Wednesday, 18 November 2026

 

 

Kur kritika merr përsipër të hyjë në thellësinë e sonetit

Lexim vlerësues i librit të Natasha Xhelilit, «Rreth soneteve të Anton Nikë Berishës»

 

Nga Timo Mërkuri

Të shkruash për një vepër poetike që kërkon vëmendje të posaçme ndaj fjalës, figurës, mendimit dhe ndërtimit të saj, nuk është e njëjta gjë me të shkruarit për një tekst që e zbulon kuptimin që në leximin e parë. Sonetet e Anton Nikë Berishës, të përmbledhura në librin “Hire të vetmisë”, i përkasin një poezie që nuk e jep veten menjëherë. Ato kërkojnë kthim te vargu, ndalim te një figurë, ndonjëherë edhe durimin për të mos e mbyllur kuptimin me ngut. Pikërisht kjo e bën të veçantë edhe sfidën që ka marrë përsipër Natasha Xhelili në studimin e saj.

Duhet thënë që në fillim: Xhelili ka zgjedhur të merret me një poezi që nuk pranon lexim sipërfaqësor. Sonetet e Berishës janë krijime të një niveli të lartë artistik dhe intelektual; për këtë arsye, edhe studimi që u afrohet duhet të ketë një kërkesë të ngjashme ndaj vetes. Në jo pak pjesë të librit, kjo arrihet. Autorja nuk mjaftohet me evidentimin e temave, por kërkon të zbulojë lidhjet e brendshme të poezisë, mënyrën si mendimi bëhet figurë dhe si forma e trashëguar e sonetit merr frymë me shqetësimet e njeriut të sotëm.

Ajo që e bën librin me interes nuk është vetëm numri i soneteve të shqyrtuara, por përpjekja për t’i parë ato si pjesë të një bote poetike me ligjet, tensionet dhe marrëdhëniet e veta. Kjo përpjekje nuk është gjithnjë e njëjtë në thellësi. Ka raste kur interpretimi mund të shkonte më tej, të ndalej më gjatë te një varg ose të dëshmonte më konkretisht një përfundim. Por këto vërejtje nuk e zbehin arritjen e përgjithshme të studimit. Përkundrazi, tregojnë se kemi përpara një punë që meriton të diskutohet seriozisht.

1. Një lexim që nis nga takimi me tekstin

Në parathënie, Xhelili e përcakton studimin si fryt të “një takimi të ngadaltë me tekstin” (f. 5). Kjo shprehje nuk është thjesht një mënyrë e bukur për të paraqitur procesin e leximit. Ajo përmban edhe një qëndrim ndaj poezisë: teksti nuk duhet nxituar, as t’i imponohet një kuptim i gatshëm. Duhet dëgjuar në lëvizjen e vet, në atë që thotë hapur, por edhe në atë që lë pezull.

Kur autorja shprehet se nuk dëshiron “ta shtrëngojë poezinë në korniza”, por të ndjekë “lëvizjet e mendimit, ritmin e fjalës dhe tensionet që ngjallin figura poetike kur bisedojnë me njëra-tjetrën”, ajo shfaq një vetëdije të drejtë për mënyrën si duhet lexuar poezia. Ajo nuk mund të ndahet në pjesë të izoluara e pastaj të bashkohet mekanikisht. Është një organizëm ku çdo element merr kuptim edhe nga marrëdhënia me të tjerët.

 

Vlera e kësaj qasjeje duket sidomos në vëmendjen që Xhelili i kushton ndryshimeve të mundshme të tekstit gjatë procesit krijues. Kur vëren se “një imazh lëkundet” ose se “një varg kërkon drejtësinë e vet”, ajo na kujton se poezia nuk lind gjithmonë si një tërësi e përfunduar, por kalon nëpër një proces kërkimi, përzgjedhjeje dhe përpunimi. Këtu do të kishte pasur vlerë edhe krahasimi i ndonjë vargu në variantin e hershëm me atë përfundimtar. Kjo do ta bënte më të prekshme atë që autorja e shpreh në nivelin e mendimit.

