Refleksione shpirtërore

Refleksione shpirtërore

Shënime  momenti gjatë leximit të librit

 “Refleksione lirike” të Zejnepe A. Rexhepi

Nga Timo Mërkuri

1-Duke  çfletuar faqet e librit “Refleksione lirike” të Zejnepe A Rexhepi, ndjej që  prej shkrimeve  buron një fllad i ngrohtë  aromë shumë, që  të bën  të mos  largohesh nga libri, pavarësisht nga ora e vonët e natës. Mendimi i çastit se, ky është thjeshtë një iluzion, që do të  largohet e do fashitet si mjegulla në dritën e diellit, në faqen tjetër a në shkrimin tjetër, rezulton se është thjeshtë një …iluzion.

Më shumë ngrohtësi  gjen përpara, më  shumë dashamirësi.

2-Thua se po hyn në një trëndafilishte ku  petalet të ftojnë me  buzëqeshjen e tyre për të të …dehur me aromë.

Dhe aty, nuk mendon  për të këputur një trëndafil, për ta marë me vete që tja dhurosh dikujt, duke shprehur e shpresuar ëndrën më fisnike të jetës.

Çuditërisht, këputja e një trëndafili në  trëndafilishte ,  akt i dëshirueshëm dhe i mirëkuptuar kudo e nga kushdo, këtu të duket sakrilegj. Në trëndafilishte nuk këputet  trëndafili, aty admirohet, shijohet dhe jetohet bota e trëndafiltë. Aty jetohet si zot. Dhë në rast se këmbngul të “rikthehesh”  në tokë,  më e shumta që mund të bësh është që të krahasosh se cili trëndafil i ka petalet më të bukura , më të gjëra  apo më aromëshumë.

3-Një trëndafilishte më duket  ky libër i Zejnepe A Rexhepi, pavarësisht nga stili akademik i të shkruarit. Kapitujt e emërtuar akademikisht më duken thjeshtë …gjëmba trëndafili..që assesi nuk e pengojnë aromën e këndëshme dhe të ngrohtë. Referencat dhe citatet janë thjeshtë…gjethe trëndafili. Po ti shmangësh pakëz, sheh petalet e gonxhet e porsaçelura, që të mehin frymën e të ndalin hapin. Dhe të lind dëshira ti shohësh e ti njohësh të  gjith(ë)a, ti  përkëdhelësh me dhimshuri.

4-Te ky libër të lind dëshira ti njohësh të gjithë autorët për të cilët  shkruan studiuesja, ti lexosh gjithë krijimet e tyrë, se me siguri do jenë aqë të  bukur(a) sa ç’i përshkruan  Zejnepe A Rexhepi. Me siguri të tërë do kenë … pranverë…në krijimet e tyre. Të tërë do reflektojnë ngrohtësi e dashuri, së paku, si në shkrimet e studiueses Zejnepe A Rexhepi për ata dhe veprat e tyre, përmbledhur te libri që mbaj në duar.

5-Pikërisht në këtë moment mu kujtua një koment i poetes Albina Idrizi për një rast analog, ku shkruante…Kam menduar se ishte dhunti e disa njerëzve të shihnin, të nxirnin e të vinin në pah më të mirën tek tjetri. Më von u binda se mrekullia, se e mira qëndronte tek ata vetë dhe ishte gjuha e saj që fliste nga brendia e tyre dhe ajo vetëm sa përshkruan reflektimin e vetë aty ku gjen ngjashmërinë…

6-Pikërisht në këtë moment kuptova se…kjo trëndafilishte ishte në shpirtin e Zejnepe A Rexhepit, dhe nëpërmjet saj ajo sheh dhe flet për gjithë autorët e tjerë. Ngrohtësinë e saj shpirtërore, ajo e shpërndan te të gjithë autorët për të cilët flet, duke pranveruar  profilin e tyre krijues dhe të veprës së tyre, në sytë e lexuesit të saj.

Ende pa i lexuar librat e tyre, unë po krijoj në vetëdijen time një portret për secilin, të parë me sytë e  autores, portret i cili më ngjall një “zili”, se qënkan vërtet të bukur.

Pranvera poetike e Drita Lushit

Pranvera poetike e Drita Lushit….

Përsiatje  mbi vëllimin poetik “Flirt” të Drita Lushit

Nga Timo Mërkuri

1-Pranvera nuk është stinë/…Është frymë dhe shpirt/..Është dashuri dhe drithërimë/ /…Mirëuputhshim në pranverë… shkruan poetja në poezinë “Pranverë” duke i dhënë një dimension të ri kësaj stine. Duke  poetizuar  edhe thelbin e dëshirimit njerëzor në këtë stine me vargun aqë të bukur…Mirëuputhshim në pranverë…, një urimvarg  që mbart në vetvete një pranverë të përjetëshme, për nga ëndërimet që zgjon e rrit te çdo lexues. Dhe sikur të mos mjaftonte ky varg, te poezia  “Afër” poetja të  tregon se…Në do të më prekësh/veç dorën zgjat/ Afër/Një puthje larg teje jam/…Pas urimit të ri “mirëuputhshim”, ja ku na vjen edhe një njësi e re matëse “puthja”, një puthje, dy puthje, a thua se   tregon një metër, dy metra. Dhe buzëqesh duke lexuar këto vargje, buzëqeshje që  të  lodron në fytyrë gjatë gjithë leximit të librit.

