DRITA QË E SHNDËRRON NJERIUN NË DRITË

 

Mbi romanin “Nëna e Dritës” të Anton Nikë Berishës

 

 

Timo Mërkuri

 

 

I-Të shkruash një roman për Nënën Tereze, së pari: duhet ta kesh shpirtin plot dritë gjer në skajet e tij më të thella. Së dyti: librin duhet ta shkruash vetëm me germa drite. Në këtë nismë duhet pasur parasysh se edhe drita është disa llojesh, ndaj duhet të dimë të zgjedhim atë ashtu siç zgjedhim bojën për penën. Shkencëtarët shpjegojnë se drita e diellit është disa formash dhe vjen drejt nesh në formën e valëve, madje ato (valët) “udhëtojnë” në formë rrethore, pikërisht si valët që krijohen në një pellg nga rënia e një guri. Ne hamendësojmë se ato vijnë vetëm drejt nesh dhe pak vrasim mendjen të shohim dhe të kuptojmë se ato shkojnë me të njëjtin intensitet edhe në kahun e kundërt. Ajo që dua të theksoj këtu është fakti se kjo valë dritë bie mbi ne në mënyrë të drejtpërdrejtë, të fortë, verbuese, madje duke prurë me vete nxehtësinë. Ndërkohë një pjesë e dritës diellore bie e shpërndahet mbi objekte dhe reflektimi i saj drejt nesh, si dritë e tërthortë, na mundëson që t’i shohim ato në dimensionet dhe ngjyrat e tyre. Ekziston dhe drita qiellore, një dritë e ëmbël dhe e ngrohtë, që ndonëse ajri është pa ngjyrë, ta paraqet qiellin në një të kaltër të ëmbël.

Gjithsesi kjo dritë me origjinë zjarri diellor, nuk “harron” të mbartë drejt nesh ngjyrën e kuqe në të verdhë dhe rrezikun e nxehtësisë të origjinës së saj. Kjo është një dritë që të ndrin, por edhe të djeg dhe ajo që ka më shumë rëndësi është se jetëgjatësia e saj matet me epoka mijëravjeçare.

Ka dhe një dritë tjetër në këtë botë, që nuk të vjen në formë valësh rrethore apo një drejtimshe, një dritë që nuk e sheh, por më së shumti e ndjen, si atë vetë ashtu edhe ngrohtësinë e saj. Kjo është drita që buron nga shpirti i njeriut të mirë, me të cilën mund të ndriçojë dhe të shfaqë në radhë të parë veten e tij para njerëzisë dhe kohës. Kjo dritë, që më së shumti shfaqet në shkëlqimin e syve është shumë jetëshkurtër, vazhdon vetëm një jetë njeriu për secilin burim njerëzor. Me këtë dritë mund të shprehësh një dashuri të sinqertë duke e bërë të lumtur një vajzë, të shkruash një poezi të bukur apo të bësh një vepër humane për dikë ose për disa njerëz, një heroizëm apo një vetëflijim. 

II-Shkencëtarët na kanë shpjeguar dritën e diellit dhe drita të tjera të ngjashme, kanë folur dhe shkruar edhe për dritën e shpirtit njerëzor, por ata s’kanë mundur të flasin,  kuptojnë dhe shpjegojnë “dritën e dritave”, atë dritë për të cilën flet në romanin e tij “Nëna e Dritës[1]” shkrimtari Anton Nikë Berisha. Kjo dritë ka mbetur pa u shpjeguar nga shkencëtarët “ateistë” dhe praktikicenë për arsyen e thjeshtë se burimi i saj është mbi shkencën. Kjo është drita që buron prej Hyjit dhe që depërton në çdo qelizë të qenies së njeriut duke e shndërruar atë vetë në dritë. Kjo dritë shihet vetëm një herë,  pikërisht kur vetë Hyji të fton të bëhesh “dritë e dritës” së tij: “Në një çast, nga trupi i saj (Zojës), zuri të rrjedhë një dritë, që shkonte e shumohej dhe shndërrohej në ujëvarë shkëlqyese; përhapej gjithandej sa e tërë kisha u shndërrua në dritë (f. 68) Ishte një ngrohtësi që më depërtonte thellë në qenie dhe më përtërinte” kujton takimin e parë me këtë dritë “Gonxhja” fëmijë. Kjo është drita që nuk shuhet...:“Derisa të jem në botë, do të jem drita e botës”, Gjn 9, 5 (f. 142).