Gjithsesi, rëndësi ka se leximi i saj nuk nis nga dëshira për ta shpjeguar poezinë me çdo kusht, por nga përpjekja për ta njohur. Kjo është një pikënisje e mirë për kritikën që i qëndron pranë veprës, pa hequr dorë nga pavarësia e gjykimit.

2. Dija, krijimi dhe përgjegjësia e njeriut

Një nga boshtet që Xhelili dallon në sonetet e Berishës është kërkimi i dijes. Por dija këtu nuk paraqitet si grumbull njohurish, as si shenjë e epërsisë së njeriut ndaj të tjerëve. Ajo lidhet me përgjegjësinë, me vetëdijen për kufijtë njerëzorë dhe me nevojën për të mos reshtur së kërkuari.

Në këtë rrafsh, autorja sjell në vëmendje mendimin prometean dhe traditën sokratike e platonike. Referencat nuk janë pa rëndësi, sepse e vendosin poezinë në dialog me trashëgiminë e mendimit njerëzor. Por më shumë peshë merr mënyra si kjo trashëgimi mishërohet në vargjet e Berishës: “etja që nuk shuhet asnjëherë: dituri të kesh e dituri të rrezatosh” (f. 14–16).

Këtu dija nuk është pronë që njeriu e mban për vete. Ajo duhet të rrezatojë, të dalë përtej kufijve të individit, të bëhet pjesë e marrëdhënies me botën. Folja “rrezatosh” e zhvendos dijen nga fusha e zotërimit në atë të dhënies. Njeriu nuk është i plotë vetëm pse di; përgjegjësia nis kur atë që di e vë në shërbim të jetës dhe të tjetrit.

Xhelili e kupton drejt këtë dimension dhe e lidh me një traditë të gjerë filozofike. Megjithatë, do të kishte qenë me interes të ndalej më gjatë te mënyra si vetë ndërtimi i vargut e bart këtë mendim. Sepse nuk kemi të bëjmë vetëm me një ide të shprehur në poezi, por me një ide që merr frymë përmes figurës dhe ritmit të saj.

3. Soneti: formë e trashëguar, frymëmarrje e gjallë

Një nga arritjet e studimit është trajtimi i sonetit si formë që nuk e pengon lirinë krijuese. Xhelili e shpreh këtë me një formulim të goditur: “Soneti nuk është një kafaz, por një skelë arkitekturore” (f. 19). Metafora e përmbledh mirë marrëdhënien ndërmjet rregullit dhe krijimit: forma nuk e mbyll poezinë, por i jep mbështetjen e nevojshme për t’u ngritur.

Në sonetin 9, vargu: “Gjakim i menduar, i tjerrë me ngadalë nëpër skutat e thella e të fshehta të trurit” (f. 20), e bën të dukshme lidhjen ndërmjet mendimit dhe procesit krijues. Fjala nuk vjen si shpërthim i rastësishëm; ajo përpunohet, endet nëpër hapësira të brendshme dhe kërkon trajtën e vet. Edhe në sonetin 25, ku përsëritja e foljeve dhe lëvizja e vargut krijojnë një ndjesi dallgëzimi (f. 21–22), forma merr pjesë në ndërtimin e kuptimit dhe nuk mbetet një skemë e jashtme.

Kur Xhelili e sheh sonetin si “një ritëm të frymëmarrjes së mendimit” (f. 24), ajo prek një nga çështjet më të rëndësishme të librit. Forma klasike nuk është thjesht një trashëgimi që duhet ruajtur. Ajo mund të bëhet një mënyrë e re e të menduarit dhe e të shprehurit. Berisha nuk e përdor sonetin për t’iu nënshtruar një modeli të gatshëm; e mbush atë me shqetësime, përplasje dhe përsiatje që burojnë nga përvoja e tij krijuese.

Këtu qëndron edhe një nga vlerat e poezisë së tij: liria nuk shpallet duke e braktisur formën, por duke e bërë atë t’i shërbejë një përmbajtjeje të re. Xhelili e ka dalluar këtë marrëdhënie dhe i ka dhënë vendin e duhur në studimin e saj.

