DASHURIA, KJO LOÇKË ZEMRE E POEZISË

 

I-Përmbyllja  e opusit poetik "Hyjnorja ime je ti" e poetit Sabit Rrustemi është vërtet një sukses  jo vetëm i autorit por i poezisë shqipe pasi është hera e parë që krijohet një opus i tillë poetik  prej katër vëllimesh për dashurinë. Kjo përmbyllje bëhet me poezinë "Te ajo loçkë zemre kur t' afrohesh”, e realizuar në një mënyrë të tillë që duke shprehur një mesazh  ndjenjash të thella të dashurisë  nëpërmjet temës së dashurisë dhe fuqisë së saj për të frymëzuar dhe ngrohur njerëzit në rrugën e tyre të jetës, shfaq dhe ngjyrat e dritat optimiste të poezivë të katër vëllimeve. Kjo poezi e Rrustemit nuk mund të cilësohet si poezi metaforike dhe simbolike edhe pse poeti përdor metafora dhe simbole për të shprehur ndjenja dhe ide të thella lidhur me dashurinë dhe jetën.

Poezia përdor metaforën për të shfaqur dashurinë dhe ndjenjat e saj, ku vetë përdorimi i frazës "Loçkë zemre" është një metaforë e fuqishme që shfaq dashurinë si diçka thelbësore, të pazëvendësueshme, të çmuar dhe të ngrohtë, duke i dhënë dashurisë një kuptim më të thellë, emocional, metafora "si zog në fluturim e këndim," shpërfaq një lirizëm të natyrshëm në përshkrimin e dashurisë dhe emocioneve.

Autori përdor dhe simbolikën për të përfaqësuar ndjenjat dhe situatat në poezi, psh., "gjethi me vjeshtë" është një simbol që përfaqëson humbjen e dashurisë ose një periudhë të vështirë në jetë, ndërsa "kopsht park" është një simbol i bukurisë dhe rritjes së dashurisë në një mjedis të qetë, "Fati" është simbol që përfaqëson rastësinë dhe ngjarjet e papritura që mund të sjellin dashurinë në jetën tonë.

Megjithatë, është e rëndësishme të theksohet se kjo poezi nuk është e kufizuar vetëm në elementët metaforikë dhe simbolikë, ajo gjithashtu ka elemente realiste. Autori përdor ndjesitë dhe emocionet e veta për të komunikuar me lexuesin në një mënyrë të thellë dhe të ndjenjëshme, duke i bërë atij të ndjehet të lidhur me poezinë në një nivel personal. Pra, edhe pse poezia përdor figura artistike të tilla si metafora dhe simbolikë për të thelluar mesazhin e saj, ajo nuk humbet lidhjen me realitetin dhe ndjenjat e autorit në mënyrë të plotë.

Për këtë arsye theksojmë se kjo poezi e Sabit Rrustemit nuk është  qartësisht simbolike a metaforike, pasi ajo përdor disa figura letrare, por nuk fokusohet në shprehjen e një simbolike të veçantë apo përdorimin e metaforave të ngulitura. Në vend të kësaj, ajo anon më tepër nga poezia realiste pasi shpreh ndjenjat dhe emocionet në një mënyrë lirike dhe të thjeshtë, duke përdorur një gjuhë të kuptueshme për të komunikuar mesazhin e saj.

Po ashtu poezia përdor figura letrare si personifikimi të cilat janë përdorur më shumë për të pasuruar shprehjen dhe për të bërë më të larmishme kuptimet, sesa për të krijuar një simbolikë të veçantë, psh. "a gjuhë erërash"dhe"dashurisë jepju deri në amshim" e cila i jep cilësi të njeriut objekteve të natyrës ose ideve, për të forcuar ndjenjat dhe kuptimet.

Paralelizmi shfaqet në strukturën e disa vargjeve, psh. në vargjet "ti shtegtar jete ngado qofsh / nga ç'anë të nisesh ku do shkosh," dhe përdoret për të përforcuar idenë se dashuria mund të gjendet kudo dhe në çdo rrethanë dhe kontrasti midis "ngado qofsh" dhe "ku do shkosh" thekson universalitetin e dashurisë.

"Gjethi me vjeshtë" është një imazh që shfaq një moment të kaluar, të humbur, dhe kështu simbolizon humbjen e një dashurie ose një periudhe të vështirë në jetë, ndërsa"Kopsht park" është një imazh që përfaqëson një mjedis të bukur dhe të qetë, një vend ku dashuria mund të lulëzojë dhe të zhvillohet.

Pra, poezia nuk përfshin një narrativë të qartë apo një përqendrim të thellë mbi elemente të veçanta të natyrës apo realitetit që do ta karakterizonin si një poezi realiste. Në përgjithësi, kjo poezi është një ndërthurje e elementeve të ndryshme dhe është më shumë e orientuar drejt shprehjes së ndjenjave dhe emocioneve, sesa drejt ndonjë lloj simbolike të veçantë apo përdorimit të metaforave komplekse.

 

II- Le të shohim teknikën, vargun, dhe figurat e poezisë, duke i krahasuar ato me traditën e poezisë shqiptare.

Teknika e poezisë:

Poezia ka një rimë të rregullt në shumicën e vargjeve të saj, e cila ndihmon në stabilitetin e strukturës së poezisë, një karakteristikë e zakonshme në poezinë shqipe.

Ajo është shkruar në strofa të hapura, që nuk kanë një numër të caktuar vargjesh, duke e bërë poezinë të lirë dhe të përshtatshme për të shprehur ndjenja të lira dhe të ndryshme.

Poezia ka një lirizëm të natyrshëm në stilin e saj, përdor fjalë të zakonshme dhe një gjuhë të thjeshtë për të shprehur ndjenjat dhe mendimet.

Vargu:

Poezia përdor variacione vjershash (vjersha të ndryshme) për të shprehur ide dhe  ndjenja të ndryshme, duke  sjellur diversitet në strukturën e poezisë, duke  e bë atë më tërheqëse për lexuesin.

Poezia e  Rrustemit përdor teknika të përgjithshme të poezisë shqipe, si rimat e rregullta, lirizmi i natyrshëm, dhe figura letrare për të shprehur thelbin e saj, duke mbetur e besueshme ndaj traditës së poezisë shqipte dhe përdor një gjuhë të thjeshtë dhe të kuptueshme për të komunikuar me lexuesin, por ne duhet të saktësojmë se kjo poezi nuk është një poezi e zakonshme tradicionale, por mund të konsiderohet si një poezi modern sepse:

Poezia përdor një gjuhë të thjeshtë dhe të kuptueshme, që është karakteristike e poezisë moderne, ajo shfaq lirizmin e natyrshëm të gjuhës dhe shmang përdorimin e metaforave të ndërlikuara dhe terminologjisë së vështirë.

Edhe pse përdor një gjuhë të thjeshtë, poezia shpreh  ndjenjat e thella dhe emocionet në mënyrë të lirë dhe të përshtatshme, gjë që është karakteristikë e poezisë moderne që inkurajon shprehjen e ndjenjave personale dhe intime.

Poezia nuk ndjek një strukturë të rreptë të strofave ose vjershave të caktuara. Ajo është e shkruar në strofa të hapura dhe të lira, duke lejuar autorin të eksperimentojë me formën dhe strukturën e poezisë.

Edhe pse përdor një gjuhë të thjeshtë, poezia ka figura të ndryshme letrare si personifikimi dhe metafora për të pasuruar shprehjen dhe për të bërë më të ndryshme kuptimet dhe ajo që ka më shumë rëndësi është se këto figura letrare nuk janë “bisqe” të “shartuara” në poezi por janë “degë” natyrale.

Poezia trajton në thellësi temën e dashurisë dhe emocioneve, një temë që është e zakonshme në poezinë moderne, ku poetët eksplorojnë thellësitë e ndjenjave njerëzore dhe jo pamjen e jashtme.

Është i dukshëm tipari  një ndërgjegje të theksuar individuale dhe fokusohet në ndjenjat dhe perspektivën e individi, tipar ky  që është një element i rëndësishëm i modernitetit në poezi.

III- Pra ndërsa flasim për elementët modern të poezisë "Te ajo loçkë zemre kur te afrohesh", duhet të theksojmë se këto janë elementët thelbësorë të gjithë poezive të opusit poetik “Hyjnorja ime je ti”, ku kjo poezi  përbën një përmbyllje të bukur të tij, por mendojmë se vlen të shfaqim dhe dukuri të tjera  që e universalizojnë poezinë e Rrustemit.

-Poezia e opusit të Rrustemit nuk i kushtohet një vajze të veçantë, që ne ta hamendësojmë si të dashurën e poetit pasi në vargjet e poezive nuk kemi një portretizim fizik individual të një personi, psh sytë e flokët e njejtë nëpër poezi, shtati e fytyra etj tipare që skicojnë një individ konkret. Kudo kemi një siluetë vajze të dashuruar që nxiton të vijë a të shkojë shtegut a shpatit të Çepurit, siluetë kjo që më shumë të duket një mjegull në formë vajze se sa një vajzë konkrete që ecën nëpër mjegull.  Me këto argumenta besoj se rrëzojmë dhe hamendësimin se (ndoshta) secila prej poezive të tij i kushtohet një femreje të veçantë.