Poetja e  e konkretizon këtë  adresë (një puthje larg) me vargjet…Adresat e mia janë të pakta, gjënden lehtë/aqë sa, dhe symbyllur mund të vish drejt meje, mund të më gjesh…

për të vazhduar te  poezia “Prill” ku poetja  shpërthen në trillet e stinësdashurisë…Më puthin dhjetra ylberë/rrjedh në qindra ujvara/e në mijra burime veç lumturi pi/yjet në qiell më llastojnë/ e dielli më përkund/ në djepin e tij…

E ne s’na ngelet gjë tjetër veçse ti themi me ëmbëlsi e zili…lum si ti…

2-Poetja na rrëfen me ciltësi se, ka disa çaste që…poetët kanë nevojë të rrëfehen /…Ndërtojnë bukur ca vargje/ E lindin ca poezi/Që duken ndonjëherë si mëkate…

Këto  çaste mëkatare, këto “mëkate” a trille poetike, a më saktë shpërthime pranverore janë në çdo faqe të vëllimit poetik “Flirt” si tituj poezie a vargje nëpër poezi.

Aty edhe dita ka 24 (trëndafil)orë…,( me siguri do jenë nja dy-tri puthje larg) dhe …deti kërkonte të më vishte me blu dallgësh /Marsi të më zbukuronte me frymë lulesh e fjalësh …Aty nata prodhon tinguj të rrallë/ e hëna dirigjonte me fytyrë gruaje… E ne, nga lumturia do duhemi dhe më shumë/do duhemi dhe më fort…

Pranvera në shpirt çel lule vargjesh të mrekullueshëm si…S’di në të mban dot zemra ime…/E madhe sa një kometë në qiell/e vogël, sa një grusht pranvere me petale/ Një det i trëndafiltë puthja jote/mbi mua dallgë ngre,sa kjo tokë/ kur larg ti je, karafilë malli mbijnë në botë… duke qënë nga të rrallët poetë që metaforizon aqë bukur puthjen, madje edhe tejë  metaforizimit esenian.

3-Kjo e ka një arsye të thjeshtë: Autorja nuk i  stis vargjet, nuk filozofin për e mbi vargje

Ajo i mer vargjet nga jeta, shpesh e përditëshme. Ajo  zhvendos ngarjet e përditëshme dhe të zakonëshme, siç mund të lëvizësh nga vendi e të zhvendosësh një gur dhe të shohësh se poshtë tij, e strukur, e  ndoshta, e përthyer a gati e zverdhur, ishte filizi i njomë i një dashurie , i një ëndëre. Duhet lëvizur ky gur që të drejtohet e të ritet ai filiz, që të shohësh se është filizi i një luleje shumë të bukur që ke mote që e kërkon. E pse jo, edhe filizi i ndonjë lisdashurie të ëndëruar nëpër vite. Le ta lëvizim një gurgrindjeje çifti, gati të përditëshme… ne/shpinëkthyer/ngujuar në pole... Fjalët na largohen në dimërim/ ..për të parë se…pareshtur mendoj kur stë kam pranë/…të desha dhe prapë të dua…Përditë, përnatë pa ndalur asnjë cast/vetëm ty, ty do të dua prapë… sepse…s’u lodha kurrë nga dashuria jote…

Do mjaftonte vetëm ky varg që të kthente nga rruga e zemërimit çdo burrë inatçi dhe më pas , kur të dëgjonte vargjet… /…E në më zëntë gjumi nga dashuria/me burimin e puthjeve freskomë përsëri…do kursente e sdo harxhonte asnjë minutë të jetës së tij larg dashurisë. Dhë në qofsh larg…nxito në rrugën e ylbertë, e rrend drejt saj, sepse ajo nuk mund të ëcij nëpër heshtje…sepse vetëm ti…me buzëqeshjen e kadifejtë/vesh ditët e saj. Sepse…Të ka gdhëndur fortë/brenda vetes, i dashur/..në zemër/në shpirt/ në çdo ind e qelizë. Dhë skërkon shumë…Tri fjalë/dy sy/një pqrqafim..

Kaq pak pëshpëritje/i duhet një dite/të ndizet/ qysh në lindje…

4-Sa pak (sinqeritet) i duhet poezisë për të qënë e bukur. Si sinqeriteti i Drita Lushit

…N’ag/ti/diellin lind/në syrin tim. Në mbrëmje/unë/hënë të bëhem/në ëndër.

100 herë /jemi sharë/s’kemi folur/jemi grinder/ e shpinëkthyer/ikur kemi në pole të kundërt /për të mos u parë/Veç dashuria/ gjeti 100 shtigje/të shkrinte/ male mërish/ e të na vinte sërish përballë… dhe …se ëndrat na deshën na puthën lumturisht/…sit ë ishim të vetmit përmbi dhe…

Me këtë sinqeritet në vargje edhe janari është  muaj pranvere, ku dhe fjalët janë ar.

5-Duhet guxim, edhe guxim poetik që të shkruash këto vargje të sinqerta, të bukura, gati si  të qelqta, që mund të të thyhen në duar. Të pakta janë poetet që guxojnë  të gdhendin vargje të tilla. Të pakta janë poetet që kanë kaqë vërtetësi në poezi.Që guxojnë të thonë se…një grua frymon me zemër/një grua pakëz fëmi… Prandaj dhe poezia e Drita Lushit lexohet me ëndje dhe madje rilexohet  atëherë kur kërkohet një ndihmë për një problem që nuk e  thua dot. Prandaj të bëhen të dashura vargjet e poetes, sepse të ndrijnë si yll i largët në një natë pa hënë. Sepse të pëshpërisin në vesh…duaj,duaj…përsëri..

6- Duhet një dashuri e madhe njerëzore që përtej grindjeve të përditëshme të shohësh dashurinë dhe falë talentit, të ngreshë  urravargjesh  në dy brigjet e  zemërimit, mbi të cilën të kalojë e sigurtë dashuria. …Jemi zënë kaqë shumë të martave ti dhe unë…ose…E premtja ime/ka ngjyrën e buzëve të mallit…

Duhet vërtet një zemër e madhe plot dashsuri për njeriun që të shkruajë vargjet hymn…Një njeri/është një vend një komb/…është paqja mbi glob…

7-Drita Lushi, poetja e vargjeve brilante, e ëndërvargjeve pranverore, poetja e metaforave të guximëshme ka nevojë dhe për një redaktor.

