënyrë e të parit, e cila  hyn në poezi  si rrymë drite dhe i jep formë botës. Ai herë shfaqet si fashë drite që ndriçon relievin poetik të modernitetit dhe postmodernitetit, duke u dhënë imazheve thellësi të re. Herë shkrihet me vetë relievin, deri në atë pikë sa bëhet pjesë e tij dhe nuk dallohet ku mbaron realja e ku nis e magjikja. Dhe herë-herë shfaqet si një “lule” drite, që shfaqet i beftë në një cep të vogël të vargut, si gjurmë e një  rrezeje (tip“lazer”) që shënjon një detaj të caktuar poetik.

Në këtë mënyrë shfaqjeje realizmi magjik dhe te poezia “Në Tiranën e kafshuar dhe të ëmbël” është i pranishëm: herë i shtrirë mbi gjithë poezinë, herë i fshehur në shtresat e saj, herë i ndritshëm si një shenjë e papritur. Ai është dritësim që përshkon qiellin, qytetin, historinë dhe zemrën, duke i bashkuar të gjitha në një të vetme.

I – Në këtë dritësim të përgjithshëm të poezisë së Lakos, titulli nuk vjen si shenjë orientuese, por si prag përjetimi, si pika e parë ku lexuesi hyn në qytet jo me sy, por me ndjesi. Titulli “Në Tiranën e kafshuar dhe të ëmbël” është një hapësirë ku takohen tri shtigje drite: modernizmi, postmodernizmi dhe realizmi magjik. Që në leximin e parë, titulli flet si një qenie e gjallë dhe hap një portë ku qyteti nuk shihet vetëm me sy, por edhe me indet e kujtesës dhe të shpirtit.

Nga njëra anë, leximi modernist e sheh Tiranën si trup të ndjeshëm, si një hapësirë që përjetohet në mënyrë të brendshme dhe intime. Fjala “e kafshuar” nuk është vetëm shenjë e vështirësive të jetës urbane; ajo e bën qytetin të duket si një krijesë me plagë, me dhimbje, me lëkurë që ruan gjurmët e kohës. Tirana merr frymë bashkë me banorët dhe secili cep i saj mban një plagë të vjetër ose të re.

Menjëherë pas kësaj shfaqet fjala “e ëmbël” e cila e zbut dhimbjen dhe i jep qytetit një shkëlqim të brishtë. Është ëmbëlsia e nostalgjisë, e kujtimit, e asaj mënyre të çuditshme me të cilën qytetet të përkëdhelin edhe kur të kanë lënduar. Këto dy ndjenja - dhimbja dhe ëmbëlsia- krijojnë brenda titullit një pulsim njerëzor, tipik për modernizmin: qyteti nuk është më thjesht vend, por përjetim.

Leximi postmodernist nënvizon mënyrën se si këto dy epitete qëndrojnë pranë njëri-tjetrit pa u pajtuar plotësisht. Postmodernizmi nuk e kërkon shpjegimin, përkundrazi, ai e lë të hapur tensionin mes “e kafshuar” dhe “e ëmbël” dhe e kthen qytetin në një tekst të gjerë të shumëfishtë. Tirana bëhet një horizont interpretimesh ku çdo lexues sjell dritën, hijen dhe kujtesën e vet. Në këtë kuptim, leximi i titullit është vetë një akt poetik.

Pikërisht mbi këtë dualitet  ndjenjash lind prania e realizmit magjik. Këtu magjia nuk vjen nga vende të largëta dhe mjegulla ekzotike; ajo del prej realitetit tonë, prej mënyrës shqiptare të të parit botën, ku e zakonshmja shpesh ka një hije të padukshme që rri pas shpinës. Në titull, fjala “e kafshuar” merr gjallëri, trupëzohet. Qyteti ka lëkurë, ka gojë, ka dhëmbë. Po ashtu “e ëmbël” nuk është thjesht shije; është një dritë e brendshme që rri pezull, një lloj rrezatimi i butë që e shndrit Tiranën nga brenda.

Ndaj themi se këtu ngërthehen me delikatesë tri rryma: a. modernizmi që sjell ndjesinë e trupëzimin, b. postmodernizmi që lë hapësirën e kontradiktës dhe c. realizmi magjik e lidh të dukshmen me të padukshmen, duke i falur qytetit një shpirt të dytë dhe duke u shfaqur si një prurje të re  në poetikën shqipe.

Kështu, “Tirana e kafshuar dhe e ëmbël” nuk është më vetëm titull poezie. Ajo është një botë e kujtesës kolektive, një vend ku dhimbja dhe ëmbëlsia ecin krah për krah si dy dritat e para të një makine. Qyteti bëhet shenjë e kohës që kalon, por dhe e magjisë që mbetet. Në këtë titull bashkohen koha, kujtimet, përjetimi dhe një dritë e brendshme që e mban qytetin të gjallë në plagë dhe në ëmbëlsi.