-Poeti Rrustemi nuk e çon vajzën në shtëpi, ai e shpie në dashuri, prej ku kuptojmë se shtëpia e poetit është dashuria, me mure ndjenjash e çati një qiell ëndërrash . Më shumë se sa poezi për një të dashur fizike, poezitë e këtij opusi janë poezi  që të ftojnë të “strehohesh” te shtëpia e dashurisë: “ti mos hezito asnjë trohë/për dashuri prore gjej kohë”.

Sabit Rrustemi nuk shkruan poezi për të dashurën (femër), ai shkruan poezi për dashurinë dhe kjo është një nga arsyet që poezia e tij ka vlerë universale jo vetëm shqiptare.

-Te këto poezi dashurie mungon (përgjithësisht)poetizimi i një kontakti fizik  të dy të rinjve ndërsa është kudo i pranishëm kontakti i shikimeve të syve dhe më shumë kontakti i shpirtërave e ndjenjave.

Çështja e mungesës së kontaktit fizik mes personazheve të dashuruar në poezitë e Rrustemit te opusi "Hyjnorja ime je ti" nuk vlerësohet domosdoshmërisht si një ndrojë apo ndikim i zakoneve patriarkale, kjo mungesë e kontaktit fizik në poezi mund të interpretohet në disa mënyra të ndryshme, duke përfshirë:

Konceptimi i Dashurisë Universale: Autori do të përshkruajë dashurinë si një ndjenjë të thellë dhe universale që tejkalon aspektet fizike të marrëdhënies. Në poezitë e tij, dashuria shpallet si një fuqi shpëtimtare që i jep kuptim jetës dhe është në qendër të ekzistencës së individëve.

Vlerësimi i Dashurisë si Streha e Jetës: Mund të konsiderohet se autorit i intereson më shumë të përshkruajë dashurinë si një strehë emocionale dhe frymëzuese sesa të fokusohet në aspektet fizike të lidhjes. Ai mund të shprehë vlerësimin për ndjenjat e thella dhe emocionet që përcjellin marrëdhënien e dy personave, duke e bërë atë si një burim lumturie dhe kuptimi të jetës.

Përdorimi i figurativës dhe simbolikës: Autori shpesh përdor figurat artistike dhe simbole për të përshkruar dashurinë dhe ndjenjat, kështu që dashuria mund të shihet si një entitet më abstrakt dhe emocional, i shprehur përmes metaforave dhe imazheve poetike.

Kjo mungesë e kontaktit fizik mund të jetë një zgjedhje stilistike e autorit, që i jep poezive të tij një ndjenjë më të përgjithshme dhe simbolike. Në fund të fundit, interpretimi i poezive është i hapur dhe subjektiv, dhe secili lexues mund të ndjejë dhe të kuptojë poezinë në mënyrë të ndryshme, në përputhje me perspektivën dhe përvojën e tyre.

Në vijim të interpretimit të mungesës së kontaktit fizik në poezitë e Rrustemit, është gjithashtu e rëndësishme të përmendet se disa poetë preferojnë të shprehin ndjenjat dhe emocionet e tyre nëpërmjet fjalëve, imazheve, dhe simboleve, për të bërë që poezia të përcjellë mesazhin e tyre më thellësisht dhe më poetikisht. Pra kjo mungesë e detajit fizik në poezinë e Rrustemit mund të jetë një ndërgjegjësim i shpërqëndrimit të mëndjes dhe zemrës së tij në mënyrë abstrakte për të komunikuar ndjenjat dhe emocionet e dashurisë.

Poeti ka mundur të kujdeset që të mos bëjë poezi të dashurisë të reduktuar vetëm në aspekte fizike ose romantike. Ai ka qëlluar të shprehë thellësinë e ndjenjave të dashurisë, lidhjen shpirtërore dhe emocionet e forta që ndikojnë në jetën e njerëzve, dhe për këtë arsye ka zgjedhur të përdorë figurat artistike për të përshkruar këtë emocion.

Në poezi, shpesh ndodh që poetët përdorin mënyra të ndryshme për të shprehur dashurinë, dhe kjo varion nga poeti te poeti dhe nga një periudhë historike në tjetrën. Në rastin e  Rrustemit, duket se ai përdor figurat artistike dhe simbolet për të bërë që poezia të jetë më e thellë dhe më universale, dhe mungesa e kontaktit fizik ndihmon në këtë qëllim.

 

IV- Analiza Strukturore:

Poezia ka një strukturë të thjeshtë me tri strofa, dhe çdo strofë ka nga shtatë vargje (strofa e tretë në dukje ka tetë vargje, por që strukturohen në shtatë ). Poezia përdor rima të trasha, të ndryshme nga një varg në tjetrin, duke krijuar një muzikalitet të natyrshëm, element i formës që kontribuon në melodinë dhe harmoninë e poezisë.

Fjala "Loçkë zemre" është e rëndësishme në poezinë e autorit, pasi përdoret si një simbol i dashurisë dhe një momenti të rëndësishëm në jetën e tij që krijon një ndjesi të veçantë dhe romantike në poezi.

Në poezinë e tij, autori inkurajon lexuesin të mos hezitojë përpara sfidave dhe vështirësive të dashurisë. Ai flet për fatin dhe rastësinë që mund të sjellë në jetën e njeriut dashurinë, por thekson rëndësinë e vullnetit dhe vendosmërisë për të kërkuar atë. Ai e di fjalën e Çehovit: “Provo të arsyetosh mbi dashurinë dhe do humbasësh arsyen” ndaj nuk arsyeton “ai këndon si zogjtë pa e vrarë mëndjen kush e dëgjon dhe çfarë mendon për atë” (Rumi). Kjo mënyrë të shkruari  e lirëshme dhe e natyrëshme ndihmon në krijimin e një lidhjeje të thellë mes lexuesit dhe temës së dashurisë.

Struktura e thjeshtë e poezisë dhe përdorimi i rimave të ndryshme ndihmojnë në krijimin e një poezie të lehtë për t'u lexuar dhe të kuptuar. Poezia ka një fluturim të qetë dhe harmonik, të ngjashëm me fluturimin e një zogu, duke iu dhënë lexuesit një ndjesi të qetësisë dhe bukurisë së dashurisë.

Një nga aspektet e rëndësishme të poezisë është përdorimi i ngjyrave të natyrës dhe elementëve të saj për të shpërndarë ndjenja dhe emocione. Për shembull, përdorimi i imazhit të "gjethit me vjeshtë" dhe  "kopshtit park" paraqet ndryshimin e stinës dhe jetës, duke shtuar thellësi dhe kontekst në poezi.

 

Përmbyllja:

Poezia "Te ajo loçkë zemre kur t'afrohesh" e autorit Sabit Rrustemi përmbyll me një thirrje të fortë për të vazhduar kërkimin e dashurisë, pa u ndalur para sfidave. Kjo poezi, si poezia përmbyllëse e korpusit poetik "Hyjnorja ime je ti," thekson rëndësinë e dashurisë në jetën tonë dhe fton lexuesin të jetojë në harmoni me ndjenjat dhe emocionet që ajo sjell.

 

V- Dashuria ka ndikim të thellë psikologjik dhe filozofik në jetën e njeriut dhe është një temë e rëndësishme në letërsi dhe kulturën e përgjithshme. Ajo është shprehur në mënyra të ndryshme në letërsi, muzikë, art dhe filozofi dhe ka qenë objekt i studimit dhe reflektimit për shumë filozofë dhe psikologë. Nëse e konsiderojmë dashurinë si hymn dhe kulm të lumturisë, kemi disa aspekte të rëndësishme për të analizuar:

Ndikimi Psikologjik i Dashurisë:

Dashuria është një burim i madh i ndjenjave të lumturisë dhe gëzimit. Ajo mund të sjellë një ndjenjë të thellë të realizimit dhe kënaqësie për individin. Studimet tregojnë se kur një person është në një marrëdhënie të lumtur dhe të dashurisë, ai/ajo shpesh ndihet më i kënaqur dhe më i lumtur në jetë. Poeti te vargjet: "Nuk ke pse kujtohesh /ballëhapur e pa ngurrim/ dashurisë jepju deri në amshim" shpreh ndjenjën e lumturisë dhe gëzimit që mund të sjellë dashuria dhe inkurajon lexuesin të mos ngurrojë dhe të jap e ndërtojë dashurinë deri në "amshim," pa harruar që dashuria është një burim i pafund i lumturisë.

Një marrëdhënie e fuqishme dhe e shëndoshë dashurie mund të krijojë një ndjenjë stabiliteti dhe sigurie emocionale për individin. Një partner i dashur dhe i besueshëm mund të japë ndjenjën e mbrojtjes dhe të mbështetjes në momentet e vështira. Kështu  vargjet: "Po të zuri dhe fati/ i një gjethi me vjeshtë/ në kopsht park a kudo"mund të interpretohen si simbol i stabilitetit dhe sigurisë emocionale që një partner i dashur mund të sjellë në jetën e individit. Gjethi me vjeshtë përfaqëson një moment të qetë dhe të sigurtë në natyrë.

