Timo Merkuri

 

RITMI DHE MELODICITETI I PYLLIT POETIK

 

Nga Timo Mërkuri

Qysh në vargun e parë, poezia 'O pylli me ferra...'e poetit Odise Kote e fut lexuesin në një hapësirë ku natyra dhe njeriu marrin frymë me të njëjtin ritëm. Aty dëgjohet frymëmarrja e natyrës, fëshfërima e degëve dhe zëri i ujërave që zbresin nga shpatet e malit. Por në të njëjtën kohë, mbi këtë tingull të botës së gjelbër, ngrihet edhe një zhurmë tjetër: ajo e jetës njerëzore në vrullin e saj rinor, e gëzimit që shpërthen pa kufij dhe e trupit që i përgjigjet ritmit të natyrës si të ishte pjesë e saj.

Kështu, pylli nuk mbetet më peizazh, por shndërrohet në një organizëm të gjallë, ku çdo element merr pjesë në të njëjtin puls. Që këtu ndihet vrulli pranveror që përshkon gjithë poezinë, si shkrirja e borës që çliron ujërat e mbledhura gjatë dimrit dhe i hedh ato në lëvizje të pandalshme. Kjo lëvizje do të gjejë më tej formën e saj në dy shtylla themelore: ritmin dhe melodicitetin.

I-Ritmi - kur pylli …vërshon

Ritmi nuk mbështetet te metri tradicional. Ai lind nga dendësia e foljeve, nga renditja e fjalëve dhe nga rrjedha e pandërprerë e figurave. Që në hyrje të saj, vargu hap një hapësirë ku fjala nuk qëndron, por lëviz:

“O pylli me ferra, boronica, manaferra

ku këndon gushkuqi e fishkëllen era.”

Këtu nuk kemi përshkrim, por grumbullim energjie. Emrat dhe tingujt vendosen njëri pas tjetrit si gurë të hedhur në një përrua që sapo ka lindur nga bora. Dhe, si në çdo përrua malor që zgjohet pas dimrit, nuk ka kohë për qetësi: çdo element shtyn tjetrin përpara, e bën të rrëshqasë, e detyron të vazhdojë.

Por ritmi i vërtetë fillon të ndihet kur poezia hyn në territorin e veprimit të pastër, aty ku foljet nuk tregojnë më, por shpërthejnë:

“Qeshin ca çapkëne, çmenden ca leshprera,

rroku-rrokullisen përmbi luleshqerra,

buçasin në vena ndjesi të pandjera.”

Kjo është faza kur poezia humb çdo pretendim për qetësi. Foljet këtu nuk janë funksione gramatikore; janë funksione veprimi, janë si goditje. “Qeshin” hap një çarje drite, “çmenden” e thellon atë çarje në rrëmujë, “buçasin” e kthen në jehonë që nuk mbetet në hapësirë, por futet në trup. Ritmi nuk qëndron më jashtë lexuesit; ai e përfshin atë, si një rrymë që të tërheq pa paralajmërim.

Dhe pastaj vjen nyja më e veçantë e kësaj poezie, aty ku gjuha duket sikur vetëdijesohet për fuqinë e saj: “rroku-rrokullisen”

Këtu fjala ndahet dhe njëkohësisht shumëfishohet. Në nivelin e parë është tingull: r, k, rr - goditje të forta, të përsëritura, si përplasje gurësh në shtratin e përroit. Është ritmi i materies që lëviz në rrënie, pa pushim.

Por nën këtë sipërfaqe tingullore, fjala hap një tjetër kuptim, më të ngrohtë, më njerëzor: “rrok” si “përqafoj”. Pikërisht këtu ritmi pushon së qeni vetëm lëvizje fizike. Ai bëhet imazh: dy figura të rrokura, të kapura fort pas njëra-tjetrës, që nuk bien rastësisht, por bien së bashku, si një trup i vetëm që dehshëm dorëzohet tek vrulli. Rrokullisja nuk është më aksident; është vazhdim i përqafimit. Dashuria dhe rrëzimi, intimiteti dhe rrëmuja, bashkohen në të njëjtën lëvizje.

Në këtë çast përshkrimi shndërrohet në përjetim.: dhe ritmi bëhet marrëdhënie, jo vetëm lëvizje.