II- Tri vargjet e para të poezisë hapin një peizazh të brendshëm, ku qielli nuk është thjesht pjesë e natyrës, por një sipërfaqe ku projektohen kujtesa, ndjenja dhe ankthi i njeriut modern. Manteli gri, bluja e fshehur dhe heshtja që i rrethon krijojnë një atmosferë të ngjeshur me simbolikë, ku çdo ngjyrë bëhet gjendje shpirtërore dhe çdo imazh merr trajtë të brendshme. Në këtë nisje, poezia ngre një perde dritë-hije që na fton të lexojmë jo vetëm qiellin, por edhe vetveten në të. Për këto tri vargjet e para:

“I mbështjellë rri qielli me një mantel gri,

thellë e më thellë fshihet bluja e së djeshmes

të mendosh për qiellin është më mirë”

të cilat nuk hapin thjesht një pamje qielli, por një gjendje mendore dhe shpirtërore, ku vështrimi poetik fillon të lëvizë nga jashtë drejt brendësisë,  le të bëjmë:

1.Leximi modernist i dy vargjeve të para:

Në qasjen moderniste, këto dy vargje e shohin qiellin si një reflektim të brendshëm të qytetit dhe njeriut. Fjalia “I mbështjellë rri qielli me një mantel gri” nuk është shfaqje e thjeshtë e natyrës; qielli merr cilësi njerëzore; vesh një “mantel”  dhe kështu përjetohet nga poeti si një imazh i brendshëm shpirtëror. Manteli gri shpreh një dhimbje të fshehur , një peshë mbi qytet dhe mbi kujtesë. Ndërsa vargu “thellë e më thellë fshihet bluja e së djeshmes” i jep vazhdimësi kësaj ndjesie: e kaluara nuk është e humbur, por e fshehur dhe ngjyrat e saj vazhdojnë të ndikojnë mbi përjetimin e të tashmes. (Realisht e kaluara  ishte dje dhe ngjyra e saj ishte blu.) Ky lexim modernist bën që poezia të ndjehet në heshtjen e kujtesës dhe në tensionin e brendshëm të njeriut.

2.Leximi postmodernist

Nga këndvështrimi postmodernist, dy vargjet paraqesin një lojë të hapur ku kuptimet nuk janë të vetëkuptueshme. Manteli gri nuk shënon vetëm dhimbje; ai mund të jetë mbrojtje, fshehje, ose një shtresë që e bën qiellin misterioz. Bluja e së djeshmes nuk është vetëm nostalgji, por një shtresë e tekstit që mund të interpretohet në shumë mënyra: si kujtim, si humbje, ose gjurmë e diçkaje që do të rikthehet. Postmodernizmi e lë lexuesin brenda kontradiktës, duke e bërë qiellin hapësirë të interpretimit të lirë dhe të pafund, ku çdo emocion dhe kujtim mund të bashkëjetojë.

3. Leximi i realizmit magjik

Në dy vargjet e para, realizmi magjik nuk shfaqet si mrekulli e jashtme, por si një gjendje e brendshme, një drithërim e fshehtë ku realja dhe e padukshmja ndërthuren natyrshëm.

Tek këto vargje realizmi magjik gjendet kryesisht te vargu i parë, te fjalët “mantel gri” Në kët varg  qielli merr cilësi njerëzore. Ai “mbështillet”, vesh “mantel”, pra trajtohet si një qenie që ka trup dhe vepron, duke u bërë më shumë se një hapësirë natyrore. Kjo është shprehje e realizmit magjik, sepse objektet e përditshme (qielli) bëhen të gjalla, të ndjeshme dhe të ndriçuar nga një dritë e brendshme poetike.

Te vargu i dytë, te fjalët “fshihet bluja e së djeshmes” ngjyra ka kujtesë dhe jetë të fshehur. Blua nuk zhduket; ajo fshihet diku thellë, si një prezencë magjike që lidhet me kohën (dje). Kjo i jep realitetit një shtresë tjetër ekzistence, një dimension të padukshëm që ndriçon vargun pa u dukur drejtpërdrejt.  Realizmi magjik këtu shfaqet si animizim i qiellit dhe ngjyrave, duke u dhënë këtyre elementeve një jetë të fshehur dhe një ndjeshmëri të brendshme, që zakonisht do të konsideroheshin thjesht të dukshme dhe statike. Shprehja “ animizim I qiellit dhe ngjyrave” nënkupton që qielli dhe ngjyrat marrin shpirt e gjasllëri njerëzore, sikur reagojnë me ndjenjat tona-thelb I realizmit magjik në pak fjalë. Ai shfaqet në tri forma që i japin qiellit jetë të veçantë dhe hapësirës poetike një ndriçim të brendshëm:

a. Si një fashë drite -Kur qielli “mbështillet” me mantelin gri, krijohet një linjë e gjatë ndriçimi metaforik që përshkon gjithë hapësirën e qytetit dhe shpirtin e njeriut. Manteli nuk është thjesht ngjyrë; ai shndërrohet në një linjë drite që zgjeron hapësirën poetike, duke i dhënë qytetit dhe kujtesës një prezencë të ndjeshme, të përjetuar nga brenda.

b. Si një “lule drite” mbi relievin poetik -Bluja e së djeshmes nuk zhduket; ajo fshihet, si një pikë e ndriçuar, që mban brenda kujtesën, nostalgjinë dhe ndjesitë e padukshme. Kjo “lule drite” është një detaj i fshehur që lidh kohën e kaluar me përjetimin e tashëm, duke i dhënë vargut një thellësi që prek lexuesin pa u dukur në mënyrë direkte.

c. Si një “kupolë drite” -Kur “fashë drite” dhe “lule drite” bashkohen, ato krijojnë atë që mund ta quajmë “kupolë drite”: një ndriçim të përgjithshëm që mbulon gjithë hapësirën poetike. Qielli shndërrohet në një qenie me trup dhe shpirt, që ndriçon, mban kujtesën dhe ndjesitë, duke bashkuar realen me magjinë. Manteli gri, si “fashë drite”, dhe bluja e së djeshmes, si “lule drite”, ndërthuren dhe krijojnë një atmosferë ku qielli duket i gjallë, i ndjerë dhe me një prani shpirtërore.