Duhet thënë se kjo është drita që, ndryshe nga gjithë dritat e tjera, pranohet nga njeriu i zgjedhur prej Hyjit (“Ti duhet të bëhesh flije e Krishtit!” më tha zëri me butësi. f. 69) me vullnetin e tij të lirë, përthithet prej tij në çdo orë dhe ditë të jetës dhe kryesorja është se vetë njeriu shndërrohet në dritë, pjesë e kësaj drite. “Ti e di se dashuria më ka kryqëzuar. Dua që edhe ti të jesh pjesë e dritës sime!” tha zëri dhe heshti.(f. 71) kujton vajza Gonxhe  ftesën e Hyjit në kishën e Leticës dhe autori citon kujtimet e saj; Krishti u flijua për t’u ngjallur nga Ati, për t’u shndërruar në dritë që do t’u prijë njerëzve. Kështu i flijuar në kryq, Ai u bë dritë e drita e shpëtimi ynë. Dhe kësaj drite dhe kësaj fuqie që na shëlbon, ne duhet t’ia hapim zemrën. ( f. 36) dhe : I krishteri me pagëzim bashkohet me dritën e Hyjit, ndërsa me kungim pasurohet me Shpirtin e Shenjtë (f. 37).

Ajo që ka më shumë rëndësi është fakti se kjo dritë nuk vjen te njeriu si drita e diellit, në formë valësh rrethore apo të drejtpërdrejta dhe nuk përbëhet nga spektër ngjyrash. “Spektri” i saj është dashuria dhe besimi  ndaj Hyjit dhe këto  mbjellin shpresën te njerëzit që e kanë humbur atë.

Shtojmë faktin se njeriu, duke u bërë dritë, pjesë e kësaj drite sheh qartazi të vërtetën e jetës dhe e ndriçon këtë të vërtetë edhe për të tjerët, sepse: “Në dritën dhe në dashurinë time do t’i kuptosh gjërat më plotnisht; do të jesh e lumtur [...] Këtë gjë ua dhuron Hyji vetëm atyre që flijohen për hirin e tij e për të mirën e njeriut.” (f. 70) Kjo dritë të mundëson të shohësh shpresën  edhe në erësirën e mjerimit, të gjesh gëzimin në vuajtjen për të tjerët, sepse: ”Vetëm duke qenë pjesë e kësaj drite sheh e ndjen se “vuajtjet e tjetrit janë njëherit edhe vuajtjet e tua; mjerimi i tij të bën që edhe ti të jesh i mjerë” (f. 134) dhe mëson çuditërisht se: “Përbuzja që i bën tjetrit [...] nuk bartet tek ai; i përket atij që e bën. E njëjta gjë ndodh edhe me urrejtjen: ai që e urren tjetrin, në të vërtetë e urren veten: Të dyja (përbuzja dhe urrejtja) janë ndjenja e ndjenjat nuk janë sende që barten, mbesin aty ku lindin (f. 134).

Kjo dritë e Hyjit ka vetëm dashuri dhe “dashuri” në të gjitha gjuhët do të thotë të japësh dhe jo të marrësh. S’ka rëndësi se sa jep, rëndësi ka të japësh me dashuri të madhe: - “Fëmija ynë për tre ditë nuk e ka ngrënë pjesën e vet të sheqerit; e ka mbledhur në këtë tas dhe e ka sjellë për fëmijët e tu!” (f. 258).

-“Nënë, unë jam lypës dhe sot gjithë ditën kam bashkuar vetëm 29 paisa. Dua t’i jap ty!… Desha të kesh edhe diçka nga unë”. (f. 259)

-“Nënë, një ditë më parë jemi martuar dhe kemi hequr dorë nga kremtja e martesës për t’i kursyer të hollat për njerëzit e tu të varfër! Ato të holla ju kemi sjellë.” (fq.261)

-“Nëna ime, të dua përtej masës dhe po t’i dërgoj të hollëzat e mia për të varfrit e tu. Këto kam e këto po t’i nis. Të kisha pasur më shumë, do t’i kisha nisur të gjitha!” (f. 262).

Mbi të gjitha, kjo nuk është një dritë që fiket e ndizet sipas dëshirës   së njeriut si dritat e shtëpisë. Kush bëhet “dritë e dritës”, shkon pas dritës dhe në atë botë ulet në krah të Atit: “Pastaj vëreja se vrundujt e ndriçimit ngjiteshin përpjetë [...] dhe njësoheshin me dritën e yjve.

Duke e vështruar atë ndriçim u nisa mbas tij. Në atë çast ndjeva një ngrohtësí shpirti, një lehtësim frymëmarrjeje dhe një prehje të thellë, të pafund, si në Shtëpinë e Atit. (f. 295)

III-Të shkruash një libër për Nënën Tereza duhet ta njohësh Biblën në tërësi dhe fjalën e Krishtit në veçanti, ashtu siç e njihte dhe e zbatonte ajo, e cila i ishte falur asaj fjale me trup e shpirt. Referimet që bën autori nga literatura kishtare, mbështetja dhe përafëria e fjalëve dhe e veprimeve të Nënës Tereze me ato të shenjtorëve dhe Krishtit, dëshmojnë që autori është njohës i mirë, jo vetëm i teksteve të Nënës Tereze, por dhe i Biblës dhe i literaturës kishtare, ku gjen mbështetje çdo mendim dhe veprim i saj. Jo vetëm që autori i njeh këto tekste dhe literatura, por kur është e nevojshme ai shkruan në stilin e tyre, në stilin e librave apo të shkrimeve të shenjta, duke e “shndërruar” vetë romanin në një libër, pjesë të literaturës kishtare.