Më tej, vargjet nuk ndalen për të shpjeguar; ato vetëm shtojnë shtresa lëvizjeje:

“Vijnë ca miturake, ikin ca të tjera,

fustane të kuqe, fustane të verdha,

grisen dekolte, shqyhen ca dantella…”

Këtu ritmi është i copëtuar me qëllim. Vijnë dhe ikin, shfaqen dhe zhduken, si figura që kalojnë përmes një sheshi ku askush nuk ndalet. Është një shpejtësi e çrregullt, por jo kaotike: ajo i ngjan një rryme që ndryshon formë, por jo drejtim.

Edhe kur poezia duket se e ngadalëson frymën, ajo nuk e humb vrullin; thjesht ndryshon regjistër:

“Hypin maje pishash edhe laureshat,

ujëra kristali bredhin në rrekezat…”

Këtu ritmi hapet, si një lumë që del nga gryka e ngushtë dhe shtrihet në një shtrat më të gjerë. Lëvizja nuk ndalet, por bëhet më e dukshme, më e ndriçuar. Është ai çast kur uji nuk vrapon më në errësirë, por nën dritë.

Dhe në fund, gjithçka kthehet nga jashtësia në brendësi:

“shpirt i shpirtit o pylli me ferra,

shtrëngatë e padukshme,

lëviz nëpër vena...”

Në fund ritmi zhvendoset nga peizazhi te njeriu dhe merr formën e një pulsi të brendshëm. Nuk është më përroi jashtë njeriut, por gjaku brenda tij. Lëvizja e natyrës dhe lëvizja e trupit njerëzor bashkohen në një pikë të vetme. Në atë çast ritmi pushon së qeni vetëm një organizim i vargut dhe bëhet pjesë e vetë përjetimit poetik.

Në këtë poezi, ritmi nuk është mënyra si ecin vargjet. Është mënyra si jeton pylli kur nuk është më peizazh, por trup që merr frymë. Në këtë kuptim, ritmi nuk është vetëm forma e lëvizjes, por vetë ligji i jetës së pyllit: ai qarkullon nga rrënjët te degët, nga uji te gjaku, nga natyra te njeriu, pa e ndërprerë asnjëherë frymëmarrjen poetike.

II-Melodiciteti – muzika e brendshme e poezisë

Në këtë poezi, melodiciteti lind nga bashkëveprimi i tingujve, ritmit dhe përsëritjes së fjalëve. Ajo lind më poshtë, më thellë, aty ku fjala ende nuk është bërë kuptim, por vetëm frymë. Është një muzikë që nuk kërkon të dëgjohet me vesh, por që ndjehet me trup: si dridhje e lehtë ajri në një pyll që sapo ka dalë nga dimri. Prandaj, më shumë sesa një tekst, poezia duket si një organizëm që këndon nga brenda.

Qysh në vargun e parë, hapet një hapësirë zanore e gjerë, ku vokalet marrin rolin e

valëve të para të kësaj muzike: “O pylli me ferra, boronica, manaferra...”

Zanorja “a” dominon me një hapje të plotë, të pakushtëzuar. Ajo nuk mbyllet, nuk ngushtohet; përkundrazi, shpërndahet si jehonë në një luginë të hapur. Në fjalët “ferra”, “manaferra”, “era”, “hareja”, “pasqyra”, kjo zanore krijon një rezonancë të ngrohtë, si gurgullimë, të shtrirë, që i jep vargut një frymëmarrje të gjerë, si hapja e një hapësire natyrore ku zëri nuk pengohet nga asgjë.

Pranë saj, zanorja “e” sjell një tjetër lloj muzike: më të hollë, më të përmbajtur, por jo më pak të pranishme. Në fjalë si “këndon”, “leshprera”, “dekolte”, “dantella”, “rreze”, “gjethe”, ajo krijon një fëshfërimë të brendshme, si kalimi i erës nëpër degë që nuk thyhen, por vetëm përkulen. Nëse “a” është hapësira, “e” është lëvizja brenda saj.

Zanorja “i” i jep poezisë një shkëlqim tjetër, elegancë më të ftohtë dhe më të kthjellët. Ajo shfaqet në “kristali”, “diellore”, “lëviz”, “shpirt”, dhe funksionon si një pikë drite që bie mbi sipërfaqen e ujit. Nuk e ndryshon rrjedhën, por e bën të dukshme. Është tingulli i transparencës, i asaj që shkëlqen pa zhurmë.