Ky realizëm magjik nuk është i importuar; ai është i lindur nga mënyra jonë e të parit botën. Qielli nuk ka nevojë për çudi të jashtme; ai gjallërohet nga përjetimi i brendshëm, nga kujtesa dhe ndjeshmëria njerëzore. Edhe mënyra se si shfaqet në tri forma- fashë, lule dhe kupolë drite- është një risi brenda risisë së realizmit magjik, duke treguar se kjo lloj magjie nuk është e ngurtë, por lëvizës dhe e gjallë, si vetë perceptimi poetik.

4. Vargu i tretë, “Të mendosh për qiellin është më mirë”, i jep një kthesë të butë strofës. Pas dy imazheve të qarta- qielli i mbështjellë me mantel gri dhe blunë e djeshme që fshihet- poezia papritur ndalon, merr frymë, dhe na fton në një reflektim të brendshëm. Ky varg nuk ndërton një pamje, por një gjendje: është më shumë një murmuritje e njeriut që kërkon dritë në errësirën e përditshme. Moderniteti i tij qëndron pikërisht këtu- në kthimin e vështrimit nga bota e jashtme drejt brendisë, nga ngjyra te mendimi, nga pamja te shpresa. Edhe pse nuk është një varg imazhist, ai lëshon hijen e një imazhi që lexuesi e ndërton vetë. Nuk jep figurë, por ndez dëshirën për figurë. Qielli, i menduar, bëhet i brendshëm: një lloj dritareje shpëtimi, një mundësi për të shpëlarë grinë që rëndon mbi botën dhe njeriun. Në këtë mënyrë, vargu i jep poezisë dimension të heshtur meditativ, pothuaj lutje, sepse fjala “më mirë” sugjeron përparësi morale ose shpirtërore: poeti/heroina po këshillon veten ose lexuesin të kthehet drejt qiellit, drejt hapësirës, drejt diçkaje të ndritshme. Kjo është afër mënyrës sesi funksionojnë lutjet- ato janë thirrje për mbështetje ose për shpresë. Në fakt vargu nuk e thotë drejtpërdrejt se po lutemi, por aktualisht e vendos mendimin për qiellin si një fokus shpirtëror dhe ca më tepër forma e tij e heshtur e bën të ngjajë me një lutje private.

Por sa i përket realizmit magjik, ky varg qëndron në kufirin e tij. Nuk  ndriçon  realitetin siç bën realizmi magjik me relieving poetik, por e ndriçon nga brenda. Magjia këtu s’vjen nga përmbysja e botës, por nga mënyra e të shikuarit të saj: qiell i mbuluar me mantel gri mbetet real, por mendimi për të krijon një dritë që nuk është meteorologjike - është e brendshme, njerëzore, shpirtërore. Kjo lëvizje nga materia te metafizika është një prej fijeve më të hollë përmes të cilës poezia prek magjiken pa u shkëputur nga realiteti.

Në këtë kuptim, vargu shërben si urë që lidh pamjen e rëndë të qiellit me ëndrrën e një qielli tjetër, më të pastër, të mundshëm. Ai nuk na jep dritë, por na mëson ta mendojmë dritën. Dhe ky është, në vetvete, një akt poetik.

III- Në këtë pikë, qielli i poezisë pushon së qeni vetëm hapësirë ndijore dhe shndërrohet në skenë historike, ku kujtesa kolektive zbret e vepron mbi qytetin. Në dy vargjet e dyta, poezia hap një dimension ku historia, miti dhe përjetimi i brendshëm ndërthuren në të njëjtën hapësirë poetike. Qielli shfaqet jo si sfond i largët, por si një skenë e gjallë ku lëvizin figura femërore të historisë dhe traditës sonë. Kjo mënyrë përfytyrimi, tipike për qasjen moderniste, e kthen realitetin e qytetit në një hapësirë simbolike, ku e tashmja mbart gjurmët e së shkuarës dhe ku imagjinata ndërvepron natyrshëm me historinë. Brenda këtij vizioni të shkrirë, vargjet marrin peshë të shumëfishtë, duke e shndërruar qiellin në një kujtesë të hapur që flet për figura, dritë dhe transformim.

Leximi i dy vargjeve të dyta të poezisë:

“E ngarkuar me vandakun e diellit Kleopatra, pastaj Maria,

pastaj Maria Magdalena, rrëzonin prej qiellit të gjithë mantelet.”

1.Në qasjen moderniste, këto vargje e bëjnë të dukshme perceptimin subjektiv të qytetit dhe të hapësirës. Qielli nuk është më thjesht hapësirë, por mbart histori dhe simbolikë. Vargu “E ngarkuar me vandakun e diellit Kleopatra, pastaj Maria, pastaj Maria Magdalena” i jep qiellit një ngarkesë të brendshme; figurat historike nuk janë thjesht kujtime, por prani e të shkuarës që ndriçon realitetin. Modernizmi këtu e ndjen qytetin dhe qiellin si vend ku historia, mitet dhe përjetimi subjektiv bashkohen. Qielli bëhet një horizont i përjetshëm, i rënduar dhe i plotë me figura që lëvizin midis së vërtetës dhe kujtesës.

