Kur kritika merr
përsipër të hyjë në thellësinë e sonetit
Lexim vlerësues i
librit të Natasha Xhelilit, «Rreth soneteve të Anton Nikë Berishës»
Nga Timo Mërkuri
Të shkruash për një vepër poetike
që kërkon vëmendje të posaçme ndaj fjalës, figurës, mendimit dhe ndërtimit të
saj, nuk është e njëjta gjë me të shkruarit për një tekst që e zbulon kuptimin
që në leximin e parë. Sonetet e Anton Nikë Berishës, të përmbledhura në librin
“Hire të vetmisë”, i përkasin një poezie që nuk e jep veten menjëherë. Ato
kërkojnë kthim te vargu, ndalim te një figurë, ndonjëherë edhe durimin për të
mos e mbyllur kuptimin me ngut. Pikërisht kjo e bën të veçantë edhe sfidën që
ka marrë përsipër Natasha Xhelili në studimin e saj.
Duhet thënë që në fillim: Xhelili
ka zgjedhur të merret me një poezi që nuk pranon lexim sipërfaqësor. Sonetet e
Berishës janë krijime të një niveli të lartë artistik dhe intelektual; për këtë
arsye, edhe studimi që u afrohet duhet të ketë një kërkesë të ngjashme ndaj
vetes. Në jo pak pjesë të librit, kjo arrihet. Autorja nuk mjaftohet me
evidentimin e temave, por kërkon të zbulojë lidhjet e brendshme të poezisë,
mënyrën si mendimi bëhet figurë dhe si forma e trashëguar e sonetit merr frymë
me shqetësimet e njeriut të sotëm.
Ajo që e bën librin me interes
nuk është vetëm numri i soneteve të shqyrtuara, por përpjekja për t’i parë ato
si pjesë të një bote poetike me ligjet, tensionet dhe marrëdhëniet e veta. Kjo
përpjekje nuk është gjithnjë e njëjtë në thellësi. Ka raste kur interpretimi
mund të shkonte më tej, të ndalej më gjatë te një varg ose të dëshmonte më
konkretisht një përfundim. Por këto vërejtje nuk e zbehin arritjen e
përgjithshme të studimit. Përkundrazi, tregojnë se kemi përpara një punë që
meriton të diskutohet seriozisht.
1. Një lexim që nis nga takimi me
tekstin
Në parathënie, Xhelili e
përcakton studimin si fryt të “një takimi të ngadaltë me tekstin” (f. 5). Kjo
shprehje nuk është thjesht një mënyrë e bukur për të paraqitur procesin e
leximit. Ajo përmban edhe një qëndrim ndaj poezisë: teksti nuk duhet nxituar,
as t’i imponohet një kuptim i gatshëm. Duhet dëgjuar në lëvizjen e vet, në atë
që thotë hapur, por edhe në atë që lë pezull.
Kur autorja shprehet se nuk
dëshiron “ta shtrëngojë poezinë në korniza”, por të ndjekë “lëvizjet e mendimit,
ritmin e fjalës dhe tensionet që ngjallin figura poetike kur bisedojnë me
njëra-tjetrën”, ajo shfaq një vetëdije të drejtë për mënyrën si duhet lexuar
poezia. Ajo nuk mund të ndahet në pjesë të izoluara e pastaj të bashkohet
mekanikisht. Është një organizëm ku çdo element merr kuptim edhe nga
marrëdhënia me të tjerët.
Vlera e kësaj qasjeje duket
sidomos në vëmendjen që Xhelili i kushton ndryshimeve të mundshme të tekstit
gjatë procesit krijues. Kur vëren se “një imazh lëkundet” ose se “një varg
kërkon drejtësinë e vet”, ajo na kujton se poezia nuk lind gjithmonë si një
tërësi e përfunduar, por kalon nëpër një proces kërkimi, përzgjedhjeje dhe
përpunimi. Këtu do të kishte pasur vlerë edhe krahasimi i ndonjë vargu në
variantin e hershëm me atë përfundimtar. Kjo do ta bënte më të prekshme atë që
autorja e shpreh në nivelin e mendimit.
