Timo Merkuri

 

KRYQËZIMI I KRISHTIT SIPAS SADIK BEJKOS

Ose realizmi magjik te poezia “Krishti kryqëzohet vetëm në tokë”

 

Nga Timo Mërkuri

Poezia “Krishti kryqëzohet vetëm në tokë” e Sadik Bejkos nuk është një poezi që ngrihet mbi themelet e realizmit magjik, siç ndodh në disa vepra ku e jashtëzakonshmja bëhet vetë lënda e rrëfimit. Trualli i saj mbetet thellësisht njerëzor. Ajo lind nga përvoja e njeriut, nga etja e tij për të kapërcyer kufijtë e vet, nga tundimi për të prekur një hapësirë tjetër përtej asaj që jeton çdo ditë, por edhe nga vetëdija se askush nuk mund t'i shpëtojë plotësisht tokës së vet. Në qendër të poezisë nuk qëndron mrekullia, por drama e qenies njerëzore, ajo lëkundje e përhershme mes ëndrrës për t'u ngritur lart dhe peshës që e tërheq vazhdimisht drejt truallit ku është hedhur fati i saj.

Pikërisht këtu duhet kërkuar edhe prania e realizmit magjik. Ai nuk përbën boshtin themelor të poezisë, por shfaqet si një mjet artistik përmes të cilit poeti depërton më thellë në territoret e shpirtit njerëzor. Nuk është magjikja ajo që drejton poezinë; është përvoja njerëzore që, në disa çaste të rralla, vishet me dritën e magjikes për të zbuluar më qartë të vërtetat e saj.

Për këtë arsye, elementet magjike nuk krijojnë një botë më vete. Ato nuk ndërtojnë një univers paralel dhe nuk e zëvendësojnë realitetin. Përkundrazi, lindin brenda tij, siç lind një vegim nga lodhja e syrit ose siç ngrihet një ëndërr nga thellësia e një malli të vjetër. “Kufiri i dritës”, ai vend i papërcaktuar “sa një gisht nën Hënë”, karroca me flatra që zbret pranë njerëzve dhe i fton drejt fluturimit, nuk i përkasin logjikës së zakonshme të botës. Megjithatë poeti nuk i paraqet si ngjarje të jashtëzakonshme që kërkojnë shpjegim. Ato hyjnë në poezi me natyrshmërinë e një kujtimi, të një parandjenje ose të një ëndrre që për një çast merr pamjen e realitetit. Askush nuk habitet prej tyre. Askush nuk kërkon t'i provojë. Ato pranohen ashtu siç pranohen drita, era apo kujtesa. Pikërisht në këtë pranueshmëri të qetë të së pamundurës fillon të marrë formë realizmi magjik i poezisë.

Por rëndësia e këtyre elementeve nuk qëndron vetëm te bukuria e tyre figurative, ato kryejnë një funksion më të thellë. Për një çast e shkëpusin njeriun nga graviteti i jetës së zakonshme, e largojnë nga halli, ankthi dhe pesha e ditëve, duke i dhënë mundësinë të shohë përtej kufijve të botës që njeh. Mirëpo ky udhëtim nuk përfundon në qiell, ai përfundon përsëri në tokë. Madje, pas kësaj prekjeje të së pamundurës, toka duket edhe më e vërtetë, edhe më e pashmangshme. Ëndrra nuk e zbeh realitetin; e ndriçon atë nga një kënd tjetër. Është si një vetëtimë që ndriçon për pak çaste një peizazh nate: drita zgjat pak, por pas saj gjërat shihen më qartë.

Në këtë kuptim, magjikja nuk është arratisje nga jeta. Ajo buron nga vetë etja për ta kapërcyer përkohësisht barrën e saj. Nuk ndërtohet kundër tokës, por lind prej saj. Nuk e mohon hallin njerëzor, por e bën më të dukshëm. Sepse edhe ëndrra më e largët mbart brenda vetes hijen e realitetit që e ka lindur.

Prandaj realizmi magjik në këtë poezi nuk duhet parë si një zbukurim estetik apo si një lojë me të jashtëzakonshmen. Ai është mënyra përmes së cilës poeti shpreh një nga dramat më të vjetra të njeriut: dëshirën për të kapërcyer kufijtë e vet dhe pamundësinë për t'u shkëputur prej tyre. Kështu, elementet magjike nuk e largojnë poezinë nga jeta reale. Përkundrazi, e kthejnë vazhdimisht drejt saj, derisa në fund mbetet vetëm e vërteta e madhe që përshkon të gjithë tekstin: njeriu mund të ndjekë me sy dritat më të largëta të qiellit, mund të ëndërrojë vende që ndodhen “sa një gisht nën Hënë”, por kryqi i tij ngrihet gjithmonë në tokë. Pikërisht aty ku ai dashuron, vuan, rrëzohet dhe ngrihet përsëri.