2.Në kuptimin postmodernist, vargjet krijojnë një lojë me kohën, figurat dhe hierarkitë e historisë. Kombinimi i Kleopatrës, Marisë dhe Marisë Magdalenë nuk shërben për një rrëfim kronologjik; ato janë shtresa të hapura ku kuptimet mund të ndërthuren. Lexuesi nuk mund të kuptojë aty një mesazh të vetëm, pse ai nuk egziston. Figurat rrëzojnë mantelet prej qiellit - një akt që duket çuditshëm dhe larg logjikës së zakonshme - dhe kjo është karakteristikë postmoderniste: ajo krijon kontrast dhe dyshim, duke i lënë interpretimit hapësirë të lirë. Vargjet janë tekst i hapur, i lëvizshëm, ku çdo lexues mund të kapë një shtresë tjetër kuptimi.

3.Realizmi magjik këtu shfaqet qartë dhe në mënyrë të gjallë. Qielli është i ngarkuar me praninë e figurave historike dhe shfaq veprime që nuk mund të jenë reale: ata “rrëzojnë prej qiellit të gjithë mantelet”. Mantelët nuk janë (vetëm) rroba, por këtu janë shtresa që mbajnë histori dhe mister. Këtu, realizmi magjik shfaqet me tre forma të dallueshme:

a. Si një fashë drite – tek Maria dhe Maria Magdalena: “rrëzojnë prej qiellit të gjithë mantelet”. Mantelët nuk bien thjesht fizikisht; ata janë pengesa që fshehin dritën. Kur bien, krijohet një rrjedhje e butë drite, një çast ndriçimi hyjnor dhe poetik që shtrihet mbi qytet.

b. Në formën e një “lule drite”- tek Kleopatra dhe “vandaku i diellit”: “E ngarkuar me vandakun e diellit Kleopatra…” Vandaku është një ngarkesë  drunjsh, shkarpash të prera në pyll, por këtu kjo barrë shndërrohet në një ngarkesë “vandak” rrezesh dielli, ose një copë dielli që shkëlqen dhe ndriçon. Ky transformim nga pesha e zakonshme e drunjve, në diell është si një “lule drite” që çel mbi relievin poetik, duke ndriçuar figurën e Kleopatrës me vandakun e  diellit ( në formën e “rrezeve”, pra shkarpave) dhe duke i dhënë madhështinë, pse ajo mban diellin në duar.

c. “Kupole drite” duket tek bashkimi i veprimeve të tre figurave: Kleopatra mban diellin apo rrezet e tij, ndërsa Maria dhe Maria Magdalena rrëzojnë mantelet. Qielli shndërrohet në një strukturë ndriçuese mbi qytet, si një kupolë hapësire dhe krijon atmosferë poetike magjie. Drita nuk shpërndahet në pika, por mbulon gjithë qiellin, duke përbashkuar fuqinë, sakrificën dhe shpirtin e grave në një peizazh të gjallë. Vargu sjell realen dhe të padukshmen në të njëjtën hapësirë. Qielli bëhet i gjallë, lëvizës dhe i ndriçuar nga një dritë e brendshme, një mënyrë e poetes për t’i dhënë qytetit dhe hapësirës dimension tjetër ekzistence. Kjo magji ndërthuret me modernizmin, duke i dhënë qiellit ngarkesë dhe histori, dhe me postmodernizmin, duke krijuar një lojë ku lexuesi ndjek veprime që sfidojnë logjikën dhe koherencën lineare. Ndërkohë  pikërisht kjo ndërthurje shndrohet në një risi poetike.

ç. Nëse deri këtu drita është përjetuar si fenomen poetik, vargu “Maria dhe Maria Magdalena hoqën mantelet e qiellit” pranon edhe një lexueshmëri kulturore dhe historike, sepse poezia nuk mbyllet në një kuptim të vetëm. Ajo hap shtigje drite, si një dritare që nuk të thotë çfarë të shohësh, por të fton të shikosh.

Heqja e “manteleve të qiellit” mund të lexohet si një akt zbulesor. Qielli, zakonisht i largët dhe i paarritshëm, i mbështjellë me mister dhe autoritet hyjnor, këtu nuk qëndron më i mbuluar. Ai hapet. Maria dhe Maria Magdalena nuk shfaqen si figura të ngrira ikonash, por si qenie vepruese. Ato heqin, zhveshin, hapin. Në këtë gjest të thjeshtë poetik fshihet një domethënie e thellë njerëzore: hapja e dritës, e shikimit, e vetëdijes. Nuk është një qiell që bie mbi njerëzit, por një qiell që u jepet atyre.

Në këtë lexim, krishtërimi ( e përfaqsuar nga Maria dhe Maria Magdalena) nuk shfaqet vetëm si doktrinë fetare, por si një kthesë qytetëruese, ardhur pas politeizmit. Drita që hyn nuk është vetëm shpirtërore. Ajo është edhe kulturore e shoqërore dhe shfaqet si një dritë që, në rrjedhë historike, ka shoqëruar njerëzimin drejt shkrimit, arsimit e ndërtimit të qyteteve dhe një organizimi më të qëndrueshëm shoqëror. Poezia e Lakos nuk e thotë këtë hapur. Ajo nuk predikon, ajo sugjeron. Dhe pikërisht përmes figurës femërore, Marisë dhe Maria Magdalenës, drita vjen jo si pushtet, por si përkujdesje, si mëshirë, si hapje e butë e perdeve të errësirës.

Ky interpretim merr peshë të veçantë kur lexohet nga këndvështrimi shqiptar. Duke perifrazuar Nolin, mund të thuhet se krishtërimi për shqiptarët ka qenë jo vetëm besim, por edhe mbrojtje identitare, një spirancë e hedhur në Europë në kohët më të stuhishme të historisë. Në këtë kuptim, “mantelet e qiellit” mund të jenë edhe mbulesat kulturore, gjuhësore, dhe identitare. Mjafton të kujtojmë priftërinjtë katolikë të veriut, klerikët ortodoksë të jugut dhe ndihmën e Propaganda Fide nga Vatikani në mbrojtjen dhe zhvillimin e shkrimit shqip. Heqja e manteleve të qiellit nuk është zhveshje nga identiteti, por përkundrazi, heqja e mbulesave identitare, një dalje në dritë, një shfaqje e vetvetes përballë botës.