4. Vetmia – hapësirë e shumëfishtë e qenies

Vetmia është një nga temat qendrore të Hire të vetmisë, por do të ishte e pamjaftueshme ta kuptonim vetëm si mungesë të tjetrit ose si gjendje izolimi. Në sonetet e Berishës, ajo ka disa fytyra: mund të jetë hapësirë e njohjes së vetvetes, vend i krijimit, përballje me trazimin e brendshëm, por edhe gjendje e rëndë që e vë njeriun përballë kufijve të tij.

Xhelili e ndjek këtë shumësi kuptimore dhe, në disa nga leximet më të arrira, arrin të tregojë se vetmia nuk është një gjendje e palëvizshme. Ajo ndryshon bashkë me lëvizjet e qenies. Në sonetin 3, për shembull, njeriu hyn në një proces të thellë të vetëvëzhgimit, në një lloj “gërmimi” brenda vetes, ku “matet çdo hap, çdo mendim, çdo fjalë”. Kjo lëvizje e brendshme merr një përmasë të veçantë në vargjet: “Brenda teje ndodh bulëzimi i frymësisë, erësimi i luleve të kopshtit të parajsës”; “notimi i shpirtit nëpër vrushkuj ndriçimi” (f. 25).

Vetmia këtu nuk është zbrazëti. Përkundrazi, ajo bëhet hapësirë ku diçka lind, çel dhe merr dritë. Figura e kopshtit dhe e bulëzimit i japin vetmisë një kuptim krijues. Njeriu tërhiqet në brendinë e vet jo për t’u shkëputur përfundimisht nga bota, por për të zbuluar një botë tjetër, atë që nuk shihet në sipërfaqe. Xhelili e dallon këtë kthim nga vetja si një proces që nuk mbetet në kufijtë e përsiatjes, por shndërrohet në përvojë të brendshme krijuese.

Por kjo nuk është e vetmja pamje. Në sonetin 21, vetmia merr edhe ngjyrime më të trazuara, duke dëshmuar se kthimi drejt vetes nuk sjell gjithmonë qetësi. Nganjëherë ai hap plagë, zgjon frikëra dhe e vë qenien përballë një errësire që nuk mund ta shmangë. Kështu, vetmia nuk idealizohet: ajo mund të jetë njëherësh burim ndriçimi dhe vend i përplasjes me vetveten. Pikërisht kjo lëvizje ndërmjet vetmisë krijuese dhe asaj shqetësuese e bën temën më të pasur.

Xhelili e zgjeron interpretimin me nocione si “mikrokosmos”, “parim ekzistencial” dhe “ekologji e brendshme”. Janë shprehje që hapin mundësi kuptimore, por jo gjithmonë shoqërohen me analizë të mjaftueshme të vargut. Sidomos kur vetmia ngrihet në përmasën e një mikrokosmosi që përmbledh botën, do të kërkohej të shihej më qartë se cilat figura dhe cilat marrëdhënie poetike e mbështesin këtë përfundim. Megjithatë, drejtimi i leximit është i qëlluar: vetmia në këtë poezi nuk është temë e vetme, por një mënyrë për ta parë dhe për ta përjetuar qenien.

5. Natyra, koha dhe kujtesa e botës së brendshme

Në sonetet e Berishës, natyra nuk qëndron përballë njeriut si peizazh i jashtëm. Ajo hyn në përjetimin e tij, bëhet gjuhë e trazimeve, e qetësisë, e kujtesës dhe e ndryshimit. Kjo marrëdhënie është një nga aspektet që Xhelili përpiqet të ndjekë në disa sonete.

Në sonetin 11, lidhja e njeriut me botën natyrore shprehet përmes një figure të thjeshtë, por domethënëse: “si faqet e fletës që s’mund të ndahen nëse e zhbën njërën e zhbën dhe tjetrën” (f. 32).