Dashuria mund të ndikojë pozitivisht në zhvillimin personal të një individi. Një partner që te inkurajon e ndihmon në zhvillimin e aftësive dhe pasioneve të tua mund të sjellë një ndjenjë të madhe realizimi dhe zhvillimi personal.

Ndikimi Filozofik i Dashurisë:

Dashuria është një temë e zakonshme në filozofi dhe ka shërbyer si burim i reflektimit filozofik për shekuj. Shumë filozofë janë përpjekur të shpjegojnë natyrën dhe kuptimin e dashurisë, duke përdorur qasje të ndryshme filozofike.

Disa filozofë kanë shqyrtuar lidhjen mes dashurisë dhe kuptimit të ekziste-ncës, psh. filozofia eksistencialiste ka trajtuar çështjet e dashurisë dhe lidhjes së individit me botën në kontekstin e lirive dhe angazhimit personal ndaj te vargjet "Ti shtegtar jete ngado qofsh/ për tokë apo kaltërsisë së pafund" mund të shohim udhën e jetës si një shtegtar dhe lidhjen e mundshme mes dashurisë dhe kuptimit të ekzistencës, pasi ato shprehin idenë se dashuria mund të jetë një pjesë e rëndësishme e rrugës së jetës dhe mund të ndihmojë në gjetjen e kuptimit të saj.

Filozofë të tjerë kanë analizuar kuptimin e  lumturisë dhe dëshirën për dashuri,  çfarë është e nevojshme për të qenë i lumtur dhe kanë konkluduar se dëshira për dashuri dhe lidhje njerëzore është një aspekt i rëndësishëm i lumturisë. Duke lexuar vargjet "Për dashuri prore gjej kohë" kuptojmë që dëshira për dashuri dhe përkujdesje ndaj saj është një pjesë e rëndësishme e lumturisë dhe përcjell idenë se dashuria është një dëshirë natyrore dhe e përhershme në jetën e njeriut.

Në përgjithësi, dashuria është një temë e pasur dhe komplekse që ka ndikime të thella psikologjike dhe filozofike në jetën e njeriut. Ajo mund të sjellë kuptim, lumturi, dhe realizim personal, dhe është një temë që ka frymëzuar artin, kulturën dhe reflektimin intelektual përgjatë historisë së njerëzimit. Kur dashuria është e realizuar në mënyrë të plotë dhe të shëndoshë, ajo mund të shihet si hymni dhe kulmi i lumturisë njerëzore.

Nuk e di pse këto poezi të Rrustemit më këshilluan  t’i mbyll këto shënime me vargjet e Nerudës: "Të dua pa ditur se si, ose kur, ose nga ku. Të dua thjesht, pa probleme ose krenari” ("100 Sonete të Dashurisë " 1959) ndoshta për faktin se kanë të dy të njejtën qasje te dashuria.

 

( Sarandë, tetor 2023 )

 

 

TEK AJO LOÇKË ZEMRE KUR T’AFROHESH

 

Ti shtegtar jete ngado qofsh

nga ç’anë të nisesh ku do shkosh

për tokë apo kaltërsisë së pafund

tek bart atë ndjenjë

që kurrë s’e ke tradhtuar

për asnjë çast mos u hamend

dashurisë bëri vend

 

Po u godite me hir a pa hir

si zog në fluturim e këndim

nga dorë e ligë rrugaçësh

tek ajo Loçkë zemre kur t’afrohesh

nuk ke pse kujtohesh

ballëhapur e pa ngurrim

dashurisë jepju deri në amshim

 

 

Po të zuri dhe fati

i një gjethi me vjeshtë

në kopsht park a kudo

dhe fshesë pastruesish

a gjuhë erërash

të fshijnë e hedhin ngado

ti mos hezito asnjë trohë

për dashuri prore gjej kohë

 

( 31 dhjetor 2020 )

 

(Poezia përmbyllëse e kryeveprës në katër vëllime “HYJNORJA IME JE TI”)

 

TRE PAMJET E NJË POEZIE

 

I-Jemi mësuar me prurjen e poezive moderne nga Fatmir Terziut, ndaj nuk na befason "Vrasja e ajrit",një poezi simbolike me elemente metaforikë dhe imazhistë , çka na kujton se poezitë simbolike zakonisht përdorin metafora dhe imazhe për të shprehur ide dhe koncepte të thella, për të përcjellë mesazhin e tyre te lexuesi. Në rastin e kësaj poezie, vetë titulli "vrasja e ajrit" është një simbol i ndotjes së mjedisit dhe shkatërrimit të natyrës nga veprimet e njeriut. Metaforat dhe imazhet e tjera, si "grahma pas tingulli helmues të çartur" dhe "fytyra të zbrazëta gjarpërinjsh"  janë përdorur për të theksuar më tej këtë temë simbolike. Le të paraqesim disa vargje që ilustrojnë faktin që kjo është një poezi simbolike:

"Vera i bëri shkrumb me lëkurat e lëna ferrave"ku "lëkurat e lëna ferrave" janë një simbol i dëmit të shkaktuar nga industrializmi dhe ndotja e mjedisit.

Vargu "grahma pas tingulli helmues të çartur" përdor tingujtë dhe imazhet për të paraqitur ndotjen e ajrit dhe pasojat e saj të dëmshme ndërsa vargu "fytyra të zbrazëta gjarpërinjsh"paraqet një imazh të frikshëm dhe shpërblyes që është një simbol i shkatërrimit të natyrës dhe mjedisit.

Këto vargje të cituara shfaqin imazhe dhe simbole për të komunikuar temën kryesore të poezisë, që është ndotja e mjedisit dhe dëmi i shkaktuar nga veprimet e njeriut. Kjo është një karakteristikë tipike e poezisë simbolike, ku përdorimi i imazheve dhe simboleve ka  thellësi kuptimore dhe mesazh të pasur që tejkalon fjalët konkrete.

Sigurisht që poezia "Vrasja e ajrit" e Terziut, si zakonisht është e pasur me vargje metaforike, imazhe dhe figura të tjera letrare që forcojnë natyrën simbolike të poezisë:

Në poezi termi "vrasja e ajrit" është një metaforë që përshkruan ndotjen e mjedisit dhe dëmin që i shkaktohet ajrit nga veprimet e njeriut. Kështu psh:

Imazhi i "grahmave pas tingulli helmues të çartur" shfaq një pamje të shkretë dhe të dëmtuar të mjedisit.

Kontrast në frazën "fytyra të zbrazëta gjarpërinjsh," ku imazhi i gjarpërinjve është një simbol i rrezikut dhe të dëmtimit.

Në aspektin strukturor poezia është e ndarë në tre pamje, duke theksuar idenë e shkatërimit të shpejtë të mjedisit.

 

II- Cituam se:” në aspektin strukturor, poezia është e ndarë në tre pamje” dhe kjo nuk është një shprehje por një realitet i kësaj poezie, ose më saktë është e veçanta e kësaj poezie të Terziut. Po të shohim me vëmëndje strukturën e poezisë dallojmë se  ajo është ndryshe nga shumë tipe poezish, jo vetëm poezi tradicionale, duke u ndarë në tre pamje të shkurtra. Është pikërisht ky aspekt modern i strukturës që krijon një ndjesi të tensionit në rritje dhe të shpejtësisë, duke përshkruar ndotjen e mjedisit në një mënyrë tejet intensive.

Kjo dukuri në teorinë e letërsisë quhet "struktura e tre faqeve" për të treguar se poezia është ndarë në tri pjesë, të ndara me hapësira të bardha në tekstin e saj (jo të ndarë sipas strofave), por mqse fjala “faqe” në gjuhën shqipe shfaq aspektin teknik të botimit, tregon një ndarje fizike ne përdorëm fjalën “pamje” e cila shpreh plotësisht kuptimshmërinë e idesë. Psh. një poet mund të ndajë poezinë e tij në tre pamje, por kjo nuk është e domosdoshme të pasqyrohet  në tre faqe të një libri, ndaj themi se  "ndarja në pamje" është një përshkrim i strukturës së poezisë, ndërsa "ndarja në faqe" do të ishte më shumë një përshkrim i mënyrës së organizimit fizik të tekstit në botim. Dukuri a këtij tipari është më se e dallueshme në poema ku shpesh pjesët e poemave shfaqin ndryshim ose përsosje tematike, strukture dhe ideje që japin pamje të ndryshme, por mqse këto (poemat) ndahen në pjesë, nuk përmendet dallimi i pamjeve.

Te kuptohemi, përdorimi në strukturën e poezisë e ndarjes në tre pamje nuk është zbulim dhe as shpikje e Terziut, kjo është një teknikë e herëshme e poezisë e përdorur zakonisht nga poetët e kuotave të larta si Naim Frashëri te poezia “Gjuha shqipe”, Dante Alighieri  te "Komedia  Hyjnore” ku ky epos epik është ndarë në tre pjesë: "Ferri", "Purgatori" dhe "Parajsa", të cilat paraqesin udhëtimin e protagonistit në botën tjetër, Lord Byron shkroi poemën e tij epike "Childe Harold's Pilgrimage" në tre pamje, Pablo Neruda  shkroi "Canto General", një poezi epike e cila është ndarë në tre pamje  dhe përshkruan historinë, natyrën dhe kulturën e Amerikës Latine etj.