Gjithsesi, rëndësi ka se leximi i
saj nuk nis nga dëshira për ta shpjeguar poezinë me çdo kusht, por nga
përpjekja për ta njohur. Kjo është një pikënisje e mirë për kritikën që i
qëndron pranë veprës, pa hequr dorë nga pavarësia e gjykimit.
2. Dija, krijimi dhe përgjegjësia
e njeriut
Një nga boshtet që Xhelili dallon
në sonetet e Berishës është kërkimi i dijes. Por dija këtu nuk paraqitet si
grumbull njohurish, as si shenjë e epërsisë së njeriut ndaj të tjerëve. Ajo
lidhet me përgjegjësinë, me vetëdijen për kufijtë njerëzorë dhe me nevojën për
të mos reshtur së kërkuari.
Në këtë rrafsh, autorja sjell në
vëmendje mendimin prometean dhe traditën sokratike e platonike. Referencat nuk
janë pa rëndësi, sepse e vendosin poezinë në dialog me trashëgiminë e mendimit
njerëzor. Por më shumë peshë merr mënyra si kjo trashëgimi mishërohet në
vargjet e Berishës: “etja që nuk shuhet asnjëherë: dituri të kesh e dituri të
rrezatosh” (f. 14–16).
Këtu dija nuk është pronë që
njeriu e mban për vete. Ajo duhet të rrezatojë, të dalë përtej kufijve të
individit, të bëhet pjesë e marrëdhënies me botën. Folja “rrezatosh” e zhvendos
dijen nga fusha e zotërimit në atë të dhënies. Njeriu nuk është i plotë vetëm
pse di; përgjegjësia nis kur atë që di e vë në shërbim të jetës dhe të tjetrit.
Xhelili e kupton drejt këtë
dimension dhe e lidh me një traditë të gjerë filozofike. Megjithatë, do të
kishte qenë me interes të ndalej më gjatë te mënyra si vetë ndërtimi i vargut e
bart këtë mendim. Sepse nuk kemi të bëjmë vetëm me një ide të shprehur në
poezi, por me një ide që merr frymë përmes figurës dhe ritmit të saj.
3. Soneti: formë e trashëguar,
frymëmarrje e gjallë
Një nga arritjet e studimit është
trajtimi i sonetit si formë që nuk e pengon lirinë krijuese. Xhelili e shpreh
këtë me një formulim të goditur: “Soneti nuk është një kafaz, por një skelë
arkitekturore” (f. 19). Metafora e përmbledh mirë marrëdhënien ndërmjet
rregullit dhe krijimit: forma nuk e mbyll poezinë, por i jep mbështetjen e
nevojshme për t’u ngritur.
Në sonetin 9, vargu: “Gjakim i
menduar, i tjerrë me ngadalë nëpër skutat e thella e të fshehta të trurit” (f.
20), e bën të dukshme lidhjen ndërmjet mendimit dhe procesit krijues. Fjala nuk
vjen si shpërthim i rastësishëm; ajo përpunohet, endet nëpër hapësira të
brendshme dhe kërkon trajtën e vet. Edhe në sonetin 25, ku përsëritja e foljeve
dhe lëvizja e vargut krijojnë një ndjesi dallgëzimi (f. 21–22), forma merr
pjesë në ndërtimin e kuptimit dhe nuk mbetet një skemë e jashtme.
Kur Xhelili e sheh sonetin si
“një ritëm të frymëmarrjes së mendimit” (f. 24), ajo prek një nga çështjet më
të rëndësishme të librit. Forma klasike nuk është thjesht një trashëgimi që
duhet ruajtur. Ajo mund të bëhet një mënyrë e re e të menduarit dhe e të
shprehurit. Berisha nuk e përdor sonetin për t’iu nënshtruar një modeli të
gatshëm; e mbush atë me shqetësime, përplasje dhe përsiatje që burojnë nga
përvoja e tij krijuese.
Këtu qëndron edhe një nga vlerat
e poezisë së tij: liria nuk shpallet duke e braktisur formën, por duke e bërë
atë t’i shërbejë një përmbajtjeje të re. Xhelili e ka dalluar këtë marrëdhënie
dhe i ka dhënë vendin e duhur në studimin e saj.