Natasha Lako arrin ta përmbledhë gjithë këtë me një varg të vetëm, sepse poezia e saj nuk kërkon të bindë, por të ndriçojë. Ajo e sheh historinë, fenë dhe njeriun jo në përplasje, por në një dialog të heshtur. Figura biblike bëhen ura mes qiellit dhe tokës, mes së shenjtës dhe njerëzores. Në këtë dialog, krishtërimi nuk është një peshë mbi shpatullat e njerëzimit, por një dritë që e ka ndihmuar të shohë më larg, të ndërtojë më qëndrueshëm dhe të kuptojë veten si pjesë e një historie më të madhe.

Kjo lexueshmëri nuk është një shtresë e imponuar mbi vargun, por një frymëmarrje e natyrshme e tij. Ajo ruan ngrohtësinë njerëzore të poezisë dhe respekton heshtjen e saj. Na kujton se vargjet e vërteta nuk mbarojnë aty ku shkruhen, por vazhdojnë të jetojnë në ndërgjegjen dhe përvojën e atyre që i lexojnë. Në këtë kuptim, kemi edhe një shfaqje të heshtur të realizmit magjik në poezinë e Natasha Lakos, ku historia, besimi dhe poezia bashkëjetojnë pa e humbur kurrë dritën njerëzore.

4.Tek këto dy vargje, “E ngarkuar me vandakun e diellit Kleopatra, pastaj Maria,/pastaj Maria Magdalena, rrëzonin prej qiellit të gjithë mantelet”,figurat historike dhe biblike nuk janë të rastësishme. Të tria janë femra, dhe prania e tyre hap një dimension të qartë feminist. Kleopatra, e fuqishme dhe e pavarur, përfaqëson pushtetin dhe ndikimin, ndërsa Maria dhe Maria Magdalena lidhen me figurën e gruas si nënë dhe si e njohur e Krishtit. Në këtë mënyrë, poezia i sjell gratë në qendër, jo vetëm si simbol, por si aktore me fuqi: ato veprojnë, ndërhyjnë në qiell dhe në histori, rrëzojnë mantelet dhe mbajnë vandakun e diellit. Ky është një trajtim që i jep grave një autonomi magjike dhe poetike, një qasje që lidhet me feminizmin. Kjo është një risi në poetikën shqipe sepse  veprimet e tyree nuk janë vetëm narrative; ato i japin hapësirës një dimension magjik dhe poetik, duke e bërë lexuesin të perceptojë një botë ku fuqia dhe drita shfaqen përmes figurave femërore.

5. “Vandaku i diellit” është një shprehje që Natasha Lako hedh në poezi si një gur në një pellg uji; sapo prek vargun, krijon rrathë interpretimi me dritën e tij. Nuk është më thjesht një vandak drunjsh, as një barrë e zakonshme; është një vandak rrezesh, një ngarkesë dielli që asnjë qenie njerëzore nuk mund ta mbante në realitet. Pikërisht këtu lind realizmi magjik, i cili lejon Kleopatrën të mbajë në duar atë që në jetën e përditshme s’mund të mbahet: një copëz nga vetë dielli. Kleopatra shfaqet e para me këtë dritë në duar, sepse është figura më tokësore e tre grave. Ajo vjen nga historia, jo nga shenjtëria. Mbretëresha mbante jo vetëm pushtet, por dhe hijen e tij, ndaj poetja i jep “vandakun e diellit”: një dritë e rëndë, një barrë që verbëron, simbol i fuqisë që e përvëlon atë që e mban.

Në këtë varg ndodh një nga shndërrimet më të buta të realizmit magjik Vandaku, që në jetën shqiptare është një barrë drunjsh, një ngarkesë që gratë e fshatit e mbajnë mbi shpinë, papritur shkëlqen, jo nga druri, por nga dielli. Në vend të druve të zakonshëm, Kleopatra mban një barrë rrezesh. Kjo është fasha e parë e realizmit magjik, drita që ndez gjithë poezinë dhe e bën të tingëllojë si një mit që ecën mes nesh. Ky shndërrim e sjell Kleopatrën pranë lexuesit, e ul nga froni, pa humbur madhështinë. Rubinet e arta, skeptri, rrobat që vezullojnë si ari i pastër, pikturat egjiptiane- të gjitha shkrihen në këtë imazh të ri. Ajo që dikur mbante ar, tani mban diellin (dritën) vetë.

Ndërrimi i barrës së rëndë me një barrë drite lind qetësisht realizmin magjik. Në duart e mbretëreshës, një ngarkesë drunjsh, simbol i punës dhe sakrificës së grave shqiptare, shndërrohet në ngarkesë drite. Kjo dritë nuk bie nga qielli; ajo ngrihet në shpinë si një vandak që vjen nga pylli i lashtë i historisë. Kjo figurë e Kleopatrës me “vandak dielli” është një lule e artë magjike, ndërthurje e së lashtës me të sotmen, e mbretëreshës me gruan e thjeshtë, e arit me drurët.