1. Pavarësisht dritës së pazakontë që herë pas here përshkon vargjet dhe joshjes për të hyrë në hapësira që duken përtej kufijve të së zakonshmes, poezia “Krishti kryqëzohet vetëm në tokë” mbetet e mbështetur mbi një truall thellësisht njerëzor. Në zemër të saj nuk qëndron mrekullia, por njeriu. Ai njeri që ëndërron më larg sesa mund të arrijë, që kërkon me sy horizonte të panjohura, që për një çast beson se mund t'i shpëtojë gravitetit të fatit të vet, por që në fund rikthehet aty ku e pret jeta e tij e vërtetë.

Prandaj realja në këtë poezi nuk duhet kërkuar vetëm te fjalët që emërtojnë tokën, hallin, vuajtjen apo ankthin. Ajo është më e thellë se kaq. Është e pranishme në vetë frymën e poezisë, në mënyrën si mendon dhe ndien subjekti lirik. Edhe kur ai prek kufijtë e së pamundurës, edhe kur shikimi i tij endet drejt atij vendi të mistershëm "sa një gisht nën Hënë", ai nuk largohet kurrë nga drama njerëzore. Përkundrazi, sa më lart ngjitet ëndrra, aq më të dukshme bëhen rrënjët që e mbajnë njeriun të lidhur me tokën. Është si një pemë që i ngre degët drejt qiellit, por jetën e merr nga errësira e dheut ku janë ngulur rrënjët e saj.

Në këtë kuptim, halli, vuajtja, ankthi, rënia dhe vetë figura e Krishtit nuk janë thjesht tema poetike, ato përbëjnë gravitetin e brendshëm të poezisë. Janë ajo forcë e heshtur që e tërheq vazhdimisht ligjërimin drejt tokës, edhe në çastet kur duket se po largohet prej saj. Në këtë tekst, toka nuk është vetëm një hapësirë fizike. Ajo është vetë kushti njerëzor, vendi ku njeriu përballet me vetveten, me humbjet, me dashurinë, me kohën dhe me dhimbjen.

Kjo bëhet veçanërisht e qartë në fund të poezisë:

"Të fitojmë, pra, Tokën,

Të fitojmë prapë hallin, vuajtjen, ankthin tonë."

Janë vargje që mbartin një qetësi të fituar me mundim. Nuk tingëllojnë si fjalë zhgënjimi për një ëndërr që nuk u përmbush, por si zëri i një njeriu që ka parë larg dhe është kthyer më i mençur. Pas tundimit për të prekur një hapësirë tjetër, ai kupton se vlera e jetës nuk qëndron te arratisja prej saj, por te guximi për ta jetuar deri në fund.

Pikërisht këtu merr peshë të veçantë folja "të fitojmë". Poeti nuk thotë të pranojmë tokën, por ta fitojmë atë. Është një ndryshim i vogël në fjalë, por i madh në kuptim. Toka nuk paraqitet si një dhuratë e gatshme. Ajo ngjan me një arë që duhet punuar vazhdimisht, me një bukë që duhet fituar çdo ditë, me një dritë që duhet mbrojtur nga erërat e kohës. Të fitosh tokën do të thotë të pranosh barrën e jetës pa hequr dorë prej saj, të pranosh plagët pa humbur aftësinë për të dashur.

Në këtë mënyrë, realja nuk mbetet një sfond mbi të cilin lëvizin figurat poetike. Ajo bëhet vetë qendra e gravitetit të poezisë. Është shtrati i thellë ku rrjedh gjithë kjo lëndë lirike. Edhe kur imagjinata hap dritare drejt së panjohurës, edhe kur para syve shfaqen kufij drite apo vende të paarritshme, rrjedha kthehet përsëri te burimi i saj: te njeriu dhe te fati i tij tokësor.

Madje mund të thuhet se e gjithë poezia lëviz midis dy thirrjeve: njërës që e fton njeriun të ngjitet lart dhe tjetrës që e thërret të kthehet në tokë. Por në fund është kjo e dyta që fiton, jo si mohim i ëndrrës, por si njohje e një të vërtete të lashtë. Njeriu mund të shohë përtej vetes, mund të ndjekë me sy një vijë drite në horizont, mund të kërkojë vende që nuk gjenden në asnjë hartë, por kuptimin e vet e gjen gjithmonë këtu, në truallin ku jeton.

Prandaj fundi i poezisë nuk ka shijen e një parajse të humbur. Ai ngjan më shumë me kthimin e një udhëtari që, pasi ka ndjekur larg një shteg drite, ndalet dhe kupton se shtëpia e tij nuk ndodhej në skajin e horizontit. Ajo ishte aty ku kishte nisur udhën. Në tokë. Në atë tokë ku njeriu vuan dhe dashuron, ku rrëzohet dhe ngrihet përsëri, ku plagët dhe shpresat ecin krah për krah. Në atë tokë ku, sipas simbolikës së fuqishme të Sadik Bejkos, Krishti vazhdon të kryqëzohet vetëm në tokë.