Kjo figurë nuk e paraqet natyrën si diçka të huaj për njeriun. Përkundrazi, e bën të dukshme ndërvarësinë e tyre. Dëmtimi i njërës faqe prek edhe tjetrën; ashtu siç ndodh me njeriun dhe botën ku ai jeton. Kështu, figura nuk shërben vetëm për të shprehur lidhjen e njeriut me natyrën, por edhe për të treguar se asnjëra nuk mund të kuptohet e shkëputur nga tjetra. Këtu natyra nuk është dekor i poezisë, por pjesë e vetë mendimit të saj.

Në sonetin 12, ankthi merr trajtën e “vrundullimës” që “synon bredhjen nëpër zgafelle”. Lëvizja e figurës krijon ndjesinë e një presioni të brendshëm, të diçkaje që nuk gjen qetësi dhe kërkon dalje. Xhelili e lidh këtë gjendje me marrëdhënien e njeriut me hapësirën dhe me natyrën, duke e zgjeruar leximin përtej kuptimit të drejtpërdrejtë të figurës. Ky interpretim fiton më shumë peshë kur shihet edhe përballë sonetit 21, ku ndjenja e ndrydhur merr përmasat e një shpërthimi vullkanik. Kështu, elementet e natyrës nuk shprehin vetëm gjendje të ndryshme shpirtërore, por edhe intensitetin e tyre.

Një tjetër dimension merr koha. Ajo nuk matet vetëm me kalimin e ditëve dhe të viteve. Përjetohet brenda njeriut, në kujtesë, në shtresëzimin e përvojave dhe në mënyrën si e shkuara vazhdon të ndikojë të tashmen. Në sonetin 23, kjo ndjesi shprehet në vargjet: “E djeshmja e mbindërtuar nëpër mote e palosur thellë shtresave të kujtesës” (f. 37).

E djeshmja nuk është zhdukur. Ajo është palosur, është vendosur në shtresa, por vazhdon të jetojë në brendinë e njeriut. Kjo figurë e bën kujtesën më shumë se një depo të përvojave të kaluara: ajo është një forcë që merr pjesë në ndërtimin e vetëdijes. Metafora e shtresave e afron kujtesën me një formacion që ndërtohet ngadalë, ku asgjë nuk humbet krejtësisht, por mbetet e pranishme në një formë tjetër.

Xhelili e dallon këtë lidhje ndërmjet kohës dhe kujtesës. Megjithatë, në disa raste do të kishte qenë me interes të ndiqej më gjerë se si kjo përvojë ndryshon nga një sonet në tjetrin. Sidomos lidhja që ajo krijon ndërmjet kohës, hapësirës dhe përjetimit të brendshëm, e trajtuar edhe përmes sonetit 20, do të meritonte një ndalesë më të gjatë. Kështu do të bëhej më e qartë jo vetëm çfarë kuptimi ka koha, por edhe si ndërtohet ajo poetikisht.

6. Metafora, simboli dhe kundërvëniet – mekanizmat e kuptimit

Në poezinë e Berishës, metafora nuk është zbukurim i vargut. Ajo është mënyrë për ta bërë të prekshme atë që nuk mund të thuhet drejtpërdrejt. Përmes saj, gjendjet e brendshme marrin trup, lëvizje dhe ngjyrë. Xhelili i kushton vëmendje kësaj mënyre të ndërtimit të kuptimit dhe përpiqet të dallojë funksionin e figurave në tërësinë e sonetit.

Kjo është një qasje e nevojshme, sepse metaforat e Berishës nuk qëndrojnë gjithmonë të veçuara. Shpesh ato lidhen me njëra-tjetrën, përsëriten, ndryshojnë dhe krijojnë një rrjet kuptimor. E njëjta gjë mund të thuhet për simbolet. Ato nuk duhen parë si shenja me një domethënie të vetme, të mbyllur njëherë e përgjithmonë. Kuptimi i tyre lind nga marrëdhënia me figurat e tjera dhe nga vendi që zënë në strukturën e poezisë.

Në këtë pikë, do të kërkohej një dallim më i prerë ndërmjet metaforës, simbolit dhe motivit të përsëritur. Jo çdo figurë që kthehet në disa sonete bëhet vetvetiu simbol; po ashtu, jo çdo metaforë mbart të njëjtën peshë në tërësinë e veprës. Ky dallim nuk është thjesht çështje terminologjie; ai ndihmon të kuptohet më saktë se si ndërtohet dhe zhvillohet kuptimi në poezinë e Berishës.