4. Vetmia – hapësirë e
shumëfishtë e qenies
Vetmia është një nga temat
qendrore të Hire të vetmisë, por do të ishte e pamjaftueshme ta kuptonim vetëm
si mungesë të tjetrit ose si gjendje izolimi. Në sonetet e Berishës, ajo ka
disa fytyra: mund të jetë hapësirë e njohjes së vetvetes, vend i krijimit,
përballje me trazimin e brendshëm, por edhe gjendje e rëndë që e vë njeriun
përballë kufijve të tij.
Xhelili e ndjek këtë shumësi
kuptimore dhe, në disa nga leximet më të arrira, arrin të tregojë se vetmia nuk
është një gjendje e palëvizshme. Ajo ndryshon bashkë me lëvizjet e qenies. Në
sonetin 3, për shembull, njeriu hyn në një proces të thellë të vetëvëzhgimit,
në një lloj “gërmimi” brenda vetes, ku “matet çdo hap, çdo mendim, çdo fjalë”.
Kjo lëvizje e brendshme merr një përmasë të veçantë në vargjet: “Brenda teje
ndodh bulëzimi i frymësisë, erësimi i luleve të kopshtit të parajsës”; “notimi
i shpirtit nëpër vrushkuj ndriçimi” (f. 25).
Vetmia këtu nuk është zbrazëti.
Përkundrazi, ajo bëhet hapësirë ku diçka lind, çel dhe merr dritë. Figura e
kopshtit dhe e bulëzimit i japin vetmisë një kuptim krijues. Njeriu tërhiqet në
brendinë e vet jo për t’u shkëputur përfundimisht nga bota, por për të zbuluar
një botë tjetër, atë që nuk shihet në sipërfaqe. Xhelili e dallon këtë kthim
nga vetja si një proces që nuk mbetet në kufijtë e përsiatjes, por shndërrohet
në përvojë të brendshme krijuese.
Por kjo nuk është e vetmja pamje.
Në sonetin 21, vetmia merr edhe ngjyrime më të trazuara, duke dëshmuar se
kthimi drejt vetes nuk sjell gjithmonë qetësi. Nganjëherë ai hap plagë, zgjon
frikëra dhe e vë qenien përballë një errësire që nuk mund ta shmangë. Kështu,
vetmia nuk idealizohet: ajo mund të jetë njëherësh burim ndriçimi dhe vend i
përplasjes me vetveten. Pikërisht kjo lëvizje ndërmjet vetmisë krijuese dhe
asaj shqetësuese e bën temën më të pasur.
Xhelili e zgjeron interpretimin
me nocione si “mikrokosmos”, “parim ekzistencial” dhe “ekologji e brendshme”.
Janë shprehje që hapin mundësi kuptimore, por jo gjithmonë shoqërohen me
analizë të mjaftueshme të vargut. Sidomos kur vetmia ngrihet në përmasën e një
mikrokosmosi që përmbledh botën, do të kërkohej të shihej më qartë se cilat
figura dhe cilat marrëdhënie poetike e mbështesin këtë përfundim. Megjithatë,
drejtimi i leximit është i qëlluar: vetmia në këtë poezi nuk është temë e
vetme, por një mënyrë për ta parë dhe për ta përjetuar qenien.
5. Natyra, koha dhe kujtesa e
botës së brendshme
Në sonetet e Berishës, natyra nuk
qëndron përballë njeriut si peizazh i jashtëm. Ajo hyn në përjetimin e tij,
bëhet gjuhë e trazimeve, e qetësisë, e kujtesës dhe e ndryshimit. Kjo
marrëdhënie është një nga aspektet që Xhelili përpiqet të ndjekë në disa
sonete.
Në sonetin 11, lidhja e njeriut
me botën natyrore shprehet përmes një figure të thjeshtë, por domethënëse: “si
faqet e fletës që s’mund të ndahen nëse e zhbën njërën e zhbën dhe tjetrën” (f.
32).
Kjo figurë nuk e paraqet natyrën
si diçka të huaj për njeriun. Përkundrazi, e bën të dukshme ndërvarësinë e
tyre. Dëmtimi i njërës faqe prek edhe tjetrën; ashtu siç ndodh me njeriun dhe
botën ku ai jeton. Kështu, figura nuk shërben vetëm për të shprehur lidhjen e
njeriut me natyrën, por edhe për të treguar se asnjëra nuk mund të kuptohet e
shkëputur nga tjetra. Këtu natyra nuk është dekor i poezisë, por pjesë e vetë
mendimit të saj.