2. Nëse realja është toka ku mbështetet poezia, magjikja është dritarja që hapet përtej saj. Ajo shfaqet jo për të mohuar botën reale, por për t'i dhënë asaj një dimension tjetër, një mundësi të përkohshme kapërcimi. Në këtë poezi, magjikja nuk vjen me bujë dhe as me shenjat e zakonshme të mrekullisë. Ajo hyn qetësisht në ligjërimin poetik, si një mjegull e hollë që mbështjell sendet pa ua ndryshuar pamjen, por duke ua ndryshuar kuptimin.

Qysh në vargjet e para poeti e vendos lexuesin përballë një hapësire që nuk i përket as plotësisht reales, as plotësisht ëndrrës:

"Prekëm

në kufirin e dritës,

në fërfëllimën që ndan hemisferat, hapësirat –

në të fluturimit teh të paprekshëm."

Kjo nuk është një hapësirë konkrete dhe as një vend që mund të përcaktohet me koordinata të zakonshme. Është një prag. Një vijë e padukshme ku takohen e njohura dhe e panjohura, e realja dhe e pamundura. Vetë shprehja "kufiri i dritës" bart një ngarkesë të fortë simbolike. Drita zakonisht lidhet me njohjen dhe qartësinë, por këtu ajo ka kufirin e vet. Përtej tij fillon një territor që nuk i bindet më logjikës së zakonshme. Poeti nuk e paraqet atë territor; ai vetëm na bën të ndiejmë praninë e tij.

Po aq e mistershme është edhe "fërfëllima që ndan hemisferat, hapësirat". Fërfëllima është diçka kalimtare, pothuajse e pakapshme. Ajo nuk mund të shërbejë si mur ndarës midis botëve, por në universin poetik të Bejkos pikërisht ajo merr këtë funksion. Kështu krijohet një nga paradokset më të bukura të poezisë: kufiri mes dy hapësirave të mëdha nuk është një mur i fortë, por një lëvizje e lehtë ajri, një dridhje e padukshme që mund të preket vetëm nga imagjinata.

Nga kjo hapësirë liminale lind edhe figura më e veçantë e poezisë:

"Vendin diku,

pak sa një gisht nën Hënë,

vend që nuk zbret kurrë tek ne të gjallët."

Ky është ndoshta imazhi më i plotë i magjikes në gjithë tekstin. Poeti nuk e vendos atë vend përtej Hënës, në largësi të pakapshme kozmike. Përkundrazi, e afron aq shumë sa duket se mund të preket me dorë. Është vetëm "një gisht nën Hënë". Por pikërisht në çastin kur duket i afërt, ai bëhet i paarritshëm. Kjo afërsi dhe largësi e njëkohshme i jep figurës një tension të veçantë poetik. Është si një ishull drite që shfaqet në horizontin e qenies njerëzore, aq pranë sa mund ta ëndërrosh, por aq larg sa nuk mund ta banosh.

Magjikja merr formë edhe më konkrete kur në poezi shfaqet karroca me flatra:

“Çasti u ndal, ra si

karroca me flatra te këmbët tona :

Ejani, ejani të fluturojmë, tha “

Në një poezi të zakonshme, një figurë e tillë do të kërkonte shpjegim. Këtu jo. Askush nuk habitet, askush nuk pyet nga erdhi apo si mund të ekzistojë. Ajo zbret natyrshëm në mes të botës njerëzore dhe bëhet pjesë e saj. Pikërisht këtu qëndron forca e magjikes së Bejkos. E pamundura nuk paraqitet si përjashtim nga rregulli, por si një mundësi që për një çast bëhet po aq e natyrshme sa toka ku qëndrojnë këmbët e njerëzve.

Madje edhe vetë koha humbet vetitë e saj të zakonshme. "Çasti u ndal". Nuk kemi më kohën lineare të jetës së përditshme. Kemi hyrë në një hapësirë poetike ku koha mund të ndalohet dhe ku njeriu mund të përjetojë atë që zakonisht mbetet jashtë mundësive të tij.

Megjithatë, magjikja në këtë poezi nuk është arratisje. Ajo nuk ndërton një botë të re përballë botës reale. Është më tepër një çast zbulimi, një hapje e beftë e horizontit. Për disa çaste njeriu arrin të shohë përtej kufijve që e rrethojnë, të prekë me majat e gishtërinjve një mundësi tjetër të ekzistencës. Por kjo mundësi mbetet gjithmonë e brishtë, si vetë fërfëllima që ndan hapësirat.

Prandaj magjikja te Sadik Bejko nuk ka ngurtësinë e mitit dhe as shkëlqimin e përrallës. Ajo ngjan me një dritë të largët që shfaqet për pak çaste mbi ujërat e natës. E shohim, e ndjekim me sy, besojmë se mund ta arrijmë, por kur afrohemi kuptojmë se ajo nuk ishte krijuar për t'u zotëruar. Ishte krijuar vetëm për të na kujtuar se përtej asaj që jetojmë ekziston gjithmonë një hapësirë tjetër, e paarritshme dhe joshëse, ku ëndrra vazhdon të ecë përpara njeriut.