Një rëndësi të veçantë merr figura e “Ti”-së. Në sonetin 4, vargu: “herë – herë e përfill e herë e prapëson / rrezatimin n’pasqyrë ku shumëfishohet vetja” (f. 61), hap mundësinë e një marrëdhënieje të ndërlikuar ndërmjet vetes dhe tjetrit. Xhelili e sheh këtë figurë si një alter ego lirike, si pasqyrë ku subjekti vëzhgon dhe përballet me vetveten. Në sonetin 11, kjo shumësi merr një ngjyrim etik: “je vetvetja ku zëri i të mirës / vërshon nëpër ty përplot me gëzim / ose e keqja t’godet me gëlim shtrëngate” (f. 62).

Këtu “Ti”-ja nuk është thjesht një bashkëbisedues i jashtëm. Ajo bëhet hapësira ku ndeshen e mira dhe e keqja, ku njeriu përballet me mundësitë dhe kundërshtitë e veta. Xhelili e zgjeron këtë figurë edhe në drejtime të tjera, duke e parë si një prani shumëdimensionale në marrëdhënie me vetveten dhe me parimet universale. Kjo është një nga pikat interesante të interpretimit të saj. Megjithatë, sa më shumë kuptime i atribuohen kësaj figure, aq më e nevojshme bëhet mbështetja e tyre me shembuj të tjerë nga sonetet. Kështu, hapësira e kuptimit do të mbetej e lirë, pa u bërë e paqartë.

Në të njëjtën fushë hyjnë edhe kundërvëniet: drita dhe errësira, jeta dhe vdekja, shpresa dhe zhgënjimi, ngritja dhe rënia. Ato nuk janë thjesht mjete stilistike. Shpesh përfaqësojnë dy forca që bashkëjetojnë brenda njeriut. Në disa raste, kufiri ndërmjet tyre bëhet i lëvizshëm: drita nuk e përjashton errësirën, as shpresa nuk e zhduk zhgënjimin. Njeriu jeton në këtë përplasje, jo jashtë saj.

Xhelili i sheh këto marrëdhënie si pjesë të një dialektike të brendshme. Do të ishte e dobishme që, në disa shembuj, të dallonte më qartë antitezën nga paradoksi dhe nga metafora me tension të brendshëm. Këto forma mund të afrohen, por nuk janë e njëjta gjë. Në një studim që i kushton kaq shumë vëmendje mekanizmave të figuracionit, ky dallim do ta bënte analizën më të përpiktë dhe do të ndihmonte të shihej jo vetëm prania e kundërshtive, por edhe mënyra si ato veprojnë në ndërtimin e kuptimit.

7. Rrëfimi, muzika dhe heshtja

Kjo pikë bashkon tri çështje që në sonetet e Berishës lidhen ngushtë me njëra-tjetrën: lëvizjen e brendshme të poezisë, përjetimin e saj tingullor dhe atë që mbetet përtej fjalës. Do të ruaj këtë ndërthurje, por do të bëj më të qartë dallimin mes elementit rrëfimtar dhe zhvillimit të imazhit lirik.

Soneti është formë lirike, por kjo nuk do të thotë se brenda tij nuk mund të zhvillohet një lëvizje rrëfimtare. Në disa nga krijimet e Berishës, gjendja poetike nuk qëndron e ngrirë. Ajo kalon nëpër etapa, ndryshon drejtim, përshpejtohet ose ngadalësohet. Xhelili e vëren këtë prani të elementit rrëfimtar dhe e përcakton jo si rrëfim ngjarjesh, por si një rrjedhë veprimesh dhe reflektimesh të brendshme. Në këtë kuptim, ajo përpiqet të tregojë se edhe poezia lirike mund të ketë një zhvillim, pa u mbështetur në një subjekt të mirëfilltë.