Përsiatje mbi botën e ndjeshmërisë lirike

Përsiatje mbi botën e ndjeshmërisë lirike

“Anatomia e lotit” - Timo Mërkuri

Nga Zejnepe A. Rexhepi

Si një rrëfimtar të përjetimit dhe realitetit, ku e gjejmë tok, zgjuarësinë dhe magjinë e fjalës, e njohim poetin sarandiot, Timo Mërkuri..., vepra e të cilit përshkruan zbarkimin e dhembjes në tempullin e lotit. Ndërkohë që, vargu i tij, nuk përmban vetëm emocione poetike, por edhe frymëzime kulmore, ku shfaqet mjeshtëria e artit dhe intelekti prej studiuesi e njohësi të mirë të rrethanave psiko-sociale, politike, ekonomike, kulturore…, si përkalime, nëpër të cilat lë gjurmë vendbanimi i poetit - Saranda, dhe më gjerë, trevat mbarëshqiptare.

Timo Mërkurin, tani më, e njohim si autorë të dhjetëra veprave, duke ndeshur portretizimin e tij si: poet, novelist, mbledhës folklori, eseist… Një shkathtësi e konsoliduar, që kemi mundësi ta njohim më detajisht, edhe përmes Antologjisë poetike: “Anatomia e lotit”, ku janë përfshirë poezi-perla, nga të cilat njohim trazimin shpirtëror të derdhur në vëllimet: “Bulevardi i dhimbjes” (2001), “Loti i detit” (2003), “Klithma e pulëbardhës” (2004), “Hëna e fëmijrisë sime” (2008). Janë libra që ngërthejnë mendime të koduara në thesarin e miteve dhe legjendave, që e ribëjnë vazhdimësinë e jetës, nganjëherë të konceptuar edhe si bulevard i dhembjes, kur autori pohon: “Dhimbja është banore e qytetit tim/në lagjen time e ka shtëpinë” (11).

Të nisësh leximin e antologjisë “Anatomia e lotit”, e ke të pamundur të mos ndalesh gjatë e vëmendshëm në Bulevardin e dhimbjes - vepër kjo që rezulton ta ketë rrjedhën nga një poezi me të njëjtin titull brenda librit, dhe si tematikë, sa për koiçidencë vjen m’u kur jemi në prag të festës së Majit. “Në këtë Bulevard,/ku në skaj të pranverës/kortezhit të luleve u prijnë dy pëllumba të gurtë/që kanë parcelizuar jetën në trembëdhjetë vjet/këtu dhimbja ka një emër fëmije/dhe vdekja ka emrin shtet” (12). Dhembja e poetit ka një emër, është pagëzuar si identifikim i mërgimit dhe mërgimtarit... Në këtë linjë, edhe krahasimi me trëndafilen e bardhë dhe vajzat e mërguara, e përshkon mallin e poetit, e psherëtimat e tij bartin peshën e dhembjes: “...e te pragu i shtëpisë/një trëndafil i bardhë nusëron./...Por unë s’munda ta këpus/se s’kam kujt t’ia dhuroj” (“Vajzat kanë mërguar”, 15). Kështu, as edhe një pranverë e vonuar nuk sjell dot behar, si te poezia: “Shtëpia e refugjatit të humbur” (16), aty ku “Konstandini” dhe “Plaka e Vurgut”, e ndiejnë deri në palcë dhembjen e zanafillës, gjë që e shtynë autorin të rrëfejë: “O, kjo shtëpi e vogël në Jug,/si një pikë loti nën qepallë,/është nga pak shtëpia e ne të gjithëve”. Pikërisht kjo shënon gurthemelin e zanafillës, teksa: “E para ishte fjala!/...dhe fjalë e parë është “vdekje”/Kështu u lexua ungjilli këtë pranverë/në qytetin tim”. Megjithëse, kjo është botë e trishtë, poeti, si në vargun përmbyllës të poezisë “Zanafilla” (21) sërish zotohet: “Unë do të shkruaj Ungjillin që flet për dashurinë”.

Më tej, poezitë: “Viti ’97”, “Skafi”, “Trishtim në Ksamil”, janë si të thuash Golgotha e jetës shqiptare të asaj dekade, por që gjurmët e së keqes i ka thellë e tutje larg, në mjerimin ekonomik që ndër dekada e shkaktoi komunizmi, në të vërtetë janë poezi ku ndihet pesha e kryqit të vdekjes dhe mbi të “një ëndërr e vrarë”. Përsëri rëndon keqas “Pranvera që nuk erdhi” e jeta mëkaton mbi vendbanimet, në të cilat e vetmja lëvizje është “Zgjerimi i varrezave të qytetit”, e atëherë si të frymojë “Fshati që vdes”…, dhe s’të mbetet gjë tjetër, veçse të thurësh “Ode për këtë liri”. Po një ironi therrëse krijojnë vargjet: “Sot për drekë kisha kokën e një miku të vjetër. *** Sa mirë dimë t’ia hamë kokën njëri-tjetrit” (33). Trishtim, vërtet i padurueshëm! E për t’i dhënë fund trishtimit për jetën, poeti kujton: “Janë të bukur trëndafilat/dhe kur çelin në ëndërr” (35). Këto çaste, të duket se merr udhë e flakëndizet dashuria e poetit tek: “Fjalë dashurie” (37) dhe pëshpërit me entuziazëm, ndonëse diskret e i përmbajtur..., shpejt po zvetënohet dhe ky i paktë mall, teksa vijon me “Lypësat në Sarandë”. Po vallë, nuk mori fund koha e mjerimit, apo poetët, në çdo kohë janë vrojtuesit më të vëmendshëm të situatave të tilla jetike?!