- Struktura e poezisë mund të ndahet në strofa ose në pjesë të tjera të përcaktuara nga autori, dhe në këtë rast, Terziu ka zgjedhur të ndajë poezinë në katër strofa, por duke e përmbledhur në tre pamje.  Falë kësaj ndarjeje kjo poezi ndryshon përvojën e lexuesit dhe transmeton një ndjenjë të tensionit dhe shpejtësisë. Le të shpjegojmë më hollësisht këtë strukturë:

Poezia (me katër strofa) e Terziut është e ndarë në tre pamje, ku secila prej tyre ka një numër të kufizuar vargjesh. Kjo është e ndryshme nga poezitë tradicionale që ndjekin një strukturë më të lirshme ose të përshtatur sipas temës dhe stilit të autorit. Kjo ndarje në tre pamje të shkurtra është një aspekt modern i poezisë dhe shërben për të theksuar elementin e tensionit dhe për të forcuar ndjenjën e shpejtësisë, duke lexuesin të ndjehet sikur po ashtu është pjesë e një ngjarjeje të ndodhur me shpejtësi.

Çdo pamje e poezisë mund të ketë një strukturë apo stil të ndryshëm nga njëra-tjetra dhe kjo ndihmon në krijimin e ndryshimeve të tensionit, atmosferës, apo ndjenjave që autori dëshiron të shprehë në secilën prej tyre. Për shembull, pamja e parë mund të jetë më e qetë dhe e ngadalshme për të prezantuar temën e poezisë, ndërsa pamja e dytë dhe e treta mund të jenë më intensive dhe të shpejta për të përshkruar ndotjen e mjedisit më detaje.

Struktura e tre pamjeve ndihmon në krijimin e një ndjesie të tensionit të rritur në poezi, ku autori e përdor këtë strukturë për të forcuar impaktin e mesazhit të tij dhe për të krijuar një atmosferë të ngarkuar emocionalisht. Shpesh, ndotja e mjedisit është një temë e rëndësishme në poezinë e Terziut (më tepër si shqetësim universal se sa ambientalisht londinez), dhe struktura e poezisë ndihmon në thellimin e kësaj teme dhe në transmetimin e ndjenjave të urisë dhe tensionit që ka të bëjë me këtë problem.

Në poezinë "Vrasje e ajrit" Terziut ndarja e tre pamjeve është një element strukturor që ndihmon të kuptohet se cila pjesë fillon dhe mbaron në çdo pamje, pasi secila prej tre pamjeve të poezisë ka një tipar të veçantë që e dallon nga pamja tjetër. Le të analizojmë këto tipare

Pamja parë prezanton fillimin e poezisë dhe nxjerr në pah ndikimin e stinës së verës. Ajo përshkruan vargjet e para që tregojnë se vera ka bërë dëme, duke e shkrumbuar ajrin me "lëkurat e lëna ferrave" dhe "grahma" që ndjekin tingullin helmues. Kjo faqe fillon të ngjall ndjenjën e tensionit dhe alarmit në lexues, duke e futur atë në temën e ndotjes së mjedisit dhe pasojave të saj. Konkretisht vargjet e pamjes së parë janë:

Vera i bëri shkrumb me lëkurat e lëna ferrave

grahma pas tingulli helmues të çartur

dhe gjuhët brodhën sokakëve të thërrmuar, nga pijet,

as të gjallë, as të vdekur.

 

Pamja e dytë zhvillon temën e poezisë duke përshkruar më tej ndikimin e ndotjes së mjedisit. Ajo shfaq atmosferën e mbrëmjes, me një ndjenjë të rritur të zymtësisë dhe tensionit. Në këtë pamje, lexuesit u prezentohen imazhe të forcës së ndotjes dhe pasojave të saj në mjedis, duke përfshirë edhe praninë e një funerali, duke e bërë më thelbësore temën e vdekjes të shkaktuar nga ndotja. Në rastin tonë pamja e dytë shprehet me vargjet:

Ishin duzinë, zvarritja në pluhur ishte tmerrësisht e zhurmshme

ajri i mbrëmjes, i goditur nga ata sy,

dhe ne u ndalëm në urë dhe pikërisht përballë rrjedhës së padukshme

po afrohej një funeral.

Pamja e tretë është përfundimi i poezisë dhe sjell një moment të reflektimit. Ajo përshkruan imazhe të fytyrave të "zbrazëta gjarpërinjsh" dhe përshkruan një moment të pasigurisë dhe ndryshimit. Kjo faqe reflekton mbi pasojat e ndotjes së mjedisit në një nivel më thelbësor dhe prezanton një moment të lutjes për ndryshim.

Dehja nuk pjell veçse fytyra të zbrazëta gjarpërinjsh

kaluan, pastaj u zhdukën në heshtje rreth kthesës

dhe ne qëndruam dhe morëm shtegun e ngushtë,

përsëri të huajt ngrinin dolli rreth tryezës.

 

Aty lumi u ngrit aq pashë sa mund ta njihte Muji dhe Halili

mbi ne, mbi ëndrrat tona të lira

dhe ne u lutëm por nuk e dinim ku ishte filli,

ligji i kishte nenet e fshira.

 

Qysh në dukje e veçanta në pamjen e tretë është se ajo përfshin dy strofat e fundit të poezisë, fakt që krijon një ndjesi të përmbledhjes dhe përfundimit të poezisë. Strofat e fundit shpesh janë vendi ku autorët përmbyllin apo sintetizojnë temat apo idetë e tyre dhe përcaktojnë një mesazh të fortë ose një ndjesi përfundimtare. Në këtë rast, pamja e tretë përmbledh dhe forcon mesazhin e përgjithshëm të poezisë në lidhje me ndotjen e mjedisit dhe pasojat e saj. Ajo përdor imazhe të fytyrave të "zbrazëta gjarpërinjsh," që simbolizojnë pasojat e ndotjes, dhe përshkruan një moment të lutjes për ndryshim. Përmbledhja e dy strofave të fundit ndihmon në konsolidimin e temës dhe mesazhit të poezisë, duke e përfunduar atë në një notë të fortë dhe të përfundimtë.

Pra siç shihet ndarja në pamje nuk është identike me ndarjen në strofa, pasi çdo pamje ka një funksion të veçantë në zhvillimin e poezisë, duke e thelluar temën dhe atmosferën me secilin moment..

 

III-Ndarja e poezisë në strofa dhe ndarja e poezisë në pamje janë dy teknika të ndryshme që shërbejnë për qëllime të ndryshme në poezi, ku:

Ndarja në Strofa:

Ndarja në strofa është një teknikë e zakonshme e organizimit të poezisë, ku vargjet grupohen në segmente më të vogla të quajtura strofa të cilat ndihmojnë poetët të organizojnë ide, tema, mendime apo ndjenjat në një mënyrë të qartë dhe strukturojnë poezinë për të pasqyruar një vizion të caktuar letrar.

Strofat janë grupvargje që ndahen me hapësira të caktuara në mes dhe kanë zakonisht një strukturë të përshtatur, siç është rima ose metrika e  njëjtë. Ndarja në strofa ndihmon në ndryshimin e ritmit, rimave, dhe organizimit të poezisë në mënyrë që të përcaktojë një element estetik të caktuar.

Ndarja në strofa shpesh përdoret për të krijuar një efekt estetik, ato mund të jenë të përshtatura në mënyra të ndryshme për të përsëritur një temë, për të theksuar një moment, ose për të krijuar kundërshtime stilistike brenda poezisë.

Ndarja në pamje:

Ndarja e poezisë në pamje, në veçanti  poezia e Terziut si"Vrasja e ajrit"  ka fakto-rë të ndryshëm dhe efekte të ndryshme si:

Faktorë të ndarjes në pamje:

Ndarja në pamje mund të bëhet bazuar në tema të ndryshme që shpreh poezia. Psh, një pjesë përqendrohet në ndotjen e mjedisit, ndërsa një tjetër në ndikimin e saj në njerëzimin.

Sjellja e ndarjes në pamje përfshin ndryshime në stilin e poetit, duke përdorur metrika të ndryshëm, rima të ndryshme, apo figura letrare të ndryshme nga poezitë e tjera edhe kur ato janë me një qasje teme.

Ndodhitë e ndryshme në poezi mund të ndahen në pamje për të përshkruar zhvillimin e ngjarjes ose për të ndryshuar kohën, vendin, apo personazhet në poezi.

Efekte të ndarjes së poezisë në pamje:

Ndarja në pamje mund të ndihmojë lexuesin të kuptojë dhe të ndjehet më mirë lidhur me temat dhe zhvillimin e poezisë duke e organizuar në segmente më të qarta.