Në sonetin 6, për shembull, lëvizja e mendimit shfaqet në vargjet: “Ëndërrim i qetë që gëlon pa u ndalur / hullive të pambarim të mendimit kur vegimet e mbërthyera me terr e dritë turravrapën si shakullina të paftuara.” Këtu mendimi nuk paraqitet si një gjendje e përfunduar, por si një proces që merr hov, përfshihet nga vegimet dhe lëviz mes dritës e errësirës. Në sonetin 7, ngritja dhe zbritja marrin trajtën e valëve që nuk pushojnë. Këto lëvizje krijojnë një zhvillim të brendshëm, por duhet bërë dallimi ndërmjet rrëfimit në kuptimin e mirëfilltë dhe lëvizjes së imazhit poetik. Jo çdo ndryshim i gjendjes lirike përbën rrëfim. Xhelili e ka parasysh këtë veçori, por do të ishte me interes që kufiri ndërmjet procesit të brendshëm dhe elementit narrativ të sqarohej më tej, përmes krahasimit të disa soneteve.

Një nga pjesët më të ndjeshme të studimit është vëmendja ndaj muzikës dhe heshtjes. Xhelili nuk kufizohet te rimat ose te rregullsia metrike. Ajo ndalet te pikësimi, te pauzat, te përdorimi i vizave, te rrjedha sintaksore, te aliteracioni dhe asonanca. Kështu, muzika e sonetit nuk shihet si tingëllimë e jashtme, por si pjesë e përjetimit. Veçanërisht vëmendja ndaj vizës është me vend, sepse autorja e sheh atë jo vetëm si shenjë pikësimi, por edhe si një ndalesë ku mendimi ndërpritet, merr frymë dhe vazhdon.

Në sonetin 1, viza në fund të vargut: “që shkakton kënaqësi o sjell kokëçarje / edhe të yshtë drejt të panjohurës –” e lë mendimin të hapur, sikur vargu të mos ketë thënë ende gjithçka. Në sonetin 22, tingujt e ashpër të vargut: “Helm i gjarprit që i ngushton damarët, / zhbiron nëpër trup, futet deri në palcë”, e bëjnë të ndjeshme edhe në nivelin tingullor përvojën e dhimbjes. Tingulli nuk e shoqëron vetëm kuptimin; ai bëhet pjesë e tij. Në këta shembuj, Xhelili arrin të tregojë se muzika e poezisë nuk qëndron vetëm te ajo që dëgjohet, por edhe te mënyra si fjala e përçon gjendjen shpirtërore.

Edhe heshtja fiton një vend të veçantë. Vargu i sonetit 34, “Gur i varrit që flet me gjuhën e heshtjes”, përmban një kundërthënie që e bën heshtjen të duket si një formë tjetër e të folurit. Po kështu, shprehja “këngë që këndohesh edhe pa fjalë” e kthen heshtjen në një prani që mund të dëgjohet. Xhelili e ndjek këtë kuptim edhe në sonetet 10 dhe 28, ku heshtja lidhet me lodhjen e mendimit, por edhe me një komunikim të brendshëm që kapërcen fjalën. Në sonetin përmbyllës, pragu i “Heshtjes së madhe” merr një përmasë edhe më të thellë.

Këtu Xhelili prek një nga nyjat më të bukura të kësaj poezie: heshtja nuk është mungesë e zërit, por një gjendje ku fjala duket se arrin kufirin e vet dhe lë vend për diçka që nuk mund të thuhet plotësisht. Megjithatë, lidhja që krijohet ndërmjet këngës pa fjalë, heshtjes së brendshme dhe “Heshtjes së madhe” në sonetin e fundit do të meritonte një ndalesë më të gjatë. Aty këto pamje nuk qëndrojnë të shkëputura; ato mund të lexohen si shkallë të ndryshme të një përvoje që nis në brendinë e njeriut dhe shkon drejt kufirit të së shprehurës.