Ndërsa zanorja “u” sjell thellësi dhe kumbim. Në fjalë si “gushkuqi”, “buçasin”, “bujshme”, ajo hap një hapësirë të padukshme, të pandjeshme tingullore, ku zëri nuk shpërndahet, por përthithet dhe kthehet si jehonë. Është regjistri i brendshëm i pyllit, ai që nuk shihet, por ndjehet si dridhje nën tokë.

Por melodiciteti i kësaj poezie nuk ndërtohet vetëm mbi zanoret. Bashkëtingëlloret luajnë një rol po aq të rëndësishëm, duke krijuar strukturën e padukshme të kësaj muzike.

Tingulli “r” dhe sidomos “rr” është si lëvizja e ujit mbi gur. Në fjalë si “rreze”, “rrekezat”, “rroku-rrokullisen”, ai krijon një dridhje të vazhdueshme, që nuk ndalet, por përsëritet në forma të ndryshme. Është tingulli i rrjedhjes së pandërprerë, i një muzike që nuk ka fund.

Bashkëtingëllorja “sh” sjell një dimension tjetër: atë të fëshfërimës. Në “fishkëllen”, “shqyhen”, “shtrëngatë”, ajo nuk godet, por kalon lehtë, si era që prek sipërfaqen e gjetheve pa i shqetësuar. Është tingulli i butësisë së lëvizjes.

Kulmi i këtij orkestrimi tingullor ndjehet në vargjet:

“ujëra kristali bredhin në rrekezat,

rreze diellore

eh gjethe lëpjetash,

pasqyra të bujshme...”

Këtu zanoret dhe bashkëtingëlloret nuk dallohen më si elemente të veçanta. Ato bashkohen në një rrjedhë të vetme muzikore. Në këtë pikë tingulli dhe kuptimi ecin së bashku. Është momenti kur poezia nuk përshkruan më pyllin, por e kthen atë në këngë.

Edhe mbyllja e poezisë ruan këtë puls të brendshëm muzikor:

“shpirt i shpirtit o pylli me ferra,

shtrëngatë e padukshme,

lëviz nëpër vena...”

Këtu tingulli i “shpirtit” përsëritet si një jehonë e largët që nuk shuhet. Muzika nuk del më nga pylli; ajo është zhvendosur në trupin e njeriut. “Lëviz nëpër vena” nuk është vetëm figurë kuptimore, por edhe përfundim tingullor: melodiciteti i poezisë ka hyrë në qarkullimin e gjakut.

Prandaj melodiciteti nuk është zbukurim i vargut, por pjesë e frymëmarrjes së kësaj poezie. Është muzika e një pylli që nuk hesht, por këndon përmes fjalëve. Lexuesi nuk e përfundon këtë poezi me ndjesinë se ka lexuar një tekst, por sikur ka dalë nga një pyll ku gjethet, uji, era dhe zemra e njeriut kanë rrahur për pak çaste me të njëjtin ritëm.

Në poezinë "O pylli me ferra...", Odise Kote dëshmon se ritmi dhe melodiciteti nuk janë vetëm cilësi të vargut, por mënyra se si poezia arrin ta shndërrojë natyrën në përvojë njerëzore. Pylli nuk mbetet më një hapësirë e gjelbër, por një qenie e gjallë, ku çdo tingull, çdo lëvizje dhe çdo figurë poetike rrjedhin në të njëjtin puls, derisa ritmi dhe melodiciteti nuk mbeten më cilësi të vargut, por vetë frymëmarrja e jetës poetike.

 Sarandë, korrik 2026

 

O pylli me ferra …

O pylli me ferra, boronica, manaferra,

ku këndon gushkuqi e fishkëllen era.

 

Qeshin ca çapkëne, çmenden ca leshprera,

rroku - rrokullisen përmbi luleshqerra,

buçasin në vena ndjesi të pandjera.

 

Vijnë ca miturake, ikin ca të tjera,

fustane të kuqe, fustane të verdha,

grisen dekolte, shqyhen ca dantella,

në furi aromash, def - dëfren hareja.

 

Hypin maje pishash edhe laureshat,

ujëra kristali bredhin në rrekezat,

rreze diellore,

eh gjethe lëpjetash,

pasqyra të bujshme ...

 

shpirt i shpirtit o pylli me ferra,

shtrëngatë e padukshme,

lëviz nëpër vena ...