Ndarja në pamje mund të krijojë përqasje dhe kontraste të dukshme mes segmenteve, duke theksuar ndryshimet e temave, ndjenjave, ose stilin e shkrimtarisë.

Ndarja në pamje mund të ndikojë në ritmin e poezisë duke krijuar fluktuacione të ndryshme në tension, tempo-ritëm, dhe ndjenjat e shprehura në secilën prej tyre.

Ndarja në pjese mund të forcojë mesazhin e poezisë duke e bërë më të thellë dhe të përforcuar nëpërmjet përqasjes së ndryshme të aspekteve të temës së poezisë.

Në qoftë se e lexojmë me vëmëndje poezinë "Vrasja e ajrit" të Terziut, ndarja në tre pamje krijon një strukturë që ndihmon në përcaktimin e ndryshimeve të temave dhe atmosferës mes tyre, madje mqse  pjo poezi fokusohet në temën e ndotjes së mjedisit dhe ndikimit të saj në shoqëri, dhe ndarja në pamje ndihmon në thellimin e kësaj teme dhe transmetimin e ndjenjave të ndryshme që shoqërojnë këtë proces.

Pra, përfundimisht ndarja në strofa dhe ndarja në pamje janë dy teknika të ndryshme që përdoren për qëllime të ndryshme, ku: ndarja në strofa ndihmon në organizimin e poezisë duke pasqyruar një strukturë të përshtatur për mesazhin dhe temën e poetit, ndërsa ndarja në pamje ka të bëjë më shumë me organizimin tematik ose strukturor të poezisë në përmbajtje, pa pasur lidhje të drejtpërdrejtë me organizimin fizik të tekstit për lexuesin.

 

IV-Ka disa arsye pse poetët zgjedhin të ndajnë poezinë e tyre në pamje:

Ndarja e poezisë në pamje ndihmon në organizimin dhe strukturimin e mesazhit dhe temës së poezisë. Çdo pjesë mund të përqendrohet në një aspekt të veçantë të temës, duke e bërë poezinë më të qartë dhe më të kuptueshme për lexuesin.

Nëpërmjet ndarjes në pamje, poetët mund të krijojnë një ndjenjë të tensionit dhe emocionit të rritur. Secila pamje mund të ketë një intensi-tet të ndryshuar dhe të shprehë ndjenja të ndryshme. Ky ndarje strukturore ndihmon në përcaktimin e momenteve kulmore të poezisë dhe në forcimin e ndjenjave.

Ndarja e poezisë në pamje mund të ndihmojë në ndërtimin e një rrjedhjeje më të qartë të tregimit. Poetët mund të përdorin secilën pjesë për të zhvilluar një segment të ngjarjeve ose për të shprehur një moment të caktuar të ndryshimit.

Në disa raste, ndarja në pamje të poezisë përdoret për të krijuar një efekt estetik ose për të përfshirë elemente artistike të tjera si kontrast, kundërshtim, apo përsëritje. Kjo ndihmon në krijimin e një përvoje më të pasur letrare për lexuesin.

Përdorimi i ndarjes në pamje mund të ndihmojë në thellimin e mesazhit të poezisë. Poetët mund të paraqesin ndryshime të graduara të mesazhit duke kaluar nga një pjesë në tjetrën, duke e bërë mesazhin më të fuqishëm dhe të thellë.

Ndërsa ndarja e poezisë në pamje është një teknikë e zakonshme e përdorur në poezi, është gjithashtu një mjeshtri të veçantë në dorën e poetit. Ajo ndihmon në strukturimin dhe transmetimin e mesazhit të poezisë, ndërsa lejon shprehjen artistike dhe kreativitetin. Çdo poet mund ta përdorë këtë teknikë në mënyrë të ndryshme për të arritur efektet e dëshiruara në poezinë e tyre.

Ndarja e poezisë në pamje nuk është një teori e caktuar e zbuluar nga një person i veçantë, ajo është një teknikë letrare që ka ekzistuar dhe është përdorur në poezi nëpërmjet shekujve nga shumë poetë të ndryshëm në kulturat dhe periudhat e ndryshme.

Ka pasur poetë që janë përdorur shpesh këtë teknikë për të strukturuar poezinë e tyre. Ndarja e poezisë në pjesë mund të jetë themeluar në nevojën e poetëve për të organizuar mesazhet dhe temat e tyre në një mënyrë të qartë dhe të strukturuar. Kjo ka ndihmuar lexuesit të ndjehen më të lidhur me poezinë dhe të kuptojnë mesazhin dhe emocionet që poeti synon të shprehë.

Thamë qysh në hyrje që tani nuk na befasojnë poezitë moderne të Terziut, ajo që na duhet të shohim me vëmëndje është  stili dhe struktura e veçantë e poezisë së tij që sjell ose risjell në poezinë bashkëkohore shqiptare risi të modernitetit poetik.

 

Sarandë, më tetor 2023

 

Vrasja e ajrit

Nga Fatmir Terziu

Vera i bëri shkrumb me lëkurat e lëna ferrave

grahma pas tingulli helmues të çartur

dhe gjuhët brodhën sokakëve të thërrmuar, nga pijet,

as të gjallë, as të vdekur.

 

Ishin duzinë, zvarritja në pluhur ishte tmerrësisht e zhurmshme

ajri i mbrëmjes, i goditur nga ata sy,

dhe ne u ndalëm në urë dhe pikërisht përballë rrjedhës së padukshme

po afrohej një funeral.

 

Dehja nuk pjell veçse fytyra të zbrazëta gjarpërinjsh

kaluan, pastaj u zhdukën në heshtje rreth kthesës

dhe ne qëndruam dhe morëm shtegun e ngushtë,

përsëri të huajt ngrinin dolli rreth tryezës.

 

Aty lumi u ngrit aq pashë sa mund ta njihte Muji dhe Halili

mbi ne, mbi ëndrrat tona të lira

dhe ne u lutëm por nuk e dinim ku ishte filli,

ligji i kishte nenet e fshira.

 

Shtator 2023

 

 

PROFILE MBI URË

Nga Timo Mërkuri

"Tregimi ”Ura" nga Preng Maca (publikuar në fb dt 30.09.2023) është një tregim i pasur me elementë të ndryshëm të cilët ndihmojnë në ndërtimin e një strukture komplekse dhe tërheqëse. Ajo pasqyron një ngjarje të pazakontë dhe magjike në një qytet të vogël, ku protagonisti përballhet me një urë dhe një magjistare. Analiza e tregimit "Ura" mund të përqendrohet në vlera ideore, artistike dhe strukturore të tregimit.

I-Vlerat ideore të tregimit "Ura":

Tema e magjise: Tregimi eksploron temën e magjisë dhe misterit. Përmes personazhit të magjistares dhe udhëtimit të protagonistit nëpër urë, lexuesit u paraqitet një botë tjetër, e pazakontë dhe misterioze, që ndryshon perspektivën e tyre ndaj realitetit.

Identiteti dhe kujtesa: Tregimi reflekton mbi temën e identitetit dhe humbjes së kujtesës. Protagonisti është konfrontuar me kujtime të humbura dhe më pas me vlerësimin e tyre. Ky aspekt i tregimit na shfaq se si kujtimet dhe identiteti i një personi mund të ndikojnë në jetën e tyre.

Rëndësia e rrugës: Urë është një simbol i rrugës së jetës dhe sfidave të saj. Në këtë rrugëtim, protagonisti përballitet me pengesat dhe vendos të ecë përpara, duke shprehur idenë se është e rëndësishme të vazhdosh përpara në jetë, edhe në momentet më të vështira.

II-Vlerat artistike të tregimit "Ura":

Stili i shkrimtarit: Preng Maca përdor një stil të pasur dhe poetik për të përshkruar ngjarjet dhe ndjenjat e protagonistit. Përdorimi i fjaleve të ndryshme dhe imazheve krijon një atmosferë të veçantë.

Personazhet: Personazhet janë të thellësisë dhe komplekse, sidomos protagonisti dhe magjistares. Ata janë të zhvilluar mirë dhe ndihmojnë në krijuarjen e tensionit dhe ndjenjave të lexuesit.

Simbolet: Tregimi përdor simbole të tilla si ura, magjistarja, dhe kujtimet e humbura për të theksuar temat dhe mesazhet themelore të tregimit. Këto simbole i japin tregimit një dimension më të thellë dhe misterioz.

III-Vlerat strukturore të tregimit "Ura":

Struktura kohore: Tregimi lëviz në kohë të ndryshme, duke përfshirë momente të tashme dhe të shkuara. Ky shpërndarje kohore ndihmon në zhvillimin gradual të ngjarjes dhe karakterëve.

Struktura e tensionit emocional: Autori përdor tensionin  emocional për të mbajtur lexuesin të angazhuar dhe të interesuar për të zbuluar misteret e ngjarjes. Ky element i strukturës bën që lexuesi të vazhdojë të lexojë për të mësuar më shumë.

Dialogjet: Dialogjet ndihmojnë në zhvillimin e personazheve dhe në zbulimin e thelbit të ngjarjes. Ata ndihmojnë në krijimin e një lidhjeje të fuqishme midis lexuesit dhe personazheve.