Vëllimi poetik Loti i detit, gjithashtu i përfshirë në “Anatomia e lotit”, përqëndrohet në domethënien e gjallërisë së jetës, mirëpo temë përzgjedhëse vazhdon të mbetet ajo e trajtura më lart. Të duket sikur thelbin e kësaj dileme e gjenë në vargjet nismëtare: “As sot s’erdhën djemtë nga kurbeti. As nesër s’vijnë. Nga lotët e derdhur është hidhëruar deti”. Plagë e moçme kjo, që në përkalimet kohore iu ndërrua vetëm emri: kurbet - mërgim, përndryshe ka të njëjtin mall e dhembje. Këtë, pa dyshim që e krijonte ambivalenca politike e kohës, që del si sajesë e ndërlidhjeve e ngjarjeve antagoniste prej një sistemi, në një sistem tjetër politiko-shoqëror.

Në këtë dhe ca përvijime tjera, Mërkuri ka gjurmuar mbi ca mjete poetike në lashtësi, në traditën shqiptare. Në poezinë: “Sofra” (41), do thoshim, kush më mirë se një sofër e pasqyron realitetin e jetës në shoqërinë shqiptare: edhe kur ajo dikur ishte përplot miq, e shtrohej me bukë, kripë e zemër, por edhe kur pasqyron vetminë trishtuese dhe pragjet e braktisura të shtëpive të Jugut..., që krijon ndërlidhje me dy poezitë tjera: “Deti i hidhëruar” (42) dhe “Edhe këtë vjeshtë” (43).

Me frymën e ngasjes së brendshme dhe ngashërimit frymëzënës, i këndon hapjes së detit dhe fluturimit të pulëbardhave (47), e ato gjithherë janë metafora e së bukurës së jetës..., për të bërë mbase një ndërhyrje të qëllimshme me triptikun kushtuar “Nitës!”. Ky përjetim dashurie me vashën e ëndrrave, nuk zgjat dhe aq, sepse vjen tronditëse “Pulëbardha në zhytje...” (47), të jetë një ëndërr “...apo është vajzë, kaq shumë e dëshpëruar saqë kërkon të mbytet?” Pse vallë...? Se akoma loti mbetet margaritar i syrit të vashës, gruas, nënës... Kjo mbështetje feministe, tregon qartë formimin intelektual e njerëzor të poetit, Timo Mërkuri, meqë brenga dhe mungesa e lirisë së femrës, për të, është si “Loti i detit” (53).

Kjo vepër të duket se ka një gërshetim ideor e tematik edhe me vëllimet: Klithma e pulëbardhës dhe Hëna e fëminisë sime, që të krijojnë imazhin e zgjimit kreativ mbi ca ngarkesa emocionale dhe estetike.   

 Vaji i poetit në poezinë: “I vetëm” (82)tingëllon kësisoj: “Jam vetëm. Vetëm-o/Pa një mik. Pa një ëndërr. Pa një shpresë./Më i vetëm se vetmia - nënë moj”. Malli për një humbje, dashuri, shpresë identifikon zërin poetik edhe në poezinë “Bungovilet e prera” (122). Më la mbresë shpjegimi, ku thuhej që këto bimë dekorative, nga vendet arabe, në Sarandë, i kishte sjellë Naim Frashëri, në kohën ku punonte në doganën e këtij qyteti.

Me mënyrën e veçantë të formësimit poetik, të lë mbresë: “Emri i lotit tim”, që ka për motiv trajtese Kosovën, plagën e arnuar ndër shekuj, dhembjen që nuk e treti as koha..., veçmas kur poezia mban shënimin, Sarandë 1999, vit që flet qartë për identifikimin kohor në lidhje me ngjarjet e kësaj periudhe. Dyzimi vëllazëror, poetit i jep të njëjtën dhembje, të njëjtën vuajtje... përderisa te “Mëria e monumenteve” (124), fuqishëm ngrihet simboli i madhështisë kombëtare. Ishte pra, koha e zgjimit të gjakut, ashtu sikurse edhe vargjet kushtuar Kosovës.

Vendlindja - Saranda si një teatër tradicional, ku vallëzonin nimfat, e dikur jeta në të, ishte behar i shpirtit poetik..., tani mbetur si një ishull, në vetminë dhe braktisjen e brezit të ri. Disa lidhje hierarkike ndërmjet thelbit tematik dhe shtojcave si nëntema periferike, e përvijojnë këtë vepër, ashtu sikurse qëndrimi i individit përballë procesit të migrimit që e shtynë autorin ta shprehë dashurinë për këtë truall, megjithëse jepet si formë mbizotëruese intelektuale e estetike. 

Në veprën e katërt “Hëna e fëminisë sime”, të antologjisë Anatomia e lotit, shfalos ndikimin psikosocial në poezi..., i prirë t’i perceptojë edhe hollësitë e kujtimeve të fëmijërisë… Po të ktheheshim në kohë, do të vrisnim mendjen nëse kishte kulturë elitare apo për këtë qartazi flasin peizazhet e pamjeve elegjiake të kohës mbi vendbanimin e Sarandës, që bukur përmblidhen në fare pak vargje në poezinë: “Ylli që po fle”. 

E sa për nivele të reja qytetërimi, zbrazen shtëpitë, braktisen dashuritë, zbehet tradita... Eh, sa plogështohet jeta! Nevoja e identifikimit të dhembjes, nuk ka tjetër gjuhë, përpos shpërthimit të lotit, anatomia e së cilës nuk dihet se kur u sajua, por gjithashtu, nuk dihet se kur mund të pushojë së ekzistuari!?