Të lexosh këtë roman, të duket se lexon pjesë të Biblës apo së paku një nga Ungjijtë në një variant të ri, aq shumë ngrohtësi, dashuri e teologji mbartin. Lexoni ju lutem kapitullin e parë të romanit: “Dita që nuk donte të mbaronte”, shihni të shkruarin plot dashuri dhe përvujtëri, tipike e shkrimeve të Apostujve dhe ju siguroj se do t’ju “lindë” mendimi që ky kapitull mund të jetë “riprodhimi” i ndonjë letre origjinale të Nënës Tereze ose një fragment shkrimi i një Apostulli. Hamëndësimi sado i largët në dukje, ka diçka të vërtetë: Nëna Tereze kishte stilin e të shkruarit si një Apostull i Ri, ndërkohë që mund të themi se Anton Nikë Berisha e ka studiuar dhe e ka përvetësuar pasurinë leksikore, teologjike kishtare dhe stilin e Shkrimeve të Shenjta sa që ky libër mund të “hyjë” lehtësisht në fondin e librave kishtarë i barabartë me vepra të tjera. Nuk duket asgjëkund se shkruan Anton Nikë Berisha, të duket se je duke dëgjuar vetë Nënën Tereze që flet për jetën e saj.

Meqenëse erdhëm të kjo pikë, vlen të themi se stili i të shkruarit të romanit ka edhe një tipar të veçantë: gjithë romani “zhvillohet” brenda kapitullit “Dita që nuk donte të mbaronte”, të cilin duke hyrë në mes e ndan në dy pjesë, pjesa e parë dhe pjesa e XXVI, e cila është dhe mbyllja e romanit. Romani është i shkruar në vetën e parë, është Nëna Terezë që “rrëfen” dhe jo Anton Nikë Berisha që “krijon”, duke qenë në këtë mënyrë në një shkallë sipërore i besueshëm dhe tërheqës.

IV- Është interesant fakti se ky roman “flet” i gjithi shqip, ndërkohë që dihet se Nëna Terezë vetëm në Shqipëri nuk jetoi apo punoi, madje në vizitën e saj të parë iu refuzua nga shteti monist kërkesa e saj për të hapur një “shtëpi të vobektësh”. Është tjetër gjë lehtësirat që i krijoi  shteti i ri demokratik në vizitën e dytë të saj.

 Për romanin “Nëna e dritës” është e natyrshme që të shkruajmë dhe të themi se: është një roman i shkruar me dashuri, madje me shumë dashuri, gjë që na tregon se edhe vetë autori “ka marrë dritë nga drita e Hyjit”, së paku për të shkruar këtë libër. Mirëpo, duhet shtuar se edhe portreti i Nënës Tereze, fjalët e saj, mendimet e saj, besa në veprimet dhe këmbëngulja e saj, bien erë Shqipërie.

Qysh në krye romani nis me një vizitë te dajat, por fjala “dajë” është sinonim i shprehjes “dashuri e dhembshuri për fëmijët” . Fjala dajë është më e butë dhe më e ngrohtë se fjala xhaxha. Te dajat fëmija loz e qesh, ndërsa te xhaxhai rri urtë dhe dëgjon. Dajat të afrojnë ngrohtësi e dashuri të dukshme, xhaxhai të afron përvojë jete.

Nëna Tereze u rrit në një familje katolike në ambiente katolike dhe ne menjëherë kujtojmë qëndresën e popullsisë katolike për të mos braktisur besimin e krishterë, pavarësisht masakrave që armiqtë kryen mbi këtë popullsi. Vajza Gonxhe u rrit me tregimin për Shtjefnin e Gjonit në Stubëll, të cilin ushtarët turq e masakruan ‘Trupin, trupin do ta shkallmojmë, do t’i presim këmbët, duart, kokën; do t’i nxjerrim sytë, gjithçka që është e jotja dhe e trupit tënd; gjithçka do ta zhbëjmë; nuk do të të mbesë asnjë copë për bé e rr’fé!’

 ‘Trupin tim, po, po jo dhe shpirtin tim.. Ai është i paprekshëm dhe i pavdekshëm, siç është i paprekshëm dhe i pavdekshëm hiri i Hyjit. Unë një herë ia kam falë Atij shpirtin dhe ai i përket vetëm Atij.’ (f. 60). Këto rrëfime qëndrese bese e besimi ishin në fakt shkolla e vërtetë e Gonxhes së vogël, mësimet e së cilës i erdhi rasti t’i vejë në jetë në vende të largëta dhe në kushte ekstreme, edhe për ‘të, si femër.