Përdorimi i flashback-ve: Autori përdor flashback-et për të eksploruar kujtimet e protagonistit dhe për të zbuluar më shumë rreth identitetit dhe misterit të magjistares. Kjo teknikë strukturore ndihmon në thellimin e ngjarjes. Shprehja "flashback-ve" përdoret për të përshkruar momentet kur një tregim, film, ose roman kthehet në të kaluarën për të treguar ngjarje, situata, ose kujtime që kanë ndodhur më herët në historinë e personazheve ose ngjarjeve të veprës. Këto momente të kthimit në të kaluarën zakonisht përdoren për të zbuluar më shumë për historinë, motivacionin ose zhvillimin e personazheve, ose për të sjellë një kontekst më të thellë për ngjarjet aktuale në narrativë.

Për shembull, në tregimin "Ura," përdorimi i flashback-ve mund të referohet në momentet kur protagonisti kujton kujtimet e humbura me Anën. Këto momente të kthimit në të kaluarën ndihmojnë në zbulimin e thelbit të ngjarjes dhe në zhvillimin e karakterit të protagonistit. Përdorimi i flashback-ve është një mënyrë e shpërbërjes së ngjarjeve dhe përshkruarjes së historisë në një mënyrë më të plotë.

Zhvillimi gradual i ngjarjes: Tregimi ndërton tension dhe ngjarje gradualisht, duke rritur misterin dhe emocionet në mënyrë progresive. Kjo strukturë e rrëmbyer lexuesin dhe e bën të vazhdojë leximin me interes.

Përfundimi i pazakontë: Përfundimi i tregimit është i pazakontë dhe lë lexuesin me një ndjenjë të fshehur dhe refleksioni. Kjo ndikon në ndikimin e tregimit dhe e lë atë të mendojë pas përfundimit.

Përmes analizës së vlerave ideore, artistike dhe strukturore të tregimit "Ura," shihet qartë se ky është një veprimtar i pasur me elementë të thellësuar dhe një strukturë komplekse. Tregimi eksploron misterin, kujtesën dhe rrugëtimin në një mënyrë mjaftë mjeshtërore dhe bën ftesë për reflektim mbi jetën dhe momentet e saj misterioze.

Në përfundim, tregimi "Ura" i Preng Maca është një krijim artistik i pasur me vlera ideore, artistike dhe strukturore. Ai eksploron temat e identitetit, kujtesës, dhe rrugës së jetës përmes një rrëfimi misterioz dhe poetik. Ky tregim bën një ftesë për reflektim mbi natyrën e jetës dhe misteret që mund të gjenden në rrugëtimin tonë.

IV-Vlerat ideore të tregimit "Ura":

Paralelizmi me jetën: Tregimi reflekton aspektin e përgjithshëm të eksperiencës së jetës. Përballja e protagonistit me urën dhe magjistaren mund të shihet si një metaforë për sfidat dhe ngjarjet e papritura që njerëzit hasin në rrugëtimin e tyre të jetës.

Roli i magjisë: Magjistarja është një personazh që përfaqëson misterin dhe fuqinë e panjohur të jetës. Ky element i tregimit i jep aspektin fantastik dhe ndihmon lexuesin të ndjehet tërhequr nga misteri dhe magjia e tregimit.

Mesazhi i rëndësisë së momentit: Protagonisti përballet me vendimin e rrënjësishëm për të kaluar urën në një moment të caktuar në kohë. Ky element përforcon mesazhin se çdo moment në jetë është i rëndësishëm dhe duhet kapur në kohën e tij.

V-Vlerat artistike të tregimit "Ura":

Përdorimi i imazheve: Autori përdor imazhe të bukura dhe të ngjarjes për të përshkruar më mirë situatat dhe emocionet e personazheve. Këto imazhe ndihmojnë në krijimin e një atmosfere të pasur dhe tërheqëse.

Kontrasti dhe përshkrimet: Tregimi përdor kontraste të thella midis dritës dhe erës, të shënuara nga përshkrimet e detajuara të mjedisit dhe personazheve. Kjo krijon një ndjenjë të ndryshimit dhe misterit që rrethon ngjarjen kryesore.

Përdorimi i të parës person: Tregimi është shkruar në perspektivën e të parës person, duke i lejuar lexuesit të përjetojë ngjarjet përmes syve të protagonistit. Ky stil shkrimi ndihmon në ndjenjën e thellësisë dhe identifikimit me personazhin kryesor.

VI-Vlerat emocionale dhe psikologjike:

Identifikimi me protagonistin: Lexuesi ndihet të lidhet emocionalisht me protagonistin që përjetojnë një udhëtim të pazakontë dhe emocionues. Përdorimi i perspektivës së të parës person lejon lexuesin të ndjehet si pjesë e ngjarjes dhe të përjetojë emocionet dhe refleksionet e protagonistit.

Eksplorimi i ndjenjave të humbjes dhe mallit: Tregimi përmban një theks të fortë në ndjenjat e protagonistit ndaj kujtimit të humbur të "Anës." Ky element i tregimit fokusohet në ndjenjat e humbjes, mallit, dhe kërkimit të kuptimit të jetës. Kjo i bën lexuesit të reflektojë mbi rëndësinë e kujtimit dhe lidhjeve të humbura.

Tensioni emocional: Autori krijon tension emocional nëpërmjet konfliktit të brendshëm të protagonistit dhe kujtimet e tij të humbura. Ky tension e bën tregimin të ndihet intens dhe emocionues për lexuesin.

VII-Vlerat filozofike dhe mësimet:

Refleksioni mbi jetën dhe kohën: Tregimi përmban elemente filozofike që inkurajojnë lexuesin të reflektojë mbi natyrën e jetës dhe kohës. Temat e humbjes së kujtesës, momenteve të humbura, dhe rëndësisë së çdo momenti kthehen në mësime filozofike.

Mësimi i kujdesit dhe të ndjekjes së rrugës: Tregimi përcjell një mesazh mbi mënyrën se si të jetosh jetën me kujdes dhe të ndjekësh rrugën tënde në jetë. Protagonisti zgjedh të vazhdojë rrugën e tij, duke treguar se nuk është gjithmonë e lehtë të përballësh sfidat dhe misteret e jetës.

Pasimi dhe harresa: Tregimi trajton temën e pasimit dhe harresës. Protagonisti kujton Anën e humbur dhe ndien nevojën për t'i rikthyer vlerën kujtimeve të mëdha. Ky aspekt i tregimit bën ftesë për lexuesin të reflektojë mbi rëndësinë e pasimit dhe mënyrën se si të kujtojmë të kaluarën.

Përfundimisht, tregimi "Ura" i Preng Maca është një veprë e pasur me vlera emocionale, psikologjike, filozofike dhe mësime të thella për lexuesin. Ai paraqet një rrugëtim të pazakontë, plot mister, emocion, dhe refleksion mbi jetën dhe kohën. Kombinimi i këtyre elementëve bën tregimin një vepër të vlefshme artistike dhe intelektuale që lë të gjithë lexuesin të mendojë dhe të reflektojë mbi temat dhe mesazhet që transmetohen nëpërmjet kësaj historie.                                                                                           

 

Sarandë, më shtator 2023

 

Timo Mërkuri

 

DASHURIA SI NGADHNJIM

 

 

I-Një tipar i dukshëm i poezisë së Albina Idrizit është tonaliteti i ulët i saj, madje  në shumicën e tyre ky tonalitet është më shumë se i ulët, duket sikur poetja nuk i shkruan vargjet por i flet me vete, sikur ja pohon vetvetes si një përfundim mendimi në një debat të brendshëm  shpirtëror.  Duket sikur Idrizi ja reciton vetes poezinë e saj, thjeshtë me lëvizje buzësh dhe dëgjohet së brendëshmi, sikur të jetë një bashkëbisedim shpirtërash mes poetes dhe lexuesit.

Ka dhe një tipar tjetër kjo poezi, titulli ose vargu i parë (që shpesh herë janë i njëjti) është vendimtar, ai shpalos idenë e poezisë, madje kryen rolin e një prijësi për vargjet e tjera dhe duke zbritur në vargun e parë, me forcën e tij shpuese si një tyrjelë hap shtegun e rrjedhjes së poezisë si ujët nga gryka e një burimi. Poetja Idrizi e krijon motivin brenda vetes, në honestrën e shpirtit, e “filtron”dhe përpu-non  e në momentin që mendimi formësohet si varg,  ai “çan” korracën si një tryelë dhe del në sipërfaqe të vetëdijes së saj në formën e tij të re vargore, ashtu si ujët që del te një e çarë shkëmbore, e rrjedh teposhtë si vijë uji, ashtu dhe ky varg i parë tërheq pas vetes vargjet e tjera. Këtu e ka origjinën ajo rrjeshmëri vargu në poezinë e saj: vargjet rrjedhin natyrshëm si ujët e burimit me një gurgullimë melodike që e bën shpirtin të sfidojë forcën e gravitetit e të fluturojë. Në qoftë se ndonjë kompozitor do lexonte poezinë e saj e ta ndjente këtë muzikalitet,  sigurisht që do ta kishte të lehtë ta notizonte në pentagram në një këngë që do korrte sukses. Vargjet vijnë plot dritë si një vajzë që kthehet nga takimi i parë me një lumturi në sy e  në buzë dhe me një ecje si duke vallzuar.