3. Për të kuptuar natyrën e magjikes në këtë poezi, nuk mjafton të ndalemi te figurat e saj. Nuk mjafton të shohim karrocën me flatra, vendin "sa një gisht nën Hënë" apo kufirin e dritës. Duhet të kërkojmë burimin prej nga ato lindin. Vetëm atëherë bëhet e qartë se magjikja te Sadik Bejko nuk zbret nga qielli, nuk del nga legjendat dhe as nga ndonjë mit i lashtë. Ajo ngjitet nga thellësitë e shpirtit njerëzor.

Në shumë vepra të realizmit magjik, e jashtëzakonshmja buron nga kujtesa mitike e një populli, nga besime të trashëguara brez pas brezi apo nga ndërhyrja e forcave të mbinatyrshme në jetën e përditshme. Këtu ndodh diçka tjetër. Magjikja nuk ka prejardhje të jashtme. Ajo lind brenda vetë njeriut, si një etje e vjetër për të kapërcyer kufijtë e asaj që është e mundur.

Poeti e lë të kuptohet këtë që në fillim të udhëtimit poetik:

“Ëndrash e kishim ditur, turbull  pandehur, këtë çast

fare, fare të largët ."

Këto vargje janë çelësi i gjithë dimensionit magjik të poezisë. Çasti nuk vjen nga jashtë. Ai ka ekzistuar më parë në formën e ëndrrës. Ka jetuar në atë zonë të paqartë të vetëdijes ku dëshirat, parandjenjat dhe mallrat e pashpjegueshme përzihen me njëra-tjetrën. Fjala "turbull" është veçanërisht domethënëse. Magjikja nuk lind nga një projekt i qartë i mendjes. Ajo lind aty ku arsyeja humbet kufijtë e saj dhe ia lë vendin intuitës.

Prandaj vendi i famshëm "sa një gisht nën Hënë" nuk duhet parë si një koordinatë kozmike. Në thelb ai është një vend i shpirtit. Një hapësirë e krijuar nga dëshira njerëzore për të shkuar përtej vetvetes. Njeriu gjithmonë ka ëndërruar një tokë tjetër përtej tokës, një dritë tjetër përtej dritës që njeh, një jetë tjetër përtej kufijve të jetës së zakonshme. Pikërisht prej kësaj etjeje lind edhe ai vend i papërcaktuar që poeti e vendos mes tokës dhe Hënës.

Në këtë kuptim, magjikja në poezi është bijë e mungesës. Ndoshta sepse njeriu është e vetmja qenie që e do jetën me gjithë zemër dhe megjithatë ëndërron vazhdimisht një jetë tjetër. Ajo lind nga ndjenja se jeta, sado e dashur dhe e çmuar, nuk arrin ta mbushë plotësisht etjen e njeriut. Gjithmonë mbetet një hapësirë bosh, një horizont i paarritur, një dritare e hapur drejt diçkaje që nuk mund të emërtohet. Është pikërisht kjo mungesë që ushqen imagjinatën dhe e shtyn shpirtin drejt asaj që duket e pamundur.

Ndoshta për këtë arsye poeti nuk përdor simbole të fuqishme force apo pushteti për të hyrë në atë botë. Porta e magjikes hapet nga një gjest pothuajse i padukshëm:

" kur me një të puthur fluture helmuese

prek në kufirin fërfëllues

që i ndan më dysh hemisferat?”

Është një nga figurat më të holla dhe më të ndërlikuara të poezisë. Flutura zakonisht lidhet me bukurinë, lehtësinë dhe brishtësinë. Këtu ajo bart edhe helmin e vet. Bukuria dhe rreziku bashkëjetojnë në të njëjtën figurë. Vetë kalimi drejt magjikes nuk ndodh me një goditje të fortë, por me një prekje të lehtë. Mjafton një "e puthur fluture"( jo rrahje krahësh)  për të lëkundur kufijtë e botës së zakonshme.

Kjo tregon se burimi i magjikes nuk është forca, por ndjeshmëria. Nuk është pushtimi i së panjohurës, por aftësia për ta ndier praninë e saj. Vetëm ai që ruan brenda vetes hapësirën e ëndrrës mund të arrijë deri te ai kufi ku realja fillon të humbasë qartësinë e saj.

Madje mund të thuhet se magjikja në këtë poezi lind nga vetë natyra paradoksale e njeriut. Nga njëra anë ai është qenie e tokës, i lidhur pas kohës, trupit, vuajtjes dhe vdekjes. Nga ana tjetër ai mbart brenda vetes një etje të pashuar për pafundësinë. Ai jeton në tokë, por ëndërron qiellin. Ecën mbi gurë, por ndjek yjet me sy. Pikërisht në këtë përplasje mes kufirit dhe dëshirës lind magjikja e poezisë.