Më lejoni t’ju argumentoj me përshkrimin në Kreun XVIII (f. 204) :

ndërsa punonte me më të varfrit e më të varfërve në rrugët e Kalkutës, një buzëmbrëmje, në anë të rrugës Nëna Tereze dëgjoi një rënkim.

U afrua dhe: “Buzë një grumbulli mbeturinash vërejta një diçka që ishte truçuar si copë mishi e hedhur. Iu afrova edhe më shumë. Bleni i flokëve, që i kishte rënë anash, si një litar i ferrit, më dha të kuptoj se ishte grua. Dëneste në heshtje [...] U përkula në gjunjë për t’ia parë fytyrën dhe nuk u besova syvet: po e hanin krymbat. “O Hyj i gjithëpushtetshëm!” klitha dhe i mbylla sytë [...] Pastaj i lëshova duart poshtë dhe [...] u dhashë hapave si plumb pushke, u turravrapa.[...] Nuk e di sa ngarenda ashtu e pastaj nga mbrenda ndjeva një zë: “Ai trup është i Krishtit!”, “Krishtin e hanë krymbat, jo gruan!”. U ndala sikur dikush të m’i kishte prerë këmbët [...] mblodha fuqinë e trupit [...] si i mbledh pikat e ujit kur ke etje dhe u ktheva te gruaja [...] Iu afrova. E ngrita pak dhe zura t’ia pastroja krymbat. As vetë nuk e kuptoja se si në ato çaste ato insekte, që lëviznin pa ndalur, nuk më dukeshin të ndyrë, të neveritshëm. Ia hoqa një nga një e pastaj e ngarkova në shpinë...”(f. 204).

Nuk e di pse leximi i kësaj pjese më solli ndërmend ngjarjen e Shën Pjetrit: Roma po digjej dhe Neroni lëshoi mbi të krishterët bashkë me ushtrinë edhe akuzën e zjarrvënies.

Shokët e këshilluan Shën Pjetrin që të largohej nga Roma, së paku të shpëtonte ai me qëllim që të ringrinte Kishën e krishterë pas masakrës. Ndërsa po ecte me nxitim rrugëve që të nxirrnin nga qyteti në flakë, Shën Pjetri sheh përballë Jezu Krishtin që po nxitonte drejt Romës. I habitur, por dhe i tmerruar, i del përpara dhe e pyet: Quo vadis, domne (Ku shkon, Zoti im).

        -Po shkoj të kryqëzohem përsëri, se ti e braktise popullin tim - iu përgjigj Jezu Krishti duke nxituar hapin.

Befas Shën Pjetrit iu kujtua se e kishte mohuar (tradhtuar në fakt) tri herë Krishtin ditën që e arrestuan. Kjo do të ishte e katërta dhe më e rënda. Ndaj i tmerruar më shumë se ç’do linte pas se sa ç’mund ta gjente përpara, u kthye drejt Romës, ku e priti [...] kryqëzimi. Kokëposhtë. Nënës Tereze nuk i doli Jezu Krishti përpara tek ajo grua të cilën e hanin krimbat, asaj i foli Hyji dhe i tha: “Në atë trup gruaje është Biri i Hyjit; nuk mund ta mohosh dashurinë e tij. Atij ia ke dhënë besën që do të bësh gjithçka për të.” Ishte “besa” që kishte dhënë, ajo që e ktheu[2] te gruaja fatkeqe.

Po të studiosh portretin e Nënës Tereze janë të dukshme në të “vijat”, “ngjyrat” dhe shprehjet e frazeologjitë shqipe që ajo i ka marrë me vete nga vendorigjina. Shprehje të tilla si: “Sado që ngula këmbë të mësoja diçka për të, çile gur gojën” (f. 267), “Nuk thuhet rastësisht: e keqja nuk rri asnjëherë vetëm”, “Shtëpia nuk mund të futej në thes, sikur fshiheshin rastet nëpër spitale” (f. 272), “fluturakja” (avioni) ...(f. 277), “Dy atllarë në një mullar nuk lidhen” thotë urtia”. “Thashë , sa për t’ua hequr dushkun fjalëve” (f. 288), “Hapja e një shtëpie për të sëmurët nga AIDS-i në një qytet, nënkuptonte ta bësh zjarrin e dukshëm ose të luash me flakë” (f.. 273)..

V-Bota e gjitha e di që Nëna Tereze është shqiptare.

Këtë dëshmi, përmes një rrëfimi poetik të ngritur, e përforcon edhe ky roman i Anton Nikë Berishës.