Në këtë bashkim del qartazi risia poetike: ajo që duket barrë mund të jetë dritë; ajo që vjen nga hija mund të shndërrohet në ngarkesë diellore. Poezia e Lakos i sjell kulturat në një trup të vetëm - Egjiptin e Kleopatrës dhe Shqipërinë e gruas me vandakun në shpinë - dhe tregon se drita ecën nga koha në kohë, nga krahët e mbretëreshës në krahët e njeriut të thjeshtë.

6. Dy Maritë - Maria dhe Maria Magdalena- nuk mbajnë dritë. Ato rrëzojnë mantelet. Nuk mbajnë barrë; përkundrazi, çlirohen prej saj. Nuk mbajnë vandakun e diellit, sepse nuk janë figura të peshës së botës, por të shpirtit. Ato vijnë nga Bibla, nga një vend ku drita buron nga Qielli. Nuk marrin atë që mbante Kleopatra; ato heqin diçka prej vetes - një çast pranimi, dorëzimi, përunjësie.

Në këtë lojë imazhesh, realizmi magjik merr frymë. Ai duket kur dielli bëhet objekt që mbahet në duar dhe kur manteli bie prej qiellit; si zhveshje e padukshmërisë njerëzore. Te vargu “rrëzonin prej qiellit të gjithë mantelet” poetja krijon një çast të butë dhe të çuditshëm ndriçimi. Maria dhe Maria Magdalena nuk heqin thjesht një mantel; ato prekin vetë qiellin, sikur të hapin një vel apo perde të rëndë që pengonte shikimin drejt dritës. Ka qetësi hyjnore, por dhe thjeshtësi njerëzore. Poetja i shfaq ato si misionare të dritës së re: nuk flasin, nuk shpjegojnë. Thjesht rrëzojnë atë që mbante qiellin të mbyllur , duke lejuar njeriun të shohë lart pa pengesa. Ky gjest është magjik, por duket natyral. Kjo i jep poezisë realizmin magjik - një fashë drite që ndriçon një çast të vogël. Vargu duket i qetë, por brenda tij ndodh një shndërrim i heshtur i botës.

Njëkohësisht, vargu prek dhe modernizmin. Ai tregon një epokë të lodhur nga mjegullat, nga mbulesat e historisë. Heqja e manteve bëhet një thirrje për të parë më qartë. Leximi postmodernist e sheh këtë si një lojë me figurat biblike, një zhvendosje që tregon se drita mund të vijë edhe në qytetin e sotëm, në “Tiranën e kafshuar dhe të ëmbël”.

Në fund mbetet një ide e butë: dy gra, të njohura prej mijëra vitesh, heqin pengesën e qiellit për njeriun e sotëm. Vargu shkëlqen si një rreze e vogël, vendosur me kujdes në relievin modern të poezisë. Këtu realizmi magjik është drita që vë në lëvizje figurat, u jep trup, detyrë dhe peshë. Kleopatra merr dritën si barrë; dy Maritë e lënë të shfaqet. Poezia bëhet vendtakimi i tri botëve: fuqisë, sakrificës dhe ankthit të heroinës së sotme. E parë në kontekstin poetik këto gra nuk janë figura të largëta, por prani që kalon mbi qytet, si engjëj me forma njerëzore që sjellin një mësim të heshtur.

7. Nga këndvështrimi biblik, dy Maritë mbartin dy pole të misterit të Krishtit: njëra me lindjen, tjetra me ringjalljen. Poeti i sjell jo si figura të largëta, por si prani që hap një dritë të re mbi botën- kjo është dhe risi poetike. Kur shkruhet: “Maria dhe Maria Magdalena duke hequr mantelet nga qielli…”, nuk është tregim legjendar. Ajo hap një portë magjie. Heqja e manteleve nuk është gjest i zakonshëm - është sikur dy gra t’i heqin qiellit një mbulesë, pra krijojnë një çlirim nga një pengim i padukshëm.

Figurat mbeten reale, por lëvizin në hapësirë që nuk i bindet ligjeve të zakonshme. Këtu hyn realizmi magjik: në poezinë e zakonshme, një mantel bie nga supet; këtu bie nga qielli. Lexuesi nuk çuditet; beson poeten. Qielli bëhet i afërt. Dy gra ndërveprojnë me të, ta prekin, ta ndryshojnë. Prania e tyre e bën qiellin një hapësirë që ngroh dhe përthith dritë.

Realizmi magjik ndërthuret me referencat biblike, sepse veprimet e figurave- heqja e manteleve- lidhen me lindjen dhe ringjalljen e Krishtit, duke i dhënë kuptim të thellë historisë së shenjtë dhe një dimension të mrekullueshëm poetik. Akti i heqjes së manteleve e kthen hapësirën në skenë ku ndërthuren feminiteti, shenjtëria dhe e pabesueshmja që bëhet e natyrshme. Kjo është risi poetike, sepse poeti sjell figurat biblike në hapësirën e përditshme, duke i bërë të prekshme dhe pjesë të qytetit

Këto dy gra bartin një fuqi të heshtur, ato hapin dritën dhe qartësojnë shikimin e njeriut . I japin qiellit një transparencë të re. Poetja e bën këtë me një gjest të thjeshtë, të butë, por ngarkuar me kuptim. Strofa ku ato shfaqen bëhet vendi ku historia dhe magjia, realja dhe e pabesueshmja, bashkëjetojnë. Qielli nuk është më i paprekshëm; ai mund të çlirohet prej “manteleve”. Kjo është drita që sjell poezia: e thjeshtë, por e thellë, që vjen nga duart e dy grave dhe ndriçon vargun dhe mënyrën si e shohim qiellin. Figurave u jepet fuqi vizuale dhe simbolike- rrëzimi i manteleve, lëvizja mes qiellit dhe tokës - duke i dhënë vargut një gjallëri dhe një magji të prekshme.