Prandaj karroca me flatra që zbret pranë njerëzve nuk duhet parë vetëm si një figurë fantastike. Ajo është mishërimi i një dëshire të hershme njerëzore. Është forma që merr për një çast ëndrra e fluturimit, ajo ëndërr që ka shoqëruar njeriun qysh kur ngriti sytë për herë të parë drejt qiellit. Në këtë kuptim, magjikja nuk vjen nga jashtë njeriut; ajo është një pjesë e tij, ndoshta pjesa më e fshehtë dhe më e pambrojtur.

Kjo është arsyeja pse magjikja e Sadik Bejkos nuk na duket e huaj. Lexuesi nuk e përjeton si diçka që i kundërvihet jetës, por si diçka që e njeh prej kohësh. Sepse secili ka pasur në vetvete një vend "sa një gisht nën Hënë". Secili ka ndjekur një herë një dritë të largët që dukej e arritshme dhe e paarritshme njëkohësisht. Secili ka besuar, qoftë edhe për një çast, se përtej kufijve të së zakonshmes mund të ekzistojë një hapësirë tjetër.

Pikërisht aty duhet kërkuar burimi i magjikes në këtë poezi. Jo në qiell, jo në mite dhe as në mrekulli. Por në atë pjesë të shpirtit njerëzor që nuk pajtohet kurrë plotësisht me kufijtë e jetës dhe vazhdon të ëndërrojë, edhe kur e di se ëndrra mund të zgjasë vetëm sa një fërfëllimë krahu fluture.

4. Pasi kemi parë truallin real mbi të cilin mbështetet poezia dhe burimin e brendshëm prej nga lind magjikja, bëhet më e lehtë të kuptojmë se ku qëndron realizmi magjik i kësaj vepre. Ai nuk gjendet te karroca me flatra, te kufiri i dritës apo te vendi "sa një gisht nën Hënë" të marra veçmas. As te toka, halli dhe ankthi të parë më vete. Realizmi magjik lind pikërisht në çastin kur këto dy botë takohen dhe bashkëjetojnë pa e përjashtuar njëra-tjetrën si dy rrjedha që vijnë nga burime të ndryshme dhe bashkohen në të njëjtin shtrat lumi. Asnjëra nuk e tret tjetrën; përkundrazi, secila i jep tjetrës një dritë të re. Realja bëhet më e thellë dhe magjikja më e besueshme.

Këtë e ndiejmë që në momentin kur shfaqet karroca me flatra:"Çasti u ndal,/ ra si karroca me flatra te këmbët tona." Figura është absolutisht e jashtëzakonshme. Realja është “te këmbët tona”, pra te hapësira njerëzore ndërsa magjikja është karroca me flatra dhe vetë ndalimi I çastit. Ndërsa realizmi magjik lind nga fakti se kjo karocë nuk zbret në një botë mitike, por pranë njerëzve të zakonshëm, si të ishte gjëja më e natyrëshme në botë. Pra ëndrra ulet në të njejtin truall ku është njeriu. Është sikur qielli për një çast harron lartësinë e vet dhe zbret të ulet pranë halleve njerëzore. Kjo është arsyeja pse lexuesi nuk e përjeton si një ndërhyrje fantastike, por si një mundësi të papritur që çel për një çast brenda jetës së zakonshme.

Edhe më domethënës bëhet ky bashkim kur poeti ndërfut në të njëjtin vizion elemente krejt tokësore:

"(Barëra të shpresës sonë kaq të forta

  ende lopët s'u patën ngrënë!?)"

Është një detaj që mund të kalojë pa u vënë re, por në të vërtetë mbart thelbin e realizmit magjik të poezisë. Këtu lopët janë një element krejt real, ndërsa “barërat e shpresës”I përkasin n jë dimensioni metaforik dhe magjik. Realizmi magjik krijohet sepse këto dy plane nuk ndahen; përkundrazi ndërthuren aq natyrshëmsa lexuesi e pranon pa kundërshtim këtë metamorfozë poetike. Shpresa këtu nuk rritet në qiell, por në të njëjtën tokë ku kullosin lopët; pikërisht për këtë arsye ajo duket njëherësh e brishtë dhe e pavdekshme.

Po kështu ndodh me vendin e shumëpërfolur shprehur me imazhin:

"Vendin diku, pak sa një gisht nën Hënë,

vend që nuk zbret kurrë tek ne të gjallët."

"Ne të gjallët" është elementi real, bota konkrete e njerëzve. Ndërsa "vendi sa një gisht nën Hënë" është një hapësirë krejt magjike, e paarritshme dhe e papërcaktueshme. Mirëpo poeti nuk e paraqet si përrallë apo si parajsë. Ai flet për të me qetësinë me të cilën do të paraqiste një vend të zakonshëm. Është një vend që nuk gjendet në hartë, por që secili e ka ndier njëherë brenda vetes: aq pranë sa duket se mund ta prekësh, aq larg sa nuk mund të mbërrish kurrë tek ai. Pikërisht kjo mënyrë e natyrshme e trajtimit të së pamundurës krijon efektin e realizmit magjik."sa një gisht nën Hënë". Në vetvete ai është një imazh i pastër magjik, por nuk paraqitet si parajsë e pavarur nga jeta, por si një tundim për t'u larguar prej saj. Për këtë arsye ai mbetet i lidhur me realen edhe kur duket se e kapërcen atë.