Në sonetin 12, ankthi merr
trajtën e “vrundullimës” që “synon bredhjen nëpër zgafelle”. Lëvizja e figurës
krijon ndjesinë e një presioni të brendshëm, të diçkaje që nuk gjen qetësi dhe
kërkon dalje. Xhelili e lidh këtë gjendje me marrëdhënien e njeriut me
hapësirën dhe me natyrën, duke e zgjeruar leximin përtej kuptimit të
drejtpërdrejtë të figurës. Ky interpretim fiton më shumë peshë kur shihet edhe
përballë sonetit 21, ku ndjenja e ndrydhur merr përmasat e një shpërthimi
vullkanik. Kështu, elementet e natyrës nuk shprehin vetëm gjendje të ndryshme
shpirtërore, por edhe intensitetin e tyre.
Një tjetër dimension merr koha.
Ajo nuk matet vetëm me kalimin e ditëve dhe të viteve. Përjetohet brenda
njeriut, në kujtesë, në shtresëzimin e përvojave dhe në mënyrën si e shkuara
vazhdon të ndikojë të tashmen. Në sonetin 23, kjo ndjesi shprehet në vargjet:
“E djeshmja e mbindërtuar nëpër mote e palosur thellë shtresave të kujtesës”
(f. 37).
E djeshmja nuk është zhdukur. Ajo
është palosur, është vendosur në shtresa, por vazhdon të jetojë në brendinë e
njeriut. Kjo figurë e bën kujtesën më shumë se një depo të përvojave të
kaluara: ajo është një forcë që merr pjesë në ndërtimin e vetëdijes. Metafora e
shtresave e afron kujtesën me një formacion që ndërtohet ngadalë, ku asgjë nuk
humbet krejtësisht, por mbetet e pranishme në një formë tjetër.
Xhelili e dallon këtë lidhje
ndërmjet kohës dhe kujtesës. Megjithatë, në disa raste do të kishte qenë me
interes të ndiqej më gjerë se si kjo përvojë ndryshon nga një sonet në tjetrin.
Sidomos lidhja që ajo krijon ndërmjet kohës, hapësirës dhe përjetimit të
brendshëm, e trajtuar edhe përmes sonetit 20, do të meritonte një ndalesë më të
gjatë. Kështu do të bëhej më e qartë jo vetëm çfarë kuptimi ka koha, por edhe
si ndërtohet ajo poetikisht.
6. Metafora, simboli dhe kundërvëniet
– mekanizmat e kuptimit
Në poezinë e Berishës, metafora
nuk është zbukurim i vargut. Ajo është mënyrë për ta bërë të prekshme atë që
nuk mund të thuhet drejtpërdrejt. Përmes saj, gjendjet e brendshme marrin trup,
lëvizje dhe ngjyrë. Xhelili i kushton vëmendje kësaj mënyre të ndërtimit të
kuptimit dhe përpiqet të dallojë funksionin e figurave në tërësinë e sonetit.
Kjo është një qasje e nevojshme,
sepse metaforat e Berishës nuk qëndrojnë gjithmonë të veçuara. Shpesh ato
lidhen me njëra-tjetrën, përsëriten, ndryshojnë dhe krijojnë një rrjet
kuptimor. E njëjta gjë mund të thuhet për simbolet. Ato nuk duhen parë si
shenja me një domethënie të vetme, të mbyllur njëherë e përgjithmonë. Kuptimi i
tyre lind nga marrëdhënia me figurat e tjera dhe nga vendi që zënë në
strukturën e poezisë.
Në këtë pikë, do të kërkohej një
dallim më i prerë ndërmjet metaforës, simbolit dhe motivit të përsëritur. Jo
çdo figurë që kthehet në disa sonete bëhet vetvetiu simbol; po ashtu, jo çdo
metaforë mbart të njëjtën peshë në tërësinë e veprës. Ky dallim nuk është
thjesht çështje terminologjie; ai ndihmon të kuptohet më saktë se si ndërtohet
dhe zhvillohet kuptimi në poezinë e Berishës.