Në këtë hapësirë, fuqia femërore, simbolika biblike dhe realizmi magjik ndërthuren. Vargjet bëhen skenë ku gratë veprojnë dhe ndriçojnë hapësirën poetike. Ky ndriçim është vizual e shpirtëror, dhe e bën lexuesin të ndiejë fuqinë e brendshme të figurave. Te strofa e dytë, realizmi magjik, fuqia femërore dhe referenca biblike bashkohen, duke krijuar një hapësirë ku historia, miti dhe risia poetike bashkëjetojnë, dhe fuqia femërore bëhet qendrore dhe e ndriçuar.

IV- Pas figurave që zbresin nga historia dhe miti, poezia e kthen vështrimin nga qielli te trupi, nga kujtesa e përbashkët te përjetimi intim i njeriut të vetëm. Vargjet që vijojnë e vendosin lexuesin në një hapësirë ku njeriu, qyteti dhe kujtesa ndërthuren si shtresa drite mbi një reliev të brendshëm poetik. Në këtë botë, Tirana e përditshme merr ngjyrime simbolike; blu-ja e së djeshmes bëhet dritë që shkon thellë në zemër, ndërsa figura e “nudo burrit” shfaqet si një qenie e brishtë, e zhveshur nga çdo maskë. Në këtë shtrat poetik takohen modernizmi, postmodernizmi dhe realizmi magjik: një triadë që e shndërron vargun në hapësirë të lirë për emocion, interpretim dhe shndritje imagjinative. Poezia nuk jep vetëm imazhe- ajo krijon forma, lule drite, kupola që hapen në qiellin e fjalës, duke e bërë përjetimin njerëzor të prekshëm dhe të gjallë.

Kjo i hap rrugë leximit të vargjeve dhe analizës që vjen, ku drita, ndjenja dhe mendimi përthuren në një tis të hollë poetik. Kështu vargjet

“Nudo burri e fshehur në zemër, kaltërsia më mundon

në Tiranën e kafshuar dhe të ëmbël.”

1.Në leximin modernist, vargjet sjellin një brishtësi njerëzore. “Nudo burri” nuk është një figurë e zhveshur fizike, por një qenie e çliruar nga maskat e botës, e vendosur përballë vetmisë e mallëngjimit. Mund ta lexojmë vargun “Nudo burri e fshehur në zemër, kaltërsia më mundon” edhe nga  këndvështrim i brendshëm dhe emocional, duke menduar se figura e “nudo burri” mund të jetë një pasqyrim i ëndrrës ose dashurisë së fshehtë të heroinës.  Në këtë varg, “nudo burri” nuk është vetëm një njeri fizik; ai mund të përfaqësojë figurat e ëndrrave të heroinës, një prani që ajo përjeton brenda vetes. Fjala “nudo” tregon zbulimin, një afrim të pa mbuluar ndaj ndjesive të saj. Kur poetja thotë “e fshehur në zemër”, kjo na çon drejt interpretimit se ky burrë është i përjetuar vetëm në botën intime të heroinës, një dashuri e fshehtë ose një ndjenjë që nuk ka gjetur rrugë për tu shprehur në realitet.

“Kaltërsia më  mundon” lidhet me blu-në e së djeshmes, që u shfaq edhe në vargjet e para. Ajo është një hije e kujtesës dhe e nostalgjisë, ndjenja që peshon mbi shpirtin e heroinës, ndoshta si reflektim i dashurisë të paplotësuar ose i një ëndrre që ka mbetur e fshehur. Ky “blu” është  një prani e heshtur që ndriçon në fshehtësi dhe, njëkohësisht, dhemb dhe lodh.

2.Postmodernizmi e lejon këtë figurë të mbetet e hapur për lexime të ndryshme: “nudo burri” mund të jetë gjithashtu një simbol i çdo dashurie të mundshme, çdo pranie që nuk mund të kapet plotësisht, ose një imazh që ndryshon me përjetimin e subjektit. Nuk ka kufij të qartë midis ëndrrës, kujtesës dhe realitetit; vargu krijon një hapësirë të lirë për interpretim dhe ndjesi.

3.Në këtë kuptim, realizmi magjik shfaqet te vargu “kaltërsia më mundon” jo  vetëm si ndjenjë, por si një fashë drite e tejdukshme, një brez i ngushtë emocional që përshkon figurën e “nudo burrit” dhe e lidh me kujtesën. Kjo fashë dritë krijon një shteg mes së djeshmes dhe së tashmes, duke bërë që dhimbja të marrë formë të dukshme, si një vijë drite që pulson mbi relievin modernist.

Po ashtu shfaqet si një “lule drite” tek shfaqja e figurës së “nudo burrit” në zemër, pse figura e burrit nudo e fshehur në zemër, shfaqet jo si trup, por si një lule e brendshme drite që çel në botën intime të heroinës. Është një shfaqje magjike: një prani që nuk ekziston në realitet, por ka aromë, formë dhe dridhje brenda shpirtit – si një “lule blu” që ndriçon brendinë e poemës.

Shfaqet si një “kupolë drite” në hapësirën e Tiranës “së kafshuar dhe të ëmbël” pse qyteti nuk jepet thjesht si peizazh urban, por si një hapësirë e mbuluar nga një kupolë drite blu, që vendoset mbi të. Kjo kupolë e bën qytetin të marrë frymë me ndjenjat e personazhit – ëmbëlsinë, kafshimin, mallin – dhe e shndërron në një hapësirë gjysmë reale, gjysmë të magjishme.