Një nga kulmet e kësaj ndërthurjeje gjendet te vargjet:

"Bota bëhet tjetër,

Ndodh: dhe në ujë perlash mund të zhgërryhen derrat."

Këtu realizmi magjik arrin një nga shprehjet e tij më të plota. Uji i perlave i përket një bote të mrekullueshme, pothuajse përrallore. Derrat, përkundrazi, i përkasin botës më tokësore dhe më të zakonshme që mund të imagjinohet. Midis tyre ekziston një kontrast i fortë estetik, por poeti nuk e përdor këtë për të krijuar përplasje. Ai i vendos në të njëjtin peizazh dhe i lejon të bashkëjetojnë natyrshëm, duke krijuar në këtë mënyrë realizmin magjik. Është sikur poeti dëshiron të na thotë se edhe mrekullia, kur prek tokën, merr pak nga balta e saj, ndërsa balta fiton një shkëlqim të papritur.

Madje edhe figura qendrore e poezisë, Krishti, merr kuptim brenda kësaj ndërthurjeje. Krishti është simbol i sakrificës, i dhimbjes dhe i kapërcimit shpirtëror. Ai i përket historisë dhe mitit, tokës dhe qiellit. Kur poeti shkruan: "(Krishti prapë mund të vihet në kryq e mund)", ai bashkon në një figurë të vetme dimensionin njerëzor dhe atë metafizik. Kryqi mbetet në tokë, por kuptimi i tij shkon përtej saj.

Prandaj realizmi magjik i kësaj poezie nuk ndërtohet mbi mrekullinë si spektakël. Ai ndërtohet mbi pranimin e natyrshëm të magjikes brenda botës së zakonshme. Lexuesi nuk pyet nëse ekziston vërtet ai vend "sa një gisht nën Hënë", as se si mund të zbresë një karrocë me flatra pranë njerëzve. Ai e pranon këtë siç pranon ekzistencën e hallit, të vuajtjes apo të tokës. Pikërisht ky pranim i qetë është shenja e dukshme e realizmit magjik.

Në të njëjtën frymë mund të lexohet edhe pasazhi:

" Ëndrash e kishim ditur, turbull 

pandehur, këtë çast

fare, fare të largët."

Realja këtu është përvoja krejt njerëzore e parandjenjës. Në pamje të parë kemi të bëjmë me një kujtim ose parandjenjë njerëzore, pra me një përvojë krejt reale të ndërgjegjes. Por kjo përvojë lidhet me një çast që ende nuk ka ndodhur dhe që megjithatë duket sikur është njohur më parë nëpërmjet ëndrrës. Kështu, ëndrra dhe realiteti nuk paraqiten si dy gjendje të ndara. Ato depërtojnë te njëra-tjetra. E ardhmja duket sikur ka kaluar më parë nëpër territoret e ëndrrës. Është sikur kujtesa dhe parandjenja ndërrojnë vendet: njeriu kujton atë që ende nuk ka jetuar. Pikërisht kjo ndjenjë e paqartë, ku parandjenja fiton po aq peshë sa përvoja konkrete, krijon një nga nuancat më të holla të realizmit magjik në poezi.

Një tjetër moment ku kjo ndërthurje bëhet veçanërisht e ndjeshme është pyetja: "Ç'mund të ndodhë e mund të mos ndodhë...". Realja gjendet te pasiguria njerëzore, te hezitimi që shoqëron çdo zgjedhje dhe çdo pritje për të ardhmen. Është një gjendje e njohur për çdo njeri, e lidhur me logjikën dhe përvojën e jetës.

Menjëherë pas kësaj pyetjeje poezia hyn në një hapësirë tjetër, ku kufijtë e së mundshmes fillojnë të treten. Këtu nis magjikja: jo si mrekulli e dukshme, por si një ndjesi se realiteti mund të zgjerohet përtej asaj që është e zakonshme. Është sikur subjekti lirik qëndron mbi një urë të varur mes dy brigjeve: pas tij mbetet toka e njohur e përvojës njerëzore, ndërsa përpara hapet territori i ëndrrës dhe i së panjohurës.

Realizmi magjik lind pikërisht në këtë çast lëkundjeje. Realja nuk zhduket dhe magjikja nuk e përjashton atë; përkundrazi, të dyja bashkëjetojnë në të njëjtën përvojë shpirtërore. Njeriu vazhdon të qëndrojë me këmbë në tokë, por vështrimi i tij depërton drejt një hapësire ku gjithçka mund të ndodhë ose të mos ndodhë. Pikërisht kjo bashkëjetesë e së zakonshmes me të pamundurën krijon klimën e realizmit magjik në poezi.