8. Soneti përmbyllës dhe arkitektura e tërësisë

Soneti i fundit zë një vend të veçantë në leximin e Hire të vetmisë. Vargje si “Grahmë ku zë fill frymësia e vdekjes” dhe figura e “flakësimit që pjellin humnerat” e çojnë mendimin drejt një përballjeje me kufijtë e ekzistencës. Edhe figura e Uliksit, që “bredh brenda qenies sate”, e zgjeron këtë përvojë përtej një gjendjeje thjesht individuale. Udhëtimi nuk zhvillohet vetëm në hapësirën e jashtme; ai vazhdon brenda njeriut, nëpër rrugët e kujtesës dhe të vetëdijes, aty ku përvoja e jetuar merr një kuptim tjetër.

Xhelili e lidh këtë sonet me poezinë e Lasgush Poradecit dhe me “Gjeniun e anijes”. Krahasimi është me interes, sepse e vendos krijimin e Berishës në një dialog me traditën poetike shqipe. Por këtu do të vlente një ndalesë më e hollësishme te ajo që i afron dhe, sidomos, te ajo që i ndan dy poetët. Shtysa lirike e Poradecit nuk përputhet plotësisht me përballjen më të drejtpërdrejtë ekzistenciale që gjejmë te Berisha. Ngjashmëria mund të jetë pikënisje e krahasimit, por nuk duhet të na largojë nga veçantia e secilit poet.

Veçanërisht e rëndësishme është mënyra si autorja e vendos sonetin e parë përballë të fundit. Në njërin skaj qëndron dhurata e krijimit dhe e dijes që duhet të rrezatojë; në tjetrin, pragu i vdekjes dhe i “Heshtjes së madhe”. Kjo përballje nuk do të thotë medoemos mohim i fillimit. Përkundrazi, soneti i fundit duket sikur e kthen dritën e të parit në një dritë më të vetëdijshme, sepse e vendos përballë kufirit të fundit njerëzor. Kështu, përmbledhja fiton një arkitekturë që nuk mbështetet vetëm në renditjen e krijimeve, por edhe në marrëdhënien e brendshme që krijohet ndërmjet tyre.

Ky është një nga çastet kur studimi i Xhelilit del përtej shqyrtimit të soneteve veç e veç dhe arrin të kapë një nga lidhjet që mbajnë të bashkuar tërësinë e librit. Autorja nuk merret vetëm me kuptimin e një poezie, por përpiqet të zbulojë se çfarë ndodh kur krijimet vendosen në marrëdhënie me njëra-tjetrën. Dhe pikërisht në këtë lexim të ndërsjellë, ku një sonet ndriçon tjetrin, bëhet më e dukshme arkitektura e brendshme e Hire të vetmisë.

9. Gjuha, trashëgimia dhe vendi i poezisë në kohën tonë

Në pjesën përmbyllëse, Xhelili ndalet te fjalori i Berishës dhe te disa fjalë që nuk janë pjesë e përdorimit të përditshëm, si “kjasim”, “vrundull”, “rrëshek”, “mëshikëz”, “shkumbësi” dhe “vistrak” (f. 124–127). Vëmendja ndaj tyre është e rëndësishme, sepse gjuha poetike nuk ndërtohet vetëm me fjalë të zakonshme. Ajo mbështetet edhe në kujtesën e gjuhës, në shtresat e saj dialektore, në fjalë të rralla që ruajnë ende forcë shprehëse.

Fjalori shpjegues që shoqëron studimin e ndihmon lexuesin të afrohet me këto njësi leksikore. Do të ishte me interes që, në disa raste, të dallohej më qartë kuptimi i fjalës në burimet leksikografike nga ngarkesa që merr në kontekstin poetik. Një fjalë mund të ketë një kuptim të përcaktuar në fjalor, por në poezi të fitojë një hije, një tingëllimë ose një ngarkesë emocionale që nuk përfshihet në përkufizimin e saj.

Studimi prek edhe çështjen e aktualitetit të sonetit në kohën tonë, kur komunikimi është bërë i shpejtë, i fragmentuar dhe shpesh i zhurmshëm. Në këtë sfond, forma e përqendruar e sonetit mund të përfaqësojë një mënyrë tjetër të qëndrimit përballë botës. Por nuk është forma klasike, në vetvete, ajo që e bën poezinë bashkëkohore. Vendimtare është ajo që poeti arrin të vendosë brenda saj, mënyra si përvoja e sotme shndërrohet në mendim dhe figurë.