Një rëndësi të veçantë merr
figura e “Ti”-së. Në sonetin 4, vargu: “herë – herë e përfill e herë e prapëson
/ rrezatimin n’pasqyrë ku shumëfishohet vetja” (f. 61), hap mundësinë e një
marrëdhënieje të ndërlikuar ndërmjet vetes dhe tjetrit. Xhelili e sheh këtë
figurë si një alter ego lirike, si pasqyrë ku subjekti vëzhgon dhe përballet me
vetveten. Në sonetin 11, kjo shumësi merr një ngjyrim etik: “je vetvetja ku
zëri i të mirës / vërshon nëpër ty përplot me gëzim / ose e keqja t’godet me
gëlim shtrëngate” (f. 62).
Këtu “Ti”-ja nuk është thjesht
një bashkëbisedues i jashtëm. Ajo bëhet hapësira ku ndeshen e mira dhe e keqja,
ku njeriu përballet me mundësitë dhe kundërshtitë e veta. Xhelili e zgjeron
këtë figurë edhe në drejtime të tjera, duke e parë si një prani
shumëdimensionale në marrëdhënie me vetveten dhe me parimet universale. Kjo
është një nga pikat interesante të interpretimit të saj. Megjithatë, sa më
shumë kuptime i atribuohen kësaj figure, aq më e nevojshme bëhet mbështetja e
tyre me shembuj të tjerë nga sonetet. Kështu, hapësira e kuptimit do të mbetej
e lirë, pa u bërë e paqartë.
Në të njëjtën fushë hyjnë edhe
kundërvëniet: drita dhe errësira, jeta dhe vdekja, shpresa dhe zhgënjimi,
ngritja dhe rënia. Ato nuk janë thjesht mjete stilistike. Shpesh përfaqësojnë
dy forca që bashkëjetojnë brenda njeriut. Në disa raste, kufiri ndërmjet tyre
bëhet i lëvizshëm: drita nuk e përjashton errësirën, as shpresa nuk e zhduk
zhgënjimin. Njeriu jeton në këtë përplasje, jo jashtë saj.
Xhelili i sheh këto marrëdhënie
si pjesë të një dialektike të brendshme. Do të ishte e dobishme që, në disa
shembuj, të dallonte më qartë antitezën nga paradoksi dhe nga metafora me
tension të brendshëm. Këto forma mund të afrohen, por nuk janë e njëjta gjë. Në
një studim që i kushton kaq shumë vëmendje mekanizmave të figuracionit, ky
dallim do ta bënte analizën më të përpiktë dhe do të ndihmonte të shihej jo
vetëm prania e kundërshtive, por edhe mënyra si ato veprojnë në ndërtimin e
kuptimit.
7. Rrëfimi, muzika dhe heshtja
Kjo pikë bashkon tri çështje që
në sonetet e Berishës lidhen ngushtë me njëra-tjetrën: lëvizjen e brendshme të
poezisë, përjetimin e saj tingullor dhe atë që mbetet përtej fjalës. Do të ruaj
këtë ndërthurje, por do të bëj më të qartë dallimin mes elementit rrëfimtar dhe
zhvillimit të imazhit lirik.
Soneti është formë lirike, por
kjo nuk do të thotë se brenda tij nuk mund të zhvillohet një lëvizje
rrëfimtare. Në disa nga krijimet e Berishës, gjendja poetike nuk qëndron e
ngrirë. Ajo kalon nëpër etapa, ndryshon drejtim, përshpejtohet ose
ngadalësohet. Xhelili e vëren këtë prani të elementit rrëfimtar dhe e përcakton
jo si rrëfim ngjarjesh, por si një rrjedhë veprimesh dhe reflektimesh të
brendshme. Në këtë kuptim, ajo përpiqet të tregojë se edhe poezia lirike mund
të ketë një zhvillim, pa u mbështetur në një subjekt të mirëfilltë.