Në të njëjtën mënyrë mund të lexohet edhe kthimi i beftë: "Por... hap-mbyll sytë, prapë ramë në tokë." Fluturimi drejt së jashtëzakonshmes dhe rënia në tokë nuk paraqiten si ngjarje të kundërta. Ato rrjedhin natyrshëm nga njëra-tjetra. Vetë shprehja "hap-mbyll sytë" e zvogëlon distancën midis mrekullisë dhe realitetit. Mrekullia fiton përmasat e një pulitjeje. Kështu magjikja nuk paraqitet si një përvojë e largët dhe e paarritshme, por si një mundësi që mund të prekë jetën e zakonshme dhe pastaj të zhduket po aq natyrshëm sa është shfaqur.

Madje edhe vargjet: "atë rënien në truallin e fillimit, rënien që nga barku i nënës" mbartin një realizëm magjik të heshtur. Lindja është ngjarja më reale dhe universale e jetës njerëzore. Por poeti e sheh atë si një "rënie", duke i dhënë një kuptim metafizik kësaj përvoje biologjike. Kështu krijohet një lidhje e fshehtë midis lindjes dhe fatit njerezor. Në këtë mënyrë, një fakt i zakonshëm i ekzistencës fiton përmasa simbolike dhe bëhet pjesë e të njëjtit univers ku bashkëjetojnë toka dhe ëndrra, lindja dhe fluturimi, kufiri dhe kapërcimi i tij. Duket sikur njeriu, që në çastin kur vjen në botë, mbart brenda vetes këtë dyzim: një pjesë të lidhur pas tokës dhe një tjetër që vazhdon të kërkojë qiellin.

5. Për mendimin tim, risia e kësaj poezie nuk qëndron thjesht te prania e disa elementeve magjike. Poezia shqipe ka njohur edhe më parë vizione fantastike, simbole kozmike, madje edhe ndërhyrje të mitit në realitet. E veçanta e Sadik Bejkos është se ai e përdor magjiken në një mënyrë krejt tjetër. Ai nuk ndërton një univers paralel dhe as nuk e largon lexuesin nga toka. Përkundrazi, e sjell magjiken në zemër të përvojës njerëzore, aty ku jetojnë halli, vuajtja dhe ankthi. Pikërisht këtu fillon risia e kësaj poezie.

Së pari, poeti e çliron magjiken nga burimi tradicional mitik. Në letërsinë shqipe, magjikja lidhet me legjendën, folklorin, besimet popullore ose kujtesën mitike. Te kjo poezi ndodh ndryshe, magjikja nuk vjen nga jashtë njeriut, por nga brenda tij. Ajo lind nga ëndrra, nga mungesa, nga etja për të kapërcyer kufijtë e ekzistencës. Prandaj vendi "sa një gisht nën Hënë" nuk është një hapësirë legjendare, por një gjeografi e shpirtit njerëzor. Në këtë kuptim, Bejko e zhvendos realizmin magjik nga territori i mitit në territorin e ndërgjegjes.

Një risi tjetër që bie në sy është natyralizimi i magjikes. Në poezi nuk ka habi përballë mrekullisë. Askush nuk çuditet kur shfaqet: "Çasti u ndal, ra si/karroca me flatra te këmbët tona." pasi karroca me flatra nuk hyn në tekst si një ngjarje e jashtëzakonshme që trondit botën. Ajo zbret qetësisht pranë njerëzve, sikur të kishte qenë gjithmonë aty. Kjo mënyrë e pranimit të magjikes pa habi e afron poezinë me thelbin e realizmit magjik bashkëkohor dhe përbën një prurje të veçantë në poetikën shqipe, ku zakonisht fantastikja është shoqëruar me atmosferë mrekullie ose me ndjesinë e çuditjes.

Po aq e rëndësishme është mënyra si poeti bashkon sublimen me të zakonshmen. Në shumë raste këto dy botë qëndrojnë larg njëra-tjetrës. Te Bejko ato prekin supet. Ndërsa karroca me flatra fton drejt fluturimit, në të njëjtin vizion shfaqen edhe lopët: "(Barëra të shpresës sonë kaq të forta/ende lopët s'u patën ngrënë!?)."

Kjo afërsi është një nga risitë më të bukura të poezisë. Magjikja nuk e përjashton të zakonshmen dhe e zakonshmja nuk e ul madhështinë e vizionit. Ëndrra dhe jeta e përditshme ndajnë të njëjtin truall. Në këtë mënyrë, poezia krijon një realizëm magjik me fytyrë njerëzore, larg dekorit ekzotik që shpesh e shoqëron këtë rrymë.