Koha e shpërbërjes së gjakut fisëror e ravijëzoi Anatominë e lotit dhe dhembjen e poetit si përvojë e realitetit të hidhur. Në poezinë “Në Butrint” të sajuar vetëm prej një tercine, shkruan: “E bukur është Artemisa, shumë e bukur/Po ç’fatkeqësi. U plak/Me buzë të paputhura”. E bukura vdes nën imazhe të shëmtisë që bredh rrugëve si padrone e pasfidueshme. Megjithëse, vargu i Mërkurit i nënshtrohet hullisë së funksionit estetik dhe ngrihet mbi dhembjen si nocion..., gjendja mendore e poetit kërkon një shprehje funksionale, në kërkim të një ideali pararendës, si dikur në fëmijërinë e tij. A nënkupton kjo, që i vjen fundi historisë së ideologjive, me tendencën e përcaktimit të normave të moralit, reagimit të logjikshëm, përderisa jeta përçudnohet me imazhe tjera, të pa imagjinuara më parë?! Në këto përzgjedhje poetike, ndjeshmëritë mbi realitetin e përcaktojnë antinominë letrare të Mërkurit, e pikërisht ndjeshmëria dhe vizioni mbi subjektin dhe konceptet ideale  shënon një model postmodern të poezisë.

Lisat janë të ndryshëm...

Lisat janë të ndryshëm…

Nga cikli “Kur flasim për Artin Jonian”.

Nga Timo Mërkuri

1-Miq e shokë, apo dhe lexues të ndryshëm, shpesh më kanë bërë një pyetje, të cilës nuk i  kam dhënë një përgjigje të prerë. Ose më saktë, përgjigja që kam dhënë, nuk më ka bindur as mua, e jo më të pretendoj për  sqarim bashkëbiseduesin apo lexuesin.
Në pamje të parë, pyetja është e thjeshtë:- Ku ndryshon kënga iso-polifonike himarjote nga kënga iso-polifonike labe?

2-Por në se pyetja është e thjeshtë, e tillë nuk është përgjigja. Dhe kjo për faktin se, në pamje të parë, të duket sikur këto  dy tipe këngësh popullore nuk kanë ndonjë ndryshim thelbësor.  Në pamje të parë, tek të dy  tipet e këngëve kemi grupin iso-polifonik me marësin, hedhësin, kthyesin, mbajtësit e iso-s apo prerësin e këngës (këtë të fundit te grupi himarjot).Të dy tipet e këngëve kanë iso-n, si një qiell, në të cilën fluturon shqiponja e tekstit.  Dallimi mund të bëhet për nivelin artistik të tekstit, për vokalitetin e marësit, për  harmonizimin e mbajtjes së iso-s me elementët e tjerë të grupit (niveli artistik i marësit, aftësia e hedhësit etj etj), por përsëri këta elementë janë dytësorë. Edhe teknika e  të kënduarit e ndryshme, ku shpesh në këngën himarjote marësi  këndon vetëm një varg dhe te vargu i dytë futet  tërë grupi, teknikë kjo që dëshmon për vjetërsi (lashtësi) të tipit të këngës , ndërsa rëndom te kënga labe marrësi këndon  gati një strofë të tërë, por gjithnjë jo më pak se dy vargje, pra edhe  teknika (nqse do biem dakort që ta quajmë  me këtë emër  mënyrën e të kënduarit) nuk është thelbësore në dallimin e këtyre dy tipe këngësh.

3-Një analizë më vete kërkon në këtë rast  roli dhe mënyra e mbajtjes së iso-s, e cila te kënga himarjote është tejet e dallueshme nga iso-ja e këngës labe. Madje deri aty sa vetëm duke dëgjuar iso-n e dallon këngën në është himarjote apo labe.. Por paraprakisht unë dua tu them se as kjo nuk është dallimi thelbësor i këtyre dy tipeve të këngës sonë iso-polifonike.

4- Po të dëgjosh këngët labe, të duket se ecën në një fushë beteje, plot gjak e të vrarë shtrirë tutje tëhu, me plagë në ballë apo në  gjoks. Të duket se sheh një  grup luftëtarësh të cilët nxitojnë për në betejë, për të vrarë e për tu vrarë, ( Janinë te rrapi falë/vijnë shtatë pashallarë/ bien një zabit të vrarë/Smail Lesko Progonanë, etj etj) për liri( Çka që qan bimbashi ynë/qan për ixhixhi hordhinë/në Bezhan ja pren’ ja grinë/o Bezhan përmbi Janinë/të vijnë gjylet zinxhirë/treqint topa një të shtirë.., për kusari…( Për një dhi a për një cjap/ u shtri Zalua (i vrarë) në  rrap), apo dashuri (Nga muri do ngjitem/ta di se do vritem/me thika të pritem/me plumb të goditem).Madje edhe ftesa për  të ardhur në takim që djali i bën vajzës, bie si trumbetë lufte: Të më vish sonte në lëmë/eja vetëm pa tët ëmë…

Edhe logatjet kullojnë gjak (…Ku e ke moj tët vëlla/që ta therën porsi ka/porsi ka e porsi lopë/ja hodhën gjakun në gropë)

Gati çdo këngë është një lapidar për një të rënë, për një betejë apo për një beslidhje..

Vetkuptohet që ky tip teksti ka kushtëzime historiko-shoqërore dhe u bë mbizotërues në këto zona. Por unë nuk  mund të flas sot   në se ky tekst ka kushtëzuar melodinë  e këngës me një iso të fortë, gati standarte, me një marrës kënge që i deklaron vargjet e gjithë strofës me një tonalitet të lartë ( sikur lexon një komunikatë lufte).Unë mendoj se kjo duhet të jetë një arsye, sepse edhe melodia u motivua pikërisht nga këto kushte historiko shoqërore, ku në rradhë të parë, tejë vështirësisë së sigurimit të jetesës është edhe  okupimi turk, i cili  ra si një natë e zezë plot zezona mbi jetën shqiptare. Në këto kushte, kënga u motivua si  një mjet rezistence. Në qoftë se  popullsia ndëroi “kostumin” fetar, ajo mbajti shpirtin shqiptar. Dhe brenda këtij shpirti ishte kënga. E  revoltuar nga fatkeqësia kombëtare dhe individuale.