Në sonetin 6, për shembull,
lëvizja e mendimit shfaqet në vargjet: “Ëndërrim i qetë që gëlon pa u ndalur /
hullive të pambarim të mendimit kur vegimet e mbërthyera me terr e dritë
turravrapën si shakullina të paftuara.” Këtu mendimi nuk paraqitet si një
gjendje e përfunduar, por si një proces që merr hov, përfshihet nga vegimet dhe
lëviz mes dritës e errësirës. Në sonetin 7, ngritja dhe zbritja marrin trajtën
e valëve që nuk pushojnë. Këto lëvizje krijojnë një zhvillim të brendshëm, por
duhet bërë dallimi ndërmjet rrëfimit në kuptimin e mirëfilltë dhe lëvizjes së
imazhit poetik. Jo çdo ndryshim i gjendjes lirike përbën rrëfim. Xhelili e ka
parasysh këtë veçori, por do të ishte me interes që kufiri ndërmjet procesit të
brendshëm dhe elementit narrativ të sqarohej më tej, përmes krahasimit të disa
soneteve.
Një nga pjesët më të ndjeshme të
studimit është vëmendja ndaj muzikës dhe heshtjes. Xhelili nuk kufizohet te
rimat ose te rregullsia metrike. Ajo ndalet te pikësimi, te pauzat, te
përdorimi i vizave, te rrjedha sintaksore, te aliteracioni dhe asonanca.
Kështu, muzika e sonetit nuk shihet si tingëllimë e jashtme, por si pjesë e
përjetimit. Veçanërisht vëmendja ndaj vizës është me vend, sepse autorja e sheh
atë jo vetëm si shenjë pikësimi, por edhe si një ndalesë ku mendimi ndërpritet,
merr frymë dhe vazhdon.
Në sonetin 1, viza në fund të
vargut: “që shkakton kënaqësi o sjell kokëçarje / edhe të yshtë drejt të
panjohurës –” e lë mendimin të hapur, sikur vargu të mos ketë thënë ende
gjithçka. Në sonetin 22, tingujt e ashpër të vargut: “Helm i gjarprit që i
ngushton damarët, / zhbiron nëpër trup, futet deri në palcë”, e bëjnë të
ndjeshme edhe në nivelin tingullor përvojën e dhimbjes. Tingulli nuk e shoqëron
vetëm kuptimin; ai bëhet pjesë e tij. Në këta shembuj, Xhelili arrin të tregojë
se muzika e poezisë nuk qëndron vetëm te ajo që dëgjohet, por edhe te mënyra si
fjala e përçon gjendjen shpirtërore.
Edhe heshtja fiton një vend të
veçantë. Vargu i sonetit 34, “Gur i varrit që flet me gjuhën e heshtjes”,
përmban një kundërthënie që e bën heshtjen të duket si një formë tjetër e të
folurit. Po kështu, shprehja “këngë që këndohesh edhe pa fjalë” e kthen
heshtjen në një prani që mund të dëgjohet. Xhelili e ndjek këtë kuptim edhe në
sonetet 10 dhe 28, ku heshtja lidhet me lodhjen e mendimit, por edhe me një
komunikim të brendshëm që kapërcen fjalën. Në sonetin përmbyllës, pragu i
“Heshtjes së madhe” merr një përmasë edhe më të thellë.
Këtu Xhelili prek një nga nyjat
më të bukura të kësaj poezie: heshtja nuk është mungesë e zërit, por një
gjendje ku fjala duket se arrin kufirin e vet dhe lë vend për diçka që nuk mund
të thuhet plotësisht. Megjithatë, lidhja që krijohet ndërmjet këngës pa fjalë,
heshtjes së brendshme dhe “Heshtjes së madhe” në sonetin e fundit do të
meritonte një ndalesë më të gjatë. Aty këto pamje nuk qëndrojnë të shkëputura;
ato mund të lexohen si shkallë të ndryshme të një përvoje që nis në brendinë e
njeriut dhe shkon drejt kufirit të së shprehurës.