E kësaj natyre është poezia "Sot e putha armikun tim" (“Trokitje të prushta” Beqir Musliu, Gjilan 2022 f.20), titulli që përsëritet si varg i parë dhe një rjedhë vargjesh pas tij që gurgullojnë nëpër metafora. E veçantë është se kjo poezi këndon për një armik brenda shpirtit që poetja e puthi dhe e shkriu koracën e hekurt të tij.

II- Poezia "Sot e putha armikun tim" e Albina Idrizit është një poezi e thellë që fton lexuesin të reflektojë mbi konfliktin e brendshëm shpirtëror dhe dëshirën për pajtim dhe harmoni në marrëdhënien me “armikun”, si dhe mbi sfidat dhe konfliktet që mund të hasësh brenda vetes kur përballësohesh me këtë lloj dileme.

Të kuptojmë se termi "putha" është një metaforë në poezinë "Sot e putha armikun tim" që shfaq  një imazh simbolik, i cili përfaqëson një akt të pazakonshëm të pajtimit dhe harmonisë me armikun. Ky term këtu nuk përdoret në kuptimin e zakonshëm të një puthjeje fizike, por është një mënyrë e përdorur nga autori për të shprehur dëshirën për të tejkaluar konfliktin, armiqësinë dhe për të arritur një marrëveshje pajtimi që do ti shërbejë lumturimit të jetës.

Armikut brenda vetes mund të jetë një urrejtje, inat, dyshim,  brengë shpirtërore, kapriço, dëshirë apo dashuri që frenohet nga norma kanunore etj të cilat pengojnë në gëzimin e jetës. Fenomeni poetik që ndodh në vargjet poetike  "atij i dogj në buzë e imja", " ai vetveten duke luftuar./Nesër fitues, e di nga sytë e tij,/do të zgjohet i dashuruar" është personifikimi i "armikut" brenda vetes, nëpërmjet të cilës ndjesi, ide, ose objekte jofizike trajtohen si persona të gjallë dhe janë të pajisur me cilësi dhe veprime njerëzore. Në këtë rast, "armiku" i brendshëm është personifikuar dhe trajtohet si një person konkret, me ndjenja dhe veprime të tij, madje frazat poetike "atij i dogj në buzë e imja" dhe "ai vetveten duke luftuar" përshkruajnë mënyrën si autori përjeton "armikun" e brendshëm si një etnitet të pavarur apo si një kundërshtar që ka ndikim në shpërndarjen e ndjenjave dhe veprimeve të autorit. Përdorimi i përemrit "ai", “atij” për t'ju referuar "armikut" brenda vetes, bën që kjo figurë të ndjehet më reale.

Duhet të pranojmë se poetja e ka personifikuar bindshëm këtë armik, sa që shumë lexues kanë hamendësuar për një armik të jashtëm, për një person konkret, duke dëshmuar kështu indirekt nivelin e lartë të poezisë së Idrizit.

Në vijim, fraza "Nesër fitues, e di nga sytë e tij, do të zgjohet i dashuruar" përforcon personifikimin e "armikut" të brendshëm. Kjo frazë tregon se autorja shpreson se në të ardhmen, duke kaluar përmes konflikteve të brendshme dhe duke luftuar me "armikun" e saj të brendshëm, do të ketë një transformim pozitiv dhe pajtim. Fjala "dashuruar" në këtë kontekst sugjeron një lloj pajtimi dhe harmonie të ardhshme me veten, pasi armiku i brendshëm të jetë “puthur”.

Përdorimi i personifikimit në këtë poezi ndihmon në thellësinë e kuptimit të konfliktit të brendshëm të autorit dhe dëshirës për të arritur pajtim dhe qetësi me "armikun" brenda vetes. Ky lloj personifikimi shpërfaq një lloj dialogu të brendshëm që ndodh në mendjen dhe zemrën e autores, duke e bërë poezinë më thelbësore dhe emocionuese.

“E keqja e njeriut shpesh është vetja e tij” thotë një fjalë e urtë, ndërsa një tjetër e shpie më tejë idenë: “Njeriu ka nevojë të falë dhe të falet”. Ka nevojë të puthet nënkupton poetja dhe në këtë kontekst dëshira për të puthur këtë “armik” është simbolizimi i një lloji të pajtimit dhe harmonisë brenda vetes. Autores mund t'ia vijë vështirë të realizojë këtë synim( puthjen) për shkak të konfliktit të brendshëm, e megjithëatë ajo kapërcen mbi vetveten në drejtim të pajtimit. Me këtë rast le të kujtojmë Pajtimin e madh të gjaqeve në Kosovë, hasmët kishin një brengë që u rëndonte si mal mbi shpirt , kishin një luftë të brendëshme për ta falur gjakun apo jo: mos vallë më pas mbeteshin të turpëruar, mos vallë  më pas njiheshin si të pazotë për të marrë hakë etj., e megjithatë e falën gjakun, ja dhanë dorën njeri tjetrit, madje dhe u përqafuan. Mendoni sa madhështorë u shfaqën të dyja palët në atë përqafim, sa të bukur, sa njerëzorë. Nuk e di pse më lindi mendimi se poetja mund ta ketë marrë shtysën poetike pikërisht nga ky Pajtim i madh, nga ky përqafim i madh që solli bashkimin e popullit në një luftë për liri. Ata nuk e “vranë” armikun e tyre shpirtëror, ata e “puthën”, e përqafuan, shkrinë urrejtjen e hekurt brenda vetes dhe të nesërmen u “zgjuan të dashuruar”. Të falësh do të thotë të fitosh, të falësh dashuri do të thotë të krijosh lumturi.

Ndërsa fraza dyfjalëshe :” Sot e…(putha armikun tim)” ka secila kuptimin e saj:, fjala “sot”është fjala kyçe në poezi, ajo tregon çastin kohor të kryerjes së puthjes, çast që është pikërisht sot dhe jo në një të ardhme sado të afërt, jo nesër. Nëse autorja do përdor një kohë të shkuarë për të treguar një ngjarje të kaluar (psh “dje u putha”), poezia mund të ishte një retrospektivë mbi një marrëdhënie të kaluar me armikun dhe për pasojë vargjet do ishin të ndryshme. Mqse autori përdor një kohë të tashme (sot putha..) kjo shpreh veprimin pajtues të kryer tani, sot për të ndryshuar marrëdhënien me armikun për të ardhmen. Bashkëtingëllorja “e” që dëshmon kryerjen e veprimit (puthjes) shfaq indirekt dhe luftën e brendëshme të poetes (ta puth (fal) epo jo?) dhe pohon kryerjen  e aktit të “puthjes” në kuptimin triumfues: më në fund e putha, kapërceva mbi veten time, e fala armikun dhe… fitova.

III-Në këtë kontekst duhet lexuar poezia e Albina Idrizit "Sot e putha armikun tim" dhe vetëm atëherë do ta kuptosh dhe do ta ndjesh tërësisht edhe pse është një poezi komplekse që përdor elemente të tre aspekteve: metaforike, simboliste , dhe imazhiste për të shprehur një përvojë emocionale psikologjike dhe filozofike në lidhje me konfliktin dhe pajtimin brenda vetes, me një ndërthurje të thellë mes konfliktit shpirtëror dhe dëshirës për harmoni dhe pajtim.

-Poezia mund të klasifikohet si metaforike pse përmban metafora të forta që e çojnë lexuesin në një interpretim të thellë të ndjenjave dhe situatës. Puthja e armikut të brendshëm të njeriut është një metaforë që cilëson një akt të pajtimit të njeriut me veten, të qetësisë dhe pjekurisë emocionale. Këtë metaforizim e përforcon fakti se vetë puthja nuk është një puthje fizike, por shpirtërore dhe shpreh një lloj tërheqjeje ndaj asaj që njeriu është konsideruar si armik i vetes së tij.

-Poezia mund të klasifikohet simbolike pse është e pasur me simbole. "Armiku" në poezi nuk është një person tjetër, por është një përfaqësim i konflikteve, tensioneve dhe kontradiktave të brendshme të njeriut. Puthja e tij është simbol për një akt të pajtimit dhe një mënyrë për të zgjidhur konfliktin brenda vetes. Hyjnia dhe sytë e tij janë simbole të ndjeshmërisë së thellë të autores ndaj kësaj përvoje.

- Mund ta klasifikosh këtë poezi si imazhiste pse shfaq  ngjarjet dhe ndjenjat me përdorim të imazheve të thella dhe ngjyra të ndjeshme. Puthja, (Sot e putha..)shija e djegies  në buzë,(atij i dogj në buzë e mia), dhe shkrirja  e armaturës të hekurt (çdo gjë e hekurt shkriu mes nesh) janë imazhe të forta që ndihmojnë lexuesin të përjetojë emocionet dhe procesin e pajtimit. Përshkrimi i lotëve që bëjnë tjetër syrin(e loti e bënte  tjetër syrin e tij) dhe ngadhënjimi i lumturisë që e kthen njeriun në veten e tij (lumturia ime e pushtuar/se e ktheva në vete Njeriun)janë imazhe që i japin poezisë një dimension më të thellë dhe emocional.