Këtu do të kishte vend edhe për një pozicionim më të drejtpërdrejtë të Berishës në raport me prirjet e poezisë së sotme shqipe. Megjithatë, Xhelili e bën të qartë se soneti nuk është një formë e mbetur në të kaluarën. Ai mund të mbetet i gjallë, nëse brenda tij vazhdon të ndodhë një përvojë e vërtetë krijuese.

Libri i Natasha Xhelilit është një përpjekje serioze për të hyrë në botën poetike të Anton Nikë Berishës. Merita e tij qëndron në faktin se nuk e trajton sonetin si formë të mbyllur, as poezinë si tekst që duhet vetëm shpjeguar. Përkundrazi, kërkon të zbulojë marrëdhëniet ndërmjet mendimit, figurës, ritmit, kujtesës, vetmisë dhe heshtjes. Përmes tyre, studimi prek edhe disa prej shqetësimeve që e shoqërojnë njeriun në përballjen me vetveten dhe botën.

Nuk do të ishte e drejtë të liheshin mënjanë edhe kufijtë e tij. Në disa pjesë, nocionet teorike janë më të dendura se dëshmia tekstuale që i mbështet; diku tjetër, një ide e trajtuar më parë rikthehet pa fituar një shtresë të re kuptimore. Ka edhe raste kur krahasimi letrar do të kërkonte dallime më të imta. Por këto janë çështje që lidhen me thellimin e mëtejshëm të një pune me vlera, jo me mungesën e një boshti të qartë interpretues.

Duhet pasur parasysh edhe vështirësia e vetë objektit të këtij studimi. Natasha Xhelili ka marrë përsipër të analizojë sonete që nuk janë krijime të zakonshme. Ato mbartin përqendrim të lartë mendimi, ndërtim figurativ të ndërlikuar dhe një marrëdhënie të veçantë ndërmjet formës e përmbajtjes. Nuk është e lehtë t’u afrohesh pa rënë në njërin nga dy skajet: ose t’i përmbledhësh, duke humbur thellësinë e tyre, ose t’i mbulosh me një aparat teorik që e largon lexuesin nga poezia. Xhelili, në pjesën më të mirë të studimit, arrin t’u shmanget këtyre rreziqeve. Ajo e mban leximin pranë tekstit dhe, njëkohësisht, përpiqet ta çojë drejt horizonteve më të gjera të mendimit.

Prandaj, edhe vlerësimi im për këtë libër është i lartë. Studimi nuk qëndron vetëm te vullneti për të shpjeguar 35 sonete, por te përpjekja për të zbuluar një univers poetik dhe për ta vendosur në marrëdhënie me traditën, filozofinë dhe përvojën njerëzore. Në disa çaste, kritika arrin të ecë në të njëjtën lartësi me veprën që shqyrton. Kjo kërkon dije, ndjeshmëri dhe, mbi të gjitha, respekt për fjalën poetike.

Pikërisht këtu do të kërkoja vlerën më të qëndrueshme të këtij libri: ai nuk e mbyll sonetin në një shpjegim, por na kthen përsëri tek ai. Pas leximit të studimit, disa vargje mbeten të hapura, disa figura kërkojnë një ndalesë të dytë, ndërsa disa pyetje vazhdojnë të lëvizin në mendjen e lexuesit. Kur kritika arrin të zgjojë dëshirën për t’u kthyer te poezia, ajo ka bërë diçka më shumë se sa të ketë dhënë një shpjegim.

Në fund, do të veçoja edhe poezinë kushtuar poetit, “Poetit” (f. 132), ku shprehja “soneti yt s’është formë, është frymëmarrje” duket sikur përmbledh jo vetëm një nga përfundimet e studimit, por edhe vetë marrëdhënien e autores me veprën që ka shqyrtuar. Soneti, në këtë kuptim, nuk është thjesht një strukturë e trashëguar. Është një mënyrë e të qenit në poezi, një formë që merr jetë nga ajo që poeti arrin të derdhë brenda saj.

Sarandë, nëntor 2026

No comments:

Post a Comment