Madje ky roman, pikërisht në këtë kohë që vendi ynë kërkon të hyjë në strehën e përbashkët evropiane i kujton kësaj Evrope se Shqipëria është vendi i origjinës së Nënës Tereze; është populli i saj ai që vazhdon të qëndrojë jashtë kësaj shtëpie, në një kohë që ajo, sa qe gjallë hapi kudo në kryeqytetet evropiane dhe të gjithë botës  shtëpitë e të vobektëve, duke u dhënë strehim, shpresë e jetë të mjerëve dhe të sëmurëve të tyre, pa dallim feje, ngjyre e race.

 

Sarandë, qershor 2021

 

---

[1]  Botimi i pare “Shpresa” Prishtinë 2004

[2] Në fakt kjo gjetje e autorit më kujtoi klerikët katolikë që binin nën plumbat e komunistëve me thirrjen: Rroftë Krishti!.

VAJTIMI I BURRAVE PILURJOTE

VAJTIMI I BURRAVE PILURJOTË

Sprovë

Nga Timo Mërkuri

Në datën 10.07.2020  vdiq në moshën 62 vjeçare Thoma Çipa nga Piluri. Vdekja ndodhi në mesnatë dhe në mëngjez familja hapi mortin sipas traditave pilurjote, pavarësisht se i ndjeri ndodhej  familjarisht emigrant në Patra të Greqisë prej disa vitesh dhe në çastet e mortit pilurjotët e pranishëm ishin të pakët. Sipas traditave të herëshme pilurjote, vëllai i të ndjerit, Polo Çipa zuri vajin në dhomën e burrave ku i ligjëronte të vëllait:

O Thoma o vëlla, o Thoma

Ylli që dil në saba, o vëlla,

Po ç’ishte këjo hata, o vëlla

Plag e rrëndë e dot se mba, o vëlla,

Bota na kishte sevda,[1] o vëlla

Seç ma theve njërin kra’, oooo  vëllaaaa!

       1- Teksti i mësipërm vajtohej mes ngashërimeve e lotëve, pavarësisht se në dhomën tjetër gratë kishin zënë vajin me kujë e ligjërime. Mosha e të ndjerit, që s’kishte qasje me vdekjen, vdekja e ndodhur në kurbet larg njerëzve të afërm e të dashur, larg  bashkëfshatarëve, miqve dhe të njohurve e shtonin zezonën e ligjërimeve të grave, por pavarësisht kësaj, vajtimit të Polo Çipës për të vëllanë i rezervohej vëmëndja dhe radha e nderit. Kjo vëmëndje dhe ky nderim vinte jo nga fakti i vlerësimit të tekstit apo “bukurisë[2]” së vajtimit. Shkaku ishte tjetër, vajtimi i Polo Çipës ishte “vajtim i burrave”, një rit mortor tepër i hershëm shqiptar, që në vise të tjera  është haruar, madje edhe në shumë fshatra të krahinës së Himarës nuk praktikohet më. Vetëm në Pilur  ky zakon ka rrënjë të thella në kohë e të gjëra në praktikim, si ai rrapi në mes të fshatit, ndaj dhe erërat e modernitetit i rrëzojnë gjethet e i thyejnë degë, por rrënjët nuk ja shkulin dot.                                   Rrastet e ralla ku zbatohet ky rit, misteri që buron nga hershmëria e tij si dhe qasja me “gjamën

e burrave” janë më se të mjaftueshme për të tërhequr vëmëndjen e studiuesve të dokeve zakonore shqiptare.

            2-Në dukjen e parë, riti i “vajtimit të burrave” duket se bie ndesh me formulimin zakonor sipas të cilit “burrat nuk qajnë”. Këtu ndoshta duhet të sqarojmë dallimin midis kuptimit të foljes “qaj” me foljen “vajtoj”, të cilat në dukje të parë janë identike por që në kuptimin zakonor janë shumë të ndryshme me njera tjetrën

          Të “qash” do të thotë të nxjerrësh apo të lehtësosh me klithma e lotë dhimbjen tënde  fizike apo shpirtërore  të shkaktuar nga ndonjë goditje e jashtëme, e cila të ka lënë plagë në trup apo shpirt. Përkundër kësaj, të “vajtosh” do të thotë që dhimbjen tënde (vetëm) shpirtërore, nëpërmjet vajtimit me ligje, ta shndrosh në lartësim të personit, vdekja e të cilit  ta shkaktoi këtë dhimbje. Vajtimtari nuk ka plagë fizike që të ndikojnë në dhimbjen e tij, veç atyre që i shkakton vetes në zbatim të ritit mortor, si goditje me grusht gjoksit apo cënim i fytyrës e kokës.