IV-Thamë më sipër se poetja e ka personifikuar bindshëm këtë “armik” sa që disa lexues kanë krijuar hamendësimin se bëhet fjalë për armikun e jashtëm real, person ose ushtar i huaj. Imazhi poetik i një armiku të jashtëm real, që qëndron në sfond të poezisë është shumë bindës për këtë hamendësim pse:

-Gjuha poetike dhe imazhi që përdor poetja i qaset portretizimit të armikut të jashtëm,  një personi konkret ose një grup njerëzish( apo edhe një ideologji e huaj që është e kundërshtarit). Imagjinimi i armikut ndihmon lexuesin të kuptojë se si autorja e poezisë e percepton dhe përjeton këtë konflikt të jashtëm. Të mos harrojmë se poezia është realizuar në një kohë të afërt pas mbarimit të luftës në vendin e saj, madje në një kohë që vazhdonte furishëm lufta politike dhe diplomatike mes dy vendeve dhe palët akuzonin njera tjetrën për krime lufte dhe kërkonin ndëshkim.

Në kët pamje puthja e armikut është një simbol i fuqishëm i përballjes dhe pajtimit, pse tregon dëshirën për paqe mes palëve, për të arritur një marrëveshje të qetë. Këtu na vijnë ndërmend fjalët e Klintonit: “Ne e fituam luftën, ju do fitoni paqen”.

Tema dhe struktura e poezisë ka qasje ndaj një armiku të jashtëm konkret, por Albina nuk e ka marrë frymëzimin nga lufta pse ajo nuk e pranon luftën në vargun e saj. Ajo i vuajti personalisht pasojat e luftës dhe shkruajti për ato, por gjithsesi luftën nuk e ngjiti asnjëherë në poezi, pse ajo e sheh poezinë si një tempull të shenjtë dhe në tempull nuk hyjnë asnjëherë ata që bëjnë luftën.

Poezia "Sot e putha armikun tim" kombinon këto dy pamje për të krijuar një portret poetik të konfliktit dhe dëshirës për pajtim dhe harmoni, duke përdorur imazhe të fuqishme dhe simbole për të shprehur ndjenjat e poetes në mënyrë thelbësore.

 

V-Poezia "Sot e putha armikun tim" e Idrizit mund të analizohet në aspektin psikologjik e filozofik duke u fokusuar në vargje të caktuara që shprehin thelbin e saj. Le të shqyrtojmë disa elemente të poezisë në këtë dritare:

Aspekti Psikologjik:

Puthja e "armikut" në poezi simbolizon një akt të pajtimit dhe pranimi të ndjenjave të thella dhe tensioneve të brendshme, ajo tregon për nje proces të pasqyruar të zhvillimit emocional të autores, i cili po përpiqet të zbatojë një marrëdhënie të reja me veten.

Vargjet "Më dhembi në shpirt shija e tij,/atij i dogj në buzë e imja,/pastaj çdo gjë e hekurt shkriu mes nesh."shprehin një ndjenjë të thellë të plagosjes emocionale dhe tensionit të brendshëm shpirtëror. Autorja përjeton konfliktin e brendshëm dhe vuajtjen si rezultat i marrëdhënies me "armikun e tij". Plagët emocionale janë të thella dhe janë përjetuar në mënyrë të thellë. Ky varg shfaq një plagë emocionale të thellë që autorja e ka përjetuar për shkak të kësaj marrëdhënie konfliktuale, element ky që shpreh thellësinë e ndjenjave dhe dëmin emocional që ka sjellë ky konflikt.

Vargjet: "Besomëni, sot putha armikun tim/m’u duk se preka me dorë Hyjin,/e loti e bënte tjetër syrin e tij/dhe lumturia ime e pushtuar/se e ktheva në vete Njeriun."shprehin idenë e një akti të paqes dhe të pajtimit. Në një nivel psikologjik, puthja ndërmjet "armikut" dhe autorit paraqet një akt të shërimit emocional dhe ku autori ndihet sikur ka arritur një përparim dhe një ndryshim pozitiv në marrëdhënien me veten e tij.

 “Besomëni, sot putha armikun tim” shkruan poetja dhe ne ndjejmë se ky varg tregon që poetja i kontrollon ndjenjat e saj, ajo vendos vetë kur të shpreh ndjenjat ndaj armikut dhe përdor puthjen si një kurajo në synimin e saj.

Poezia transmeton një mesazh të rëndësishëm për pajtueshmërinë dhe aftësinë e njeriut për të ndryshuar ndjenjat. Duke u “përqafuar” me armikun dhe duke e puthur atë, poezia thekson se pajtueshmëria dhe marrëdhëniet më të mira mund të lindin edhe nga konfliktet më të tmerrshme siç është lufta ( këtu, e brednëshme). Ky është një mesazh emocional i fuqishëm që mund të përfaqësojë një dëshirë për paqe dhe harmoni edhe në një mjedis të përzier me konflikte dhe dhunë.

Aspekti Filozofik:

Vargu "Nesër fitues, e di nga sytë e tij,/do të zgjohet i dashuruar." përmend një ndryshim dhe përfitim të ardhshëm nga akti i pajtimit. Në një perspektivë filozofike, poezia mund të interpretohet si një reflektim mbi natyrën e marrëdhënies njerëzore dhe aftësinë e njeriut për të ndryshuar dhe për të përjetuar rritje personale përmes pajtimit me veten dhe me "armikun" e tij.

"Sot e putha armikun tim" Ky varg në fillim të poezisë mund të shikohet si një thirrje për të kuptuar më mirë "armikun e brendshëm". Në filozofinë e jetës dhe të ndjenjave, kjo poezi mund të interpretohet si një thirrje për të kuptuar dhe për të pranuar aspektet konfliktuale brenda vetes dhe për të kërkuar një lloj pajtimi dhe ekuilibri emocional.

Poezia paraqet një rrugëtim të vazhdueshëm drejt vetëpranimit dhe zhvillimit personal. Ajo sugjeron se për të arritur një gjendje më të mirë emocionale dhe filozofike, është e nevojshme të pajtohen me konfliktet brenda vetes.

Poezia gjithashtu përshkruan një kthesë emocionale ku autoren e kap një ndjenjë ekuilibri dhe lumturie pasi ka kuptuar më mirë veten dhe ka bërë marrëdhënie të reja me emocionet e saj. Kjo mund të interpretohet si një shembull i filozofisë së mënyrës së jetesës që synon përparim personal dhe pajtim me veten.

 

VI- Te kjo poezi shfaqen si rrallë herë në poezinë shqipe procese shpirtërore të njeriut si i Transformimi Personal pse: Poezia thekson se puthja e armikut e bën poeten të ndjehet sikur ka "prekur Hyjin" dhe se e kthen "Njeriun" te ai. Ky element mund të interpretohet si një ndryshim personal i thelbësuar në perceptimin e vetvetes dhe të tjetrit, ku pas konfliktit dhe traumatizimit, poezia shfaq një proces të rëndësishëm pozitiv të ndryshimit personal.

Gjithashtu puthja  duhet parë dhe si një akt i transformimit: pse puthja e armikut është akti që simbolizon ndryshimin më të madh emocional në poezinë e poetes. Këtë puthje e pasojnë ndjenja të qeta dhe lumturi, dhe ajo e shikon atë si një akt të mirëfilltë të transformimit dhe pajtueshmërisë. Ky element mund të kujtojë lexuesin për rëndësinë e ndryshimeve pozitive dhe mënyrës se si ndikojnë në mendjet dhe zemrat e njerëzve, edhe në momente të vështira.

Poezia “Sot e putha armikun tim” e poetes Albina Idrizi hap një dritare të re në poezinë shqipe, sa për aspektin psikologjik dhe filozofik të poezisë, ngritur mbi një bazë reale të jetës së përditëshme aq dhe për kurajën e saj si poete për të trajtuar tema të tilla. Sigurisht që arti poetik ndrin si një hënë e plotë mbi këto aspekte.

 

Sarandë, më shtator 2023

 

ALBINA IDRIZI

 

SOT E PUTHA ARMIKUN TIM

 

Sot e putha armikun tim

lehtë, butë, qetë...

Më dhembi në shpirt shija e tij,

atij i dogj në buzë e imja,

pastaj çdo gjë e hekurt shkriu mes nesh.

 

Besomëni, sot putha armikun tim

m’u duk se preka me dorë Hyjin,

e loti e bënte  tjetër syrin e tij

dhe lumturia ime e pushtuar

se e ktheva në vete Njeriun.

 

Po, sot putha armikun tim,

në paqe natës do të bëj gjumë,

ai vetveten duke luftuar.

Nesër fitues, e di nga sytë e tij,

do të zgjohet i dashuruar (f.20)