8. Soneti përmbyllës dhe
arkitektura e tërësisë
Soneti i fundit zë një vend të
veçantë në leximin e Hire të vetmisë. Vargje si “Grahmë ku zë fill frymësia e
vdekjes” dhe figura e “flakësimit që pjellin humnerat” e çojnë mendimin drejt
një përballjeje me kufijtë e ekzistencës. Edhe figura e Uliksit, që “bredh
brenda qenies sate”, e zgjeron këtë përvojë përtej një gjendjeje thjesht
individuale. Udhëtimi nuk zhvillohet vetëm në hapësirën e jashtme; ai vazhdon
brenda njeriut, nëpër rrugët e kujtesës dhe të vetëdijes, aty ku përvoja e
jetuar merr një kuptim tjetër.
Xhelili e lidh këtë sonet me
poezinë e Lasgush Poradecit dhe me “Gjeniun e anijes”. Krahasimi është me
interes, sepse e vendos krijimin e Berishës në një dialog me traditën poetike
shqipe. Por këtu do të vlente një ndalesë më e hollësishme te ajo që i afron
dhe, sidomos, te ajo që i ndan dy poetët. Shtysa lirike e Poradecit nuk
përputhet plotësisht me përballjen më të drejtpërdrejtë ekzistenciale që gjejmë
te Berisha. Ngjashmëria mund të jetë pikënisje e krahasimit, por nuk duhet të
na largojë nga veçantia e secilit poet.
Veçanërisht e rëndësishme është
mënyra si autorja e vendos sonetin e parë përballë të fundit. Në njërin skaj
qëndron dhurata e krijimit dhe e dijes që duhet të rrezatojë; në tjetrin, pragu
i vdekjes dhe i “Heshtjes së madhe”. Kjo përballje nuk do të thotë medoemos
mohim i fillimit. Përkundrazi, soneti i fundit duket sikur e kthen dritën e të
parit në një dritë më të vetëdijshme, sepse e vendos përballë kufirit të fundit
njerëzor. Kështu, përmbledhja fiton një arkitekturë që nuk mbështetet vetëm në
renditjen e krijimeve, por edhe në marrëdhënien e brendshme që krijohet
ndërmjet tyre.
Ky është një nga çastet kur
studimi i Xhelilit del përtej shqyrtimit të soneteve veç e veç dhe arrin të
kapë një nga lidhjet që mbajnë të bashkuar tërësinë e librit. Autorja nuk
merret vetëm me kuptimin e një poezie, por përpiqet të zbulojë se çfarë ndodh
kur krijimet vendosen në marrëdhënie me njëra-tjetrën. Dhe pikërisht në këtë
lexim të ndërsjellë, ku një sonet ndriçon tjetrin, bëhet më e dukshme
arkitektura e brendshme e Hire të vetmisë.
9. Gjuha, trashëgimia dhe vendi i
poezisë në kohën tonë
Në pjesën përmbyllëse, Xhelili
ndalet te fjalori i Berishës dhe te disa fjalë që nuk janë pjesë e përdorimit
të përditshëm, si “kjasim”, “vrundull”, “rrëshek”, “mëshikëz”, “shkumbësi” dhe
“vistrak” (f. 124–127). Vëmendja ndaj tyre është e rëndësishme, sepse gjuha
poetike nuk ndërtohet vetëm me fjalë të zakonshme. Ajo mbështetet edhe në kujtesën
e gjuhës, në shtresat e saj dialektore, në fjalë të rralla që ruajnë ende forcë
shprehëse.
Fjalori shpjegues që shoqëron
studimin e ndihmon lexuesin të afrohet me këto njësi leksikore. Do të ishte me
interes që, në disa raste, të dallohej më qartë kuptimi i fjalës në burimet
leksikografike nga ngarkesa që merr në kontekstin poetik. Një fjalë mund të
ketë një kuptim të përcaktuar në fjalor, por në poezi të fitojë një hije, një
tingëllimë ose një ngarkesë emocionale që nuk përfshihet në përkufizimin e saj.
Studimi prek edhe çështjen e
aktualitetit të sonetit në kohën tonë, kur komunikimi është bërë i shpejtë, i
fragmentuar dhe shpesh i zhurmshëm. Në këtë sfond, forma e përqendruar e
sonetit mund të përfaqësojë një mënyrë tjetër të qëndrimit përballë botës. Por
nuk është forma klasike, në vetvete, ajo që e bën poezinë bashkëkohore.
Vendimtare është ajo që poeti arrin të vendosë brenda saj, mënyra si përvoja e
sotme shndërrohet në mendim dhe figurë.