            3- Vajtimi i burrave në Pilur ështe një rit dhe praktikim i zakonshëm në çdo mort,. Ndryshon itensiteti emocional i vajtimeve i cili varet nga mosha e të ndjerit, mënyra e vdekjes së tij dhe nga aftësia e talenti i vajtuesit. Në këtë  kontekst,  vdekja e një të riu vajtohet me gjëmë e logori me ton të lartë. përkundër vajtimit të “shtruar” në vdekjen e  një plaku. Kështu, vdekja nga një vrasje apo fatkeqsi e menjëherëshme  ka një ngarkesë emocionale më të madhe se sa vdekja e një të sëmuri që ka lënguar në krevat muaj e vite me rradhë etj.  Ajo që duhet theksuar është fakti se çdo shtëpi[3] që ka patur mort, ka përjetuar “vajtime burrash” krahas ligjërimit të grave. Thjeshtë, në mes të ceremonisë mortore, në mes të dhomës së burrave, tepër natyrshëm, një burrë i familjes ngrihet në këmbë ose ulet në mes të dhomës e zë vajin me ligje për të ndjerin. Pasi vajton fillimisht në dhomën e burrave, niset me vaj në buzë në dhomën e grave, të cilat e rritin itensitetin dhe tonalitetin e vajtimeve të tyre, duke dramatizuar skajshëm situatën.

Është tepër i zakonshëm ky moment në mortet e fshatit tim. I pazakontë do të konsiderohet mungesa e këtij vajtimi.

         4- Në pamje të parë duket se vajtimi i burrave është një vajtim vetmitar, një vajtim i vetmuar, vajtim i një njeriu të vetëm dhe për pasojë, është një shmangie e traditës së të vajtuarit kolektiv të popullit tonë. Kështu duket  në pamje të parë.

           Në familjet pilurjote, “vajtimi i burrave” nuk është vajtim i një burri të vetëm. Këtë vajtim mund ta nisë një burrë i familjes, por natyrshëm mund ta shoqërojë dhe një apo dy burra të tjerë të familjes ose  burra që kanë ardhur për ngushëllim nqse ata e përdorin këtë rit, dmth nqse dinë të vajtojnë. Kur themi që “e shoqërojnë një apo dy burra të tjerë të familjes” nuk “fshihemi” pas rasteve kur të gjithë djemtë vajtojnë bashkërisht prindin e vdekur, por flasim për  bashkim në vajtim të familjarëve dhe burrave miq e dashamirës që kanë ardhur për të bërë zakonin (ritin) mortor të përcjelljes së të ndjerit apo të ngushellimit familjarëve.

         Le ta shohim nga një këndvështrim tjetër këtë rit zakonor: kur pilurjotët shkojnë për ngushëllim[4], ata nisen si grupe burrash[5] dhe në momentin që afrohen rreth pesedhjetë metra pranë shtëpisë së mortit, nisin “vajtimin e burrave”. Në këtë vajtim ata  përmëndin  cilësitë pozitive të të ndjerit, miqësinë e tyre me atë dhe  dhimbjen e tyre për vdekjen e tij. Këtë vajtim e bëjnë të gjithë bashkë, në formë kolektive, nën një rregull të pashkruar, sipas të cilit njeri prej tyre ligjëron vargun e parë dhe grupi e shoqëron me “iso” vajtimi dhe me goditje të gjoksit me grushte e gjeste të tjera. Ky fakt është dëshmi e pakundërshtueshme e përjetuar, prej nga nxjerim konkluzion se edhe “vajtimi i burrave”,  njësoj si vajtimi i grave është formë e vajtimit kolektiv e popullit shqiptar.

          5- “Vajtimi i burrave” të Pilurit ka qasje me “gjamën e burrave” në krahinat e veriut dhe me vajtimin e Lekë Dukagjinit dhe të ushtrisë shqiptare në sheshin e Lezhës, ditën e vdekjes së Gjergj Kastriotit. Aty Lekë Dukagjini doli para ushtrisë, ra në gjunjë, goditi tokën me pëllëmbën e dorës së djathtë, pastaj goditi gjoksin me dy grushta njeri pas tjetrit, u ngrit në këmbë dhe me gjeste vetëdëmtimi në fytyrë  hodhi një hap përpara dhe nisi të shqiptonte formulë  dhimbjeje për vdekjen e “atit, të prijësit, të zotit të Arbërisë” dhe se “tani ata mbetën jetim” etj. Pas shpinës së tij, gjithë ushtria shqiptare përsëritëte lëvizjet, gjestet e fjalët e Lek Dukagjinit, i cili pastaj bënte lëvizjen e dytë duke rënë prapë në gjunjë e duke goditur përsëri tokën, për tu ngritur prapë dhe duke ecur në këtë mënyrë drejt Katedrales, ku ishte trupi i Skënderbeut.. 