Melodia e këngëve labe dëshmon në çdo qelizë të saj forcën, qoftë kjo të tonalitetit muzikor të këngës apo të kolektivitetit muzikor të këngëtarëve. Me këtë këngë shkohet në luftë dhe fitohet  lavdia.

5-Po të shohësh këngën himarjote, të duket se jeton në një botë tjetër. Këngë plot finesë e delikatesë dashurie (Dil në penxhere/të të shoh një herë/ gati lutet djaloshi i dashuruar, larg çdo toni urdhërues që vajza ti vijë në lëmë pa nënën a babanë.
…. Vajz’ e valëve…këndon marrësi  një gjysëm vargu dhe  te gjysëm vargu tjetër futet i gjithë grupi…zemëra sja mban…mbi një gur anës së detit/qan e mjera,qan e shkreta, qan e zeza qan.

Po, tek kënga himarjote ka më shumë lot e dhimbje, brengë e derte, ka një botë shpirtërore  si te kjo këngë. Aty dhe natyra është aktive në jetën shpirtërore, edhe zogjtë e malit marin pjesë në dhimbjen njerëzore…Ju të bukur zogj, te ju kam një shpres’/ju që shkoni det e male/dua tju pyes…

E parë në këtë kontekst, kënga himarjote mund të perifrazohet si një rënkim apo lot shpirti. Aty ka më shumë dashuri dhe dhimbje magjie, ka më shumë ëmbëlsi e vuajtje shpirtërore.

Edhe këngët e luftës nuk kanë gjak (Nëntëqint e dhjetë viti/…than Himara krye ngriti/se çu ngre myteserifi/asqer nga Preveza ngriti/Himarës seç ja vërviti/Himar e zeza Himarë/ njëmijëedyqint këmbanë/çkini këmbana pse s’bini…

E pra, në këtë kryengritje himarjote është derdhur jo pak gjak, por e vetmja gjë që thotë autori është  pyetja rënkuese për  njëmijë e dyqint këmbanat që nuk po bien, ndonëse numëri i të vrarëve është jashtëzakonisht i madh.

Këngët e dashurisë janë një magji më vete. Vajza thirret me emra lulesh…O në të marça moj manushaqe/sdua doktor e ilaçe.., me emra qingjash e kecash lozanjarë…Tundu bejk e bardhë tundu/natënë me hënë duku….Shko moj shko kuac e kuqe/se dritën hënës ja zure/ lere hënën të ndriçojë…

..O shokë vdeksha nga kënga/në këngë të kthehet vaji… thotë një këngë pilurjote, duke  dhënë jo rastësisht elementin kryesor të këngës himarjote: origjinën e saj nga vajtimi, por edhe  faktin se teknikisht kënga iso-polifonike himarjote, me gjithë novacionin e saj nëpër  shekuj, përsëri është më afër burimit të origjinës, më pranë vajit. Teksti i shkurtër i marësit flet për një tip të  lashtë  të të kënduarit,. Ndërhyrja e hedhësit të  rrënqeth  si në vajtime.

Iso-ja është mrekullia e këngës himarjote. Ajo e pazvëndësueshmja, magjika, bota vetë. Deri aty sa  që,  kur ndërpritet iso-ja, të duket se ndërpritet ajri dhe të mehet fryma. Dhe është i burim lumturie momenti kur fryma të mehet nga dashuria. Të jetosh momente në këngën himarjote do të thotë të jetosh  vite në dashuri.

Himara nuk u pushtua nga turku. Ajo qëndroi aty, në breg të detit me shikimin dhe shpirtin në Europë, madje edhe djemtë e saj që nuk shkonin ushtarë te turku, bënin karierë ushtarake (dhe civile) në Venedik. Dhe kur vinin në atdhe, sillnin me vete, jo vetëm të rejat e shkencës civile e ushtarake, por edhe modën e finesën  europiane në jetën e vendit. Kjo bëri që në këngët himarjote  të ruhej finesa dhe  elegance e të shprehurit, madje edhe kur flitej për vdekjen. Duke dëshmuar në këtë mënyrë që kjo finesë dhe aristokratizëm ka qënë pjesë organike e jetës shqiptare.

6-Por a është vetëm faktori  “pushtues turk” faktori kryesor në këtë dallim të botës së këngëve iso-polifonike të këtyre dy trevave?

Për tju përgjigjur kësaj pyetjeje, le të hidhemi te një tjetër zonë e myslimanizuar, te krahina e Çamërisë. Madje krahina e Çamërisë, për disa arsye gjeografiko-historike u konvertua në një myslimanizëm më të ashpër se bektashizmi tolerant, që u instalua në labëri. Sipas llogjikës empirike duhej që këngët çame të kishim më shumë turqizime dhe gjakësime.

Por ja që realisht nuk ka ndodhur kështu. Këngët çame janë plot finesë dhe elegancë, me një nivel të lartë artistik, sa që çuditërisht kanë afërsi me këngët himarjote dhe jo me këngët labe, qoftë për nga teksti, qoftë për nga melodia.

…Barbaro vasiliko/ dhënt e mia kush i do/ se sjam i zoti për to/ se do loz me miken-o…

Një tekst fin, që stë thotë asgjë për turkun , ndonëse është këngë e ngritur në periudhën e pushtimit turk. Një melodi e denjë për tu shndruar në një hymn feste mbarëkombëtare.

Le të këndojmë bashkë këngën…Tumankuqe moj belhollë/ma bën me si, ma bën me dorë/…Te shtëpia me dërrasa/ dil moj kaleshë se plasa…

Vetëm fjala “tumankuqe”, fjalë që tregon veshjen dhe ngjyrën ( tumane të kuqe), që dëshmon indirekt ndërimin e “kostumit fetar”, të kujton diçka  turke.  Nazet e vajzave,      ( ma bën me sy ma bën me dorë) nuk kanë asgjë  nga bota turke, përkundrazi flasin për një shoqëri të civilizuar me femra të emacipuara.