Këtu do të kishte vend edhe për
një pozicionim më të drejtpërdrejtë të Berishës në raport me prirjet e poezisë
së sotme shqipe. Megjithatë, Xhelili e bën të qartë se soneti nuk është një
formë e mbetur në të kaluarën. Ai mund të mbetet i gjallë, nëse brenda tij
vazhdon të ndodhë një përvojë e vërtetë krijuese.
Libri i Natasha Xhelilit është
një përpjekje serioze për të hyrë në botën poetike të Anton Nikë Berishës.
Merita e tij qëndron në faktin se nuk e trajton sonetin si formë të mbyllur, as
poezinë si tekst që duhet vetëm shpjeguar. Përkundrazi, kërkon të zbulojë
marrëdhëniet ndërmjet mendimit, figurës, ritmit, kujtesës, vetmisë dhe
heshtjes. Përmes tyre, studimi prek edhe disa prej shqetësimeve që e shoqërojnë
njeriun në përballjen me vetveten dhe botën.
Nuk do të ishte e drejtë të
liheshin mënjanë edhe kufijtë e tij. Në disa pjesë, nocionet teorike janë më të
dendura se dëshmia tekstuale që i mbështet; diku tjetër, një ide e trajtuar më
parë rikthehet pa fituar një shtresë të re kuptimore. Ka edhe raste kur
krahasimi letrar do të kërkonte dallime më të imta. Por këto janë çështje që
lidhen me thellimin e mëtejshëm të një pune me vlera, jo me mungesën e një
boshti të qartë interpretues.
Duhet pasur parasysh edhe
vështirësia e vetë objektit të këtij studimi. Natasha Xhelili ka marrë përsipër
të analizojë sonete që nuk janë krijime të zakonshme. Ato mbartin përqendrim të
lartë mendimi, ndërtim figurativ të ndërlikuar dhe një marrëdhënie të veçantë
ndërmjet formës e përmbajtjes. Nuk është e lehtë t’u afrohesh pa rënë në njërin
nga dy skajet: ose t’i përmbledhësh, duke humbur thellësinë e tyre, ose t’i
mbulosh me një aparat teorik që e largon lexuesin nga poezia. Xhelili, në
pjesën më të mirë të studimit, arrin t’u shmanget këtyre rreziqeve. Ajo e mban
leximin pranë tekstit dhe, njëkohësisht, përpiqet ta çojë drejt horizonteve më
të gjera të mendimit.
Prandaj, edhe vlerësimi im për
këtë libër është i lartë. Studimi nuk qëndron vetëm te vullneti për të
shpjeguar 35 sonete, por te përpjekja për të zbuluar një univers poetik dhe për
ta vendosur në marrëdhënie me traditën, filozofinë dhe përvojën njerëzore. Në
disa çaste, kritika arrin të ecë në të njëjtën lartësi me veprën që shqyrton.
Kjo kërkon dije, ndjeshmëri dhe, mbi të gjitha, respekt për fjalën poetike.
Pikërisht këtu do të kërkoja
vlerën më të qëndrueshme të këtij libri: ai nuk e mbyll sonetin në një
shpjegim, por na kthen përsëri tek ai. Pas leximit të studimit, disa vargje
mbeten të hapura, disa figura kërkojnë një ndalesë të dytë, ndërsa disa pyetje
vazhdojnë të lëvizin në mendjen e lexuesit. Kur kritika arrin të zgjojë
dëshirën për t’u kthyer te poezia, ajo ka bërë diçka më shumë se sa të ketë
dhënë një shpjegim.
Në fund, do të veçoja edhe
poezinë kushtuar poetit, “Poetit” (f. 132), ku shprehja “soneti yt s’është
formë, është frymëmarrje” duket sikur përmbledh jo vetëm një nga përfundimet e
studimit, por edhe vetë marrëdhënien e autores me veprën që ka shqyrtuar.
Soneti, në këtë kuptim, nuk është thjesht një strukturë e trashëguar. Është një
mënyrë e të qenit në poezi, një formë që merr jetë nga ajo që poeti arrin të
derdhë brenda saj.
Sarandë, nëntor 2026