Kjo ndërthurje e elementit real me të magjishmen i jep vargut një gjallëri të veçantë: drita jo vetëm ndriçon, por edhe krijon formë, aromë, dhe lëvizje; ajo e bën të prekshme blu-në e së djeshmes dhe ëndrrën e paplotësuar que dridhet brenda figurës.

Në modernizëm, ky varg është një shpërthim i brendshëm i subjektivitetit: heroina përjeton në thellësi, në një intimitet pa dëshmitarë. Burri shndërrohet në simbol të dëshirës, të kujtesës ose të pasionit të përbrendshëm.

Në postmodernizëm, figura mbetet e hapur: “burri nudo” mund të jetë një ide, një hije e mundshme, një ëndërr që ndryshon sipas syrit që e lexon. Nuk ka kufij të prerë mes reales, kujtimeve dhe imagjinatës.

Në realizmin magjik, ky “burrë nudo” merr jetë si një “lule drite” që çel në brendësinë emocionale të heroinës. Ai nuk ekziston në botën reale, por në hapësirën e shndritshme të ndjenjës - aty ku e shkuara, ëndrra dhe e tashmja përzihen. Eshtë pikërisht kjo dritë magjike i jep vargut dridhjen e brendshme poetike, duke e bërë blu-në e së djeshmes të pulsojë në çdo fjalë. Është pikërisht ky ndërveprim mes rrymave që e sjell këtë poezi si një risi të re në poetikën shqipe.

V-Në tërësinë e poezisë, realizmi magjik shfaqet si një dritë e imtë që e ndjek heroinën nëpër vargje, herë duke u bashkuar me tonin modernist të brendësisë së trazuar, herë duke u ngjitur mbi gjuhën postmoderniste si një shkëlqim i papritur mbi një sipërfaqe të thyer. Modernizmi në poezi është si trualli ku mbijnë ndjesitë- ankthi, kujtesa, blu-ja e humbur e djeshme-ndërsa postmodernizmi e jep mënyrën e të folurit: të fragmentuar, të lirë, të përzier me histori e simbole që shndërrohen sapo preken nga fjala. Por realizmi magjik është ai që i jep poezisë aromën e pazakontë, dhe atë dritë të butë që nuk ngjan me asgjë tjetër.

Ai shfaqet kur Kleopatra sjell “vandakun e diellit”, kur dy Maritë, larg  rrëfimit biblik heqin mantelin e qiellit gri, kur bluja e djeshme endet si një qenie e gjallë që fshihet thellë e më thellë. Shfaqet edhe te figura e “nudo burrit”, që nuk është mish e kocka, por një prani e ëndërruar, një fantazmë dashurie që rri e mbledhur në zemër. Realizmi magjik e bën këtë poezi të marrë frymë e të ndrijë si një qytet që nuk ndryshon, por vezullon herë pas here, si një dritë që çan retë për një çast e pastaj tretet, por lë gjurmë.

Në këtë mënyrë, poezia nuk është thjesht moderne as thjesht postmoderne-është një hapësirë ku e brendshmja moderne, loja postmoderne dhe shkëlqimi magjik takohen si tri degë të një lumi të vetëm. Realizmi magjik nuk sundon, por as nuk ikën; ai është fasha e dritës që herë ndriçon një figurë, herë një kujtim, herë një plagë të heshtur. Si një lule që çel papritur në mes të një toke urbane, ai i jep poezisë dritën dhe frymën e saj më të hollë e më të ndjeshme-atë ndjesi se përtej ngjyrave, nën fjalë, diçka vezullon për një çast dhe pastaj mbetet në shpirt si një kujtim që nuk harrohet.

VI-Poezia e Lakos ka ndjesi europiane të thellë, sidomos në mënyrën se si ndërthuren realizmi magjik me imazhet historike dhe biblike. Emra si Kleopatra, Maria e Maria Magdalena nuk janë thjesht referenca; ata lidhen me traditën e madhe të kulturës europiane, ku figura historike dhe mitologjike bashkëjetojnë me subjektivitetin poetik dhe ndjesinë intime të heroinës. Në këtë frymë, poezia e Lakos i afrohet edhe poezisë europiane bashkëkohore: Paul Éluard dhe André Breton për përdorimin e ëndrrës dhe të imazheve magjike, Federico García Lorca për ndërthurjen e figurave mitike me emocionet e brendshme.

Kjo ndërthurje krijon një univers të hapur, ku historia, miti dhe ndjesia personale bashkëjetojnë në një poezi të gjallë dhe të ndjeshme. Kjo poezi e Lakos i jep një lartësi poetikës shqipe, prej nga mund të shohim krahasimisht edhe poetikën europiane, dhe ku vargjet marrin një dimension universal, pa humbur asnjëherë ngrohtësinë, përjetimin dhe brendësinë e tyre shqiptare, duke i dhënë lexuesit një përvojë poetike që shkon përtej kufijve dhe kohës.

 

Sarandë, më  shtator  2024- dhjetor 2025

 

NË TIRANËN E KAFSHUAR DHE TË ËMBËL

I mbeshtjellë rri qielli me një mantel gri,

thellë e më thellë fshihet bluja e së djeshmes

të mendosh për qiellin është më mirë

 

E ngarkuar me vandakun e diellit Kleopatra, pastaj Maria,

pastaj Maria Magdalena, rrëzonin prej qiellit të gjithë mantelet.

 

Nudo burri e fshehur në zemer kaltërsia më mundon

në Tiranën e kafshuar dhe të ëmbël.