Mbani vesh e dëgjoni këngën e një djali dashuri refuzuar tek rënkon…Trëndafil i bardhë/rënjëtë lejmua/ti çe deshe tjetrin/kur më keshe mua/me fanar në dorë/gjezgjis mahallanë/as u bëre diell/të ngrohje dinjanë/po u bëre shi/lage kasabanë…

Pavarësisht nga dhimbja që ndjen nga refuzimi apo braktisja , ai përsëri flet me dashuri për vajzën, duke gdhëndur për të një portret artistik të mrekullueshëm, madje deri aty sa që dhe ne që e lexojmë, ndjejmë admirim për këtë vajzë “trëndafil të bardhë” që “lagu kasabanë” me lotët e djemve. Nuk po shohim gjëkundi vargje të tipit…besëqënia më gënbjeu/më dha besën e ma ktheu/…që këndohet në labëri.

Le të shohim një këngë lufte, madje  një këngë për luftën e Bezhanit mbi Janinë, të cilën e cituam më sipër… Rapsodi çam këndon… Janinë motra Janinë/..Taborët (këtu, vullnetarët) e Vlorës vijnë/ për Bezhan e për Janinë/doli mileti i prinë/nuk e mbanin dot gëzimnë/ dridhej vendi në Janinë/ka muzikatë që bijnë..

Në se te kënga labe e mësipërme, edhe duke e lexuar tekstin, të vjen të ulësh kokën nga frika se mos  të zë ndonjë  gjyle, te kënga çame  këndvështrimi është krej tjetër, më jetësor, më optimist, më njerëzor.

E pra, në luftën e Bezhanit nuk u vranë vetëm lebër por edhe çamër, por ja që këndvështrimi i artistit popullor është i ndryshëm.

Që të flasim për melodinë  e këngëve popullore çame, duhet të flasim vetëm me nota muzike, sepse fjalët e shkruara  janë shumë prozaike për të pasqyruar atë magji muzikore, e cila vetëm jetohet dhe humb diçka kur tregohet.

Vetë tekstet e këngëve burojnë melodi, një melodi të ëmbël dashurie që të vjen ta lëshë mënjanë pushtën e jataganin, të brofësh në  rrethin e valles së vajzave dhe ti heqësh  shaminë nga koka vajzës që do, duke shpallur kështu botërisht dashurinë tënde.

7-Atëherë rikthehemi të pyetja e fillimit, por  me një formulim të ri  dhe pikërisht:
-Ku e ka rrënjën ndryshimi i këngës iso-polifonike labe me atë himarjote dhe afërsia e kësaj të  dytës   me këngën popullore çame.

-Kënga labe, nëpër rrugëtimin e saj pesëshekullor mbriti te  ne me shpatë e pushke në dorë, me devizën “Jemi zot të këtij vatani”

- Kënga  çame erdhi te ne tepër fine dhe elegante, për të  pranuar që kaloi nëpër kohën myslimano-pushtuese. Kjo epokë  okupues i ka hequr shumë vlera  këngës çame, dhe kjo është e kuptueshme, por me kaqë bukuri sa erdhi te ne, na bën të mendojmë se ka qënë shumë më fine dhe më elgante, shumë më shumë aristokratike në periudhën paraturke. I ranë shumë stoli rrugës pesëshekullore, i ranë diku “florinjtë e gushës” e diku “florinjtë e ballit”, por te ne mbriti me dritën  verbuese të  syve të saj, që reflektonin “florinjtë e shpirtit”  .  Dhe duhet të themi se me aqë sa mbriti te  ne, ishte tepër e bukur.

-Kënga popullore himarjote pati “privilegjin “ të mos  jetonte natën pesëshekullore turke. Te pragu i shtëpisë së saj vinte kjo natë, por nga dritarja hynte drita europiane. Në shpinë kishte natën por  në ballë i ndrinte  dielli.

Kështu që pati kohë të mjaftueshme për evolucion e “modernizim”.

Kënga popullore çame dhe kënga popullore himarjote kanë disa elementë të përbashkët, elementë shpirtërorë, që  janë shtylla vertebrore e tyre. Melodia  e ëmbël që buron nga çdo fjalë si mushti nga çdo kokërr rrushi, dhe lotët  e shpirtit që bien si meteorë mbi tekst e melodi. Shumë lule e pak lapidarë. Ndonëse luftën e kanë bërë  shpesh edhe më të ashpër se krahina e labërisë.

Mund të paraqesim shumë faktorë krahasues për të dëshmuar  ndryshimin apo  ngjashmërinë, por unë do ju ftoj në brigjet joniane. Dhe do tju them se edhe Himara edhe Çamëria janë krahina të brigjeve joniane. Aty është ajo që ne e quajmë “Bota Joniane”, aty lindën dhe u rritën Këngët Joniane.  Kënga himarjote dhe kënga çame janë liskëngë të Artit Jonian, në melodinë dhe tekstin e të cilave  dëgjon dhe jeton  zhaurrimën e valëve të detit dhe jetën e brigjeve detare joniane.  Ky është privilegji i tyre, që nuk e ka  Kënga labe, këngë e lindur dhe e rritur në male, që vërtitet mbi mendimet tona si një shqiponjë, duke e parë çdo gjë nga lart.

Me bindjen se …lisat janë të ndryshëm dhe llogjikën se….ndryshimi nis  nga rrënjët,  këtu duhet të fillojë analiza e arsyes dhe elementëve të ndryshimit të këtyre  këngëve iso-polifonike . Gjithashtu, te kënga popullore himarjote dhe çame (sigurisht dhe arbëreshe) duhet të fillojë dhe njohja e Artit Jonian.