Një tjetër risi lidhet me mënyrën se si magjikja përdoret për të thelluar kuptimin e reales. Zakonisht e jashtëzakonshmja shërben për të na larguar nga bota e zakonshme. Këtu ndodh e kundërta. Fluturimi drejt së pamundurës e bën më të dukshme peshën e tokës. Sa më afër duket vendi "sa një gisht nën Hënë", aq më i fortë bëhet rikthimi te halli njerëzor:"Të fitojmë, pra, Tokën,/Të fitojmë prapë hallin, vuajtjen, ankthin tonë." Kjo është ndoshta risia më e thellë filozofike e poezisë. Magjikja nuk përdoret për të mohuar realitetin, por për ta ndriçuar atë nga një kënd tjetër. Ëndrra bëhet pasqyrë e tokës.

Po kështu, Bejko krijon një realizëm magjik me përmbajtje ekzistenciale. Në shumë vepra të kësaj natyre, e magjikja lidhet me historinë kolektive, me kujtesën e një populli apo me ndërthurjen e kulturave. Këtu qendra e gravitetit mbetet njeriu i vetëm, me ankthin dhe dëshirën e tij për kapërcim. Magjikja nuk është aventurë e botës, por aventurë e shpirtit.

Në fund, edhe figura e Krishtit fiton një funksion të ri poetik. Ajo nuk paraqitet si figurë teologjike dhe as si personazh biblik. Ajo shndërrohet në simbolin më të plotë të fatit njerëzor. Prandaj poezia mbyllet me rikthimin në tokë: "Në tokë... të fitojmë tokën./ (Krishti prapë mund të vihet në kryq e mund)."

Këtu realizmi magjik e ka kryer misionin e vet. Na ka ngritur për një çast drejt një hapësire që dukej përtej jetës dhe më pas na ka kthyer sërish në truallin njerëzor. Si një zog drite që prek horizontin e largët dhe kthehet në folenë e vet, poezia rikthehet aty ku fillon gjithçka: te njeriu.

Prandaj risia e kësaj poezie në poetikën shqipe nuk qëndron thjesht te përdorimi i elementeve magjike. Risia qëndron te mënyra se si ato bëhen pjesë e natyrshme e përvojës ekzistenciale, te mënyra se si ëndrra dhe toka, Hëna dhe halli, fluturimi dhe kryqi bashkëjetojnë në të njëjtën frymëmarrje poetike. Pikërisht në këtë bashkëjetesë lind ai realizëm magjik i veçantë, i brishtë dhe i menduar thellë, që i jep poezisë së Sadik Bejkos një vend të veçantë në poezinë bashkëkohore shqipe.

Në këtë poezi, realizmi magjik nuk funksionon si zbukurim estetik, por si një mënyrë e re e organizimit të përvojës poetike në letërsinë shqipe. Risia e Bejkos qëndron në zhvendosjen e magjikes nga miti dhe fantazia drejt hapësirës së ndërgjegjes dhe ekzistencës njerëzore. Në vend që të krijojë një botë paralele, ai e ndërton të jashtëzakonshmen brenda vetë realitetit të përditshëm, duke e bërë atë të natyrshme dhe të besueshme. Kështu, kufiri mes reales dhe magjikes nuk është më ndarje, por një zonë ndërveprimi ku prodhohet kuptimi poetik. Në këtë ndërthurje, magjikja nuk e zëvendëson realen, por e thellon atë dhe e bën më të dukshme. Pikërisht në këtë qasje qëndron edhe prurja më origjinale e Bejkos në realizmin magjik të poezisë shqipe.

 

Sarandë, prill 2024-qershor 2026

 

Krishti kryqëzohet vetëm në tokë

 

Prekëm

në kufirin e dritës,

në fërfëllimën që ndan hemnisferat, hapësirat -

në të fluturimit teh të paprekshëm.

 

Ëndrash e kishim ditur, turbull  pandehur, këtë çast

fare, fare të largët :

Vendin diku, pak sa një gisht nën Hënë,

vend që nuk zbret kurrë tek ne të gjallët.

 

Por ndodhi. Çasti u ndal, ra si

karroca me flatra te këmbët tona :

- Ejani, ejani të fluturojmë, tha.

(Barëra të shpresës sonë kaq të forta

ende lopët s’u patën ngrënë!?)

Le të ngjitemi, tha,

pak, fare pak gjer aty… nën Hënë.

 

Ç’ mund të ndodhë

e mund të mos ndodhë

kur me një të puthur fluture helmuese

prek në kufirin fërfëllues

që i ndan më dysh hemisferat?

Bota bëhet tjetër,

Ndodh: dhe në ujë perlash mund të zhgërryhen derrat.

 

Por… hap-mbyll sytë, prapë ramë në tokë.

S’qenkësh gjë,

s’paskësh qenë gjë ai vendi i një gisht nën-Hënës.

Të fitojmë, pra, Tokën,

Të fitojmë prapë hallin, vuajtjen, ankthin tonë,

atë rënien në truallin e fillimit,

rënien që nga barku i nënës.

 

Në tokë… të fitojmë tokën.

(Krishti prapë mund të vihet në kryq e mund).

Njerëzorë jemi, tepër njerëzorë…

…s’është më, nuk është

ai vendi sa një gisht nën Hënë,

dikund...

 

Nga libri “Letër Hamurabit”