            6-Disa studiues, këtë ditë e quajnë si ditën kur filloi të përdorej zakoni  “gjama e burrave”. Vlerësimi i ditës së vdekjes së Skënderbeut si dita kur filloi përdorimi i ritit të “gjama e burrave” është njësoj si të shohës në një pemë molle një kokërr mollë në degën e lartë, të hipësh e ta këputësh dhe duke e ngrënë  të thuash se…pema e mollës sot filloi të ritet. Vetkuptohet që është gabim llogjik pasi normalisht mund të thuash se ditën e sotme këputa dhe hëngra kokrën e parë të mollës të kësaj peme por jo se mqse ti hëngre mollën e parë, atëherë filloi të ritet pema e mollës..Historianët kanë parë dhe kanë  marë “kokrën e mollës” (Vajtimin e Lekë Dukagjinit)  por pema e mollës (riti mortor, pjesë e kodit zakonor) ishte mbjellur me kohë dhe ishte ritur e kishte prodhuar kokra me kohë. Konkretisht   riti i “gjamës së burrave” ishte futur në Kanun (Kanuni i Lekë Dukagjinit) pasi ishte debatuar në Kuvendin e Dibrës qysh në gjallje të Skënderbeut.

         Ndërkohë ka një anë tjetër negative cilësimi si datlindje e këtij riti dita e vdekjes së Skënderbeut. Riti i “gjamës së burrave” është “binjak” me ritin e “vajtimit të burrave”. Dikur ka qënë i njëjtë gjer në imtësi[6] si dy degë të një peme, por ndryshimet mes krahinave si pasojë e zjarrit të pushtuesit dhe ngricës së robërisë turke, bëri që njërës degë të mos i ritet filizi apo tjetrës ti përzhiten gjethet, duke pësuar ndryshime dytësore mes tyre,. Kështu “vajtimi i burrave” ndryshon nga “gjama e burrave” se te “vajtimi i burrave” kemi vajtim me ligje ndërsa te “gjama e burrave” kemi vetëm shqiptime të formulave të caktuara me kanun. Nuk është shumë e vështirë që një ligjërim vajtimor të ngurtësohet në një formulim vajtimi ose anasjelltas, një formulim vajtimi të shpërthejë në ligjërim si ujrat e përenjve malorë kur shkrin dëbora. Gjestilacionet janë gati të njëjta, vetkuptohet që kanë ardhur duke u zbutur në kohën tonë. Në thelb, të dy ritet  janë akoma identike, pavarësisht se duken  si dy degë peme pas një zjarri, sepse i ushqen e njëjta  rrënjë peme. Këto rite, për nga identiteti, janë rite mortore të herëshme shqiptare, parailire dhe ushtrohen kolektivisht.  

           7-Ndërsa themi se riti i vajtimit kolektiv është një rit parailir, duke e cilësuar datën e vajtimit të Lekë Dukagjinit si datë e lindjes së ritit mortor të “gjamës së burrave” ne e afrojmë datlindjen e këtij riti mortor në mesjetë, duke i mohuar epoka jete.  Dhe po të shohim se “vajtimi me ligje” është burimi i këngës sonë iso-polifonike si shumëzërrësh popullor, duke shkurtuar kohën e ekzistencës së këtij riti vajtimor, ne shkurtojmë padrejtësisht edhe  kohën e jetës së këngës sonë . Pra, me “një të rënë të lapsit” fshijmë epoka të tëra historike dhe kulturore të popullit tonë duke rënë në kurthin e tezave se “shqiptarët janë të ardhur von në ballkan”.

        8-Doket tona zakonore, ritet mortore, këngët dhe vetë historia e jonë nuk ka filluar në mesjetë, sado e lavdishme të jetë epoka që cilësohet. Mesjeta është një kapitull i historisë sonë me sukseset dhe disfaktat e saj, por historia e jonë është një libër me shumë kapituj, leximi i të cilëve është detyrë dhe detyrim para se të nisim të shkruajmë për tema të tilla madhore, që konfigurojnë tiparet e kombit tonë.

          9-Normalisht që lind pyetja se si shpjegohet që ky rit kaq i hershëm i ka mbijetuar trysnisë së pushtuesit turk për pesëqint vjet në Pilur dhe në disa fshatra të veriut, ndërsa është “fshirë”, “djegur” apo haruar në fshatra dhe krahina të tëra të vendit tonë. Pyetja është shumë e drejtë dhe llogjike por ne duhet të zgjerojmë hapësirën e shpjegimit për të gjetur arsyen.  

           Ritet mortore lindën në shoqërinë shqiptare në kohën e konsolidimit të familjes bashkë me disa rite e doke e norma të tjera tipike si “besa”, “nderi i motrës”, “shënjtëria e nënës” për tu vijuar me këngën “shumëzërrëshe popullore”, “martesat jashtë fisit”etj të cilat ishin si kromozonet e AND të etnitetit tonë. Mbi bazën e tyre u krijua etniteti ynë i cili kishte një unitet origjine në tërësinë e tij. Ky krijim zgjati në disa epoka dhe nuk u bë për disa shekuj.