Shpërthimi poetik i Fatmir Terziut

SHPËRTHIMI POETIK I FATMIR TERZIUT

Nga Timo Mërkuri

Ka ca kohë që mbi  portalin “Fjala e Lirë”   ndrijnë një seri  poezish të Fatmir Terziut që kanë tërhequr vëmëndjen, jo vetëm të lexuesve por edhe të krijuesve dhe studiuesve të letërsisë..

1-Përgjithësisht Fatmir Terziu e ka përdorur portalin “Fjala e Lirë”  si një aerodrom, ku uleshin  krijimet e autorëve mbarëshqiptarë, ashtu siç ulen  në raste urgjence avionët nga një qiell me furtunë. Të gjithë ishin të mirëpritur në këtë portal, të gjithëve ju afrohej ndihmë e përkrahje, “riparim difektesh e karburant” për tu ringritur përsëri  në fluturim. Këtë fakt më së miri e ka shprehur poetikisht  Agim Mato te poezia e tij “Të gjesh një Terzi” dhe unë s’kam pse të zgjatem me tej. Ndoshta dhe për këtë arsye  të gjithë krijuesit shqiptarë  që kanë  “bujtur “ një herë në këtë portal , kanë ndjerë, jo vetëm detyrimin moral të mirënjohjes, por dhe dëshirën  për tu rikthyer te ky (aerodrom)portal me bindjen e sigurisë te  pistat e tij të fluturimit. Dhe në prag të rinisjeve, Fatmir Terziu, si përgjegjës i kullës së vrojtimit, i ka përshëndetur, jo  duke tundur një shami, shpalosur në një  lamtumirë, por duke i shoqëruar me një shkrim analize inkurajuese, si një avion ruajtës.  Niseshin krijuesit në “rifluturim” duke parë me bisht të syrit shkrimin-avionruajtës të Fatmirit dhe u shtohej besimi në vetvete. Dhe u pëlqente të riktheheshin përsëri, edhe si për të thënë që e kishin justifikuar atë besim dhe atë “ruajtje” që u ishte afruar te ky aerodrom.

Kjo është dhe arsyeja e një dendësie  shkrimesh dhe autorësh në këtë portal, sa që nuk arin ti  lexosh me vëmëndjen e duhur të gjithë dhe ndjehesh gjithnjë borxhli.

2-Por ka ca kohë që një bum meteorësh poetik me siglën Fatmir Terziu  ndrijnë në qiellin e këtij portali. Thua se  ka ndodhur një shpërthim kozmik dhe copat e meteorëve kanë mbuluar gjithë  hapësirën artistike.

Gjithmon Fatmir Terziu ka  patur një dëndësi shkrimesh, kryesisht në analiza e studime, gjë që dëshmohet edhe nga botimet e tij të shumta në këtë drejtim. Por këtë herë, ndonëse vijojnë shkrimet kritike e studimore, përpërësi kanë poezitë. Jo vetëm si numër, jo vetëm si tema por  në radhë të parë si art poezie. Aq sa ka ngjallur admirim jo  të pakët (nuk e kam fjalën vetëm te komentet e botuara), aq sa ka ndezur dhe debate, e pse jo, ngjallur edhe xhelozi. Por  në thelb, tej këtyre admirimeve dhe debateve duhet të themi se është bukur të jesh pranë kësaj hapësire artistike, mbushur plot meteorë poetikë.

3-Ky është vërtet një shpërthim, ashtu siç shpërthen edhe vullkani nga trysnia e magmës në brendësi të malit , duke  hedhur shkëmbinj të zjarrtë në të katër anët, para se të nisë të rrjedhë  shpateve llava  e ndezur.

Duhet të keshë zjarr në zemër që të ndezësh vargjet.

Duhet të keshë forcë në shpirt që të hedhësh copa zemre si meteorë në qiellin poetik.

Duhet të ketë një zjarr të madh dashurie poeti në shpirt, që të shpërthejnë krijimet  si llavë  apo të fluturojnë si shkëmbinj të ndezur vullkani në mënyrë gati të përditëshme.

Duhet të jetë djegur e përvëluar  shpirti i tij nga dhimbja që të flakë shkëmbinj e llavë dashurie në mënyrë kaq ritmike. Pa çka se kjo llavë është derdhur në formën e vargjeve.  Zjarri të djeg  njësojë edhe kur të vjen si flakë zjari edhe kur e shkel, si mbi prush të ndezur.

4-Të “ecësh” mbi këto krijime poetike të Fatmir Terziut është si  të ecësh në lëndinat e e rrethinave të Elbasanit në një ditë që ka shpërthyer pranvera luleshumë. Këtu një manushaqe të buzëqesh, aty një margarita të tund kokën. Zogjtë mblidhen e festojnë në korr…, e  kënga  e kumurive të mban në vend, ti hapësh rrugë pranverës që …nis nga Elbasani….

Sepse poeti edhe kur shkruan për Londrën, e sheh atë nga Elbasani. Edhe kur futet në arkivat europiane, niset nga Kalaja e Elbasanit. Hajket vajtojnë në Elbasan, sepse …ky qytet…ka puthjen e ëmbël të së dashurës..

I bukur ky shpërthim poetik i Fatmir Terziut.

Si të shpërthejnë njëherësh gjithë lulet e pranverës në udhëkalimin tonë.

Kaq shumë ëndra dhe dashuri ka patur në shpirt dhe na i hidhte  në portal, për të na pranveruar  ditët e dimrit.

Për ti marë me vete nga Fatmir Terzi Elbasanliu ashtu siç rimorëm nga Elbasani festën e Ditës së Verës

Për ti zbukuruar dhe ditët tona si Ditën e Verës në Elbasan.

Gëzuar Ditën e Verës Fatmir Terziu dhe faleminderit që na e bëre më të bukur.