           Pushtimi turk ishte si një zjarr që dogji e preu çdo degë peme, por ky zjarr nuk i përfshiu disa krahina e fshatra, që për arsye të ndryshme gëzuan një farë autonomie nga pushtuesi, përfshi këtu edhe besimin fetar të krishterë..Të tilla ishin  krahina e Himarës, Mirdita dhe disa zona të tjera veriore ose të disa fshatra të thella malore. Në këto krahina jeta vijonte sipas dokeve zakonore shqiptare dhe besimit kristian. E cilësojmë besimin kristian sepse në krahinat e tjera shqiptare që pranuan ndryshimin e fesë (për çfardo arsye), në ritet e jetës së tyre (si ritet mortore, dasmat etj) u futën  normat zakonore myslimane, të cilat nuk i linin hapësirë riteve të herëshme shqiptare. Në këto krahina autonome jeta vazhdonte sipas kodeve të herëshme zakonore shqiptare, të cilat ruheshin me konservatorizëm, që në fakt  shpëtoi shumë doke e zakone të vjetra, duke mbajtur të pastër identitetin shqiptar të banorëve.     

         Piluri është fshat malor, me popullsi autoktone të vendosur aty qysh në antikitetin e herëshëm, fshat luftëtarësh me besim kristian ortodoks dhe doke e zakone të herëshme që lëshojnë “filiza” dhe në ditët tona. Pushtuesi turk e ka masakruar dhe e ka djegur çdo shtëpi por  zjarri i tij nuk i dogji dot “rrënjët e pemës” të riteve  zakonore të herëshme që vazhdojnë të ushqejnë filizat e rinj me të njëjtin ushqim.

          10-Riti mortor i “vajtimit të burrave” në rastin tonë nuk u bë në Pilur por u bë në Patra të Greqisë, ku kishte emigruar familjarisht i ndjeri, bashkë me prindërit. Duke e ballafaquar me rastin e “gjamës së burrave” që ju bë Martin Camajt në fshatin e tij, ku familja organizoi ceremoninë e “gjamës së burrave” mbi rrobat që poeti pati dërguar paraprakisht nga Gjermania, duket se ka një shmangie të kodit zakonor në rastin pilurjot.

           Martin Camaj, shkrimtari dhe albanologu i shquar shqiptar. që kaloi një pjesë të mirë të jetës në Gjermani me një karrierë të ethshme akademike, ku dhe ndërroi jetë më 1992, është vajtuar me “gjamë burrash” në familjen e tij, ku ai edhe është vajtuar me lot e kujë prej grash e burrash njëherësh, duke qëndruar i pajetë para tyre në shtëpinë e lindjes, jo me trup por me kostum.

            Vajtimi mbi petkat e Martin Camaj është bërë sipas konceptit që “morti bëhët në shtëpinë e të ndjerit”, pavarësisht se ku vdes ai. Kështu u është bërë morti në Shqipëri mijra e mijra nizamëve shqiptarë që  janë vrarë nëpër luftërat turke shkretëtirave të Arabisë dhe kanë qënë të pranishëm në shtëpitë e tyre vetëm me shpirt, si zogj të bardhë ardhur nga larg..

           Në rastin tonë, vdekja ndodhi në Patra të Greqisë, ku i ndjeri kishte shtëpinë dhe familjen e tij bashkë me prindërit. Shtëpia në Patra, pavarësisht me qera, e blerë apo e ndërtuar prej të ndjerit, ku banonte ai vetë me familjen dhe prindërit, plotësonte  kuadrin e formulimit “shtëpi dhe familje” që kërkon riti mortor. Piluri mbetet thjeshtë fshat i origjinës, aty pas mjegullës, me dritaret e shtëpive të braktisura që lotojnë vesë mëngjezeve .

Sarandë, më  12-14 07.2020

---

[1] Ka kuptimin…Bota na kishte zili…

[2] Vajtoi bukur… themi për ndonjë vajtore që vajton me tekst  të arirë dhe zë  të bukur (melodi) vajtimi. Thuhet ndryshe dhe…me lloj vajtimi.

[3] Në përmbledhjen time “Ku hardhia pikon vesë” me këngë, vaje e bejte pilurjote, botim I MILOSA Sarandë  2012 kam publikuar disa vajtime të tim eti për vëllain, nënën dhe xhaxhain tim, kështu që nuk është nevoja ta zgjeroj listën e vajtimeve të burrave në këtë shkrim.

[4] …nëpër fshatra  të tjera , larg vendbanimit të tyre.

[5]  Natyrshëm që kanë marrë dhe gra me vete, por ne flasim për ritin e burrave.

[6] Në vajtimin e Skënderbeut veç ushtarëve dukagjinas apo krutanë, ishin edhe ushtarët himariotë dhe epirotë të cilët bënin ritin e “vajtimit të burrave” apo “gjamën e burrave” njëherësh me pjesën tjetër të ushtrisë.