Timo MËRKURI

 

MODERNITETI I POEZISË SË SABIT RRUSTEMIT

 

( Për vëllimin e III-të të veprës në katër vëllime, HYJNORJA IME JE TI, të Sabit Rrustemit, edituar nga Shtëpia botuese “Faik Konica”, Prishtinë, 2023 )

 

 

I-

Sa herë që kemi folur për poezinë e Sabit Rrustemit, sidomos për poezinë e tij të dashurisë jemi shprehur se ajo është një poezi moderne, madje kemi cekur disa elementë që shfaqin këtë tipar të saj, por pa u thelluar më tej te elementët që e përcaktojnë atë. Duhet të theksojmë se moderniteti i poezisë nuk lidhet me periudhën kohore të krijimit të poezisë, siç nënkuptohet në disa raste çdo krijim I kohëve modern (të sotme), pasi jo çdo poezi e shkruar në kohën tonë automatikisht është poezi moderne, pasi letërsia ka dëshmuar se dhe në kohën tonë vijojnë të shkruhen poezi tradicionale me tema, ide dhe stile që s’kanë asnjë qasje me modernitetin.  Moderniteti nuk ka të bëjë me sfondin modern (industrial etj) poetik, pasi sfondi  është jashtë saj, sepse poezia moderne ka primare ndjenjat e njeriut të shprehura me art.

Poezia moderne përdor stilin metaforik, simbolik, imazhit për t'i shprehur ndjenjat e njeriut sa më artistikisht, madje dhe në rastet kur kemi të bëjmë me poezi realiste, përsëri ndjenjat dhe arti poetik janë në qendër të poezisë dhe këto të shprehura me një stil  modern,  me vargje metaforike, simbolike apo imazhiste sepse poezia moderne konkuron me art poetik ndjesor dhe jo me rregulla të ngurta vargjesh me rimë e ritëm, pasi këto (rima dhe ritmi) janë elementë që shfrytëzohen nga poezia moderne, por ato nuk janë as baza dhe as thelbi i saj.

Të cilësosh moderne poezinë e dashurisë të Rrustemit është  jo e lehtë në dukje, për arsyen se kjo poezi sfondin poetik të dashurisë e ka në malin e Çepurit, pranë lëndinave, pemëve dhe burimeve, “truall” që i “përket”poezisë tradicionale: me vasha që shkojnë shtegut e trima që u zënë pritë te burimet për të nisur idilin e tyre romantik. T’i shtojmë kësaj faktin se tema e dashurisë është lëvruar për një periudhë të gjatë kohore në artet gojore, në letërsinë e Rilindjes dhe në poezinë e soc-realizmit ku kanë krijuar traditën dhe klishetë e tyre, të krijohet përshtypja se s’ka vend për poezi dashurie që të jetë pjesë e modernitetit.

Megjithatë, ne themi se poezia e dashurisë e Rrustemit është një poezi moderne  dhe provojmë se autori është shkëputur nga poezia tradicionale, madje mund të themi se si poet, ai s’ka patur të bënte me atë në fushën e krijimtarisë. Ajo ka qënë një “lëndinë” ku ai kaloi shpengueshëm me lexime para se të niste ngjitjen shtigjeve të poezisë moderne.

Shkëputja e Rrustemit nga poezia tradicionale, është e dukshme dhe e ndjeshme dhe në rastet kur për efekte stili ai ka patur një qasje pranë saj, të cilën nuk kemi munguar ta vemë në dukje në aspektin pozitiv të frymarrjes së thellë artistike të poezisë. Shkëputja e tij nga tradicionalja është e dukshme sidomos në vargun e tij poetik, larg vargjeve tradicionalë 9-11 rrokësh dhe poezive të gjata. Vargjet e Rrustemit te poezitë e dashurisë janë vargje të shkurtëra, gjë që i jep poezisë një pamje fotografike të një lisi të lartë, si djemtë dhe vajzat kosovare shtat’hollë e të gjatë. Ato janë plot hapësira dhe me zanore që mbajnë ekulibrin poetik nëpër vargje.

Po i ilustrojmë këto përfundime tonat me krijimet e tij përfshirë në vëllimin e III të “Hyjnorja ime je ti” botim i Faik Konicës 2023, dhe elementët  poetike që shfaqin modernitetin e poezisë së tij:

 

II-

 

Poeti Rrustemi i përdor elementet e natyrës (livadhe, kullota, pyje, burime etj) si një sfond i pasur dhe simbolik për të shprehur emocionet dhe ndjenjat e tij të dashurisë, pse  ato i japin poezisë një atmosferë të gjallë e plot ngjyra, thellësinë dhe pastërtinë e ndjenjave të dashurisë dhe jetës në tërësi, i japin poezisë një frymarrje të gjerë. Në këtë aspekt Rrustemi çfaq një novatorizëm poetik pasi për të krijuar poezinë e tij modern ai shfrytëzon sfondin tradicional plot ngjyra, imazhe e simbole, pa qenë nevoja ta zëvendësojë me një sfond modern qyteti apo sfond industrial si i soc-realizmit, me të cilin ai s’pati asnjë qasje. Kjo duket psh. te  poezia” "Mbi barin e thinjur", ku vargjet, "Nën kupolën e Plisit të Kaltër enden retë/ përmes një valsi të përzier", përdorin elementë (tradicionalë) të natyrës si retë dhe plisi i kaltër, por me ato ai krijon një poezi moderne që simbolizon natyrën dhe emocionet e njeriut. Përdorimi i sfondit poetik  tradicional për të ndërtuar poezi moderne,  është një vlerë e madhe stili në poezinë e Sabit Rrustemit, stil që krijon një urë midis kohës së sotme dhe pasurisë së thellë kulturore shqiptare, duke sjellë në poezinë shqipe një perspektivë të re e të pasur, ku  tregon aftësinë e tij për të eksploruar dhe modernizuar traditën poetike shqiptare me një qasje të freskët dhe origjinale. Le ta shohim këtë arritje të tij konkretisht te disa vargje poetike të këtij libri ku disa vargje poetike shfaqin modernizimin e simboleve tradicionale në poezi:

Nga poezia "Pushtim i ëndërrt”, në vargjet:

 

"Ti hyre tërësisht në mua

duke kaluar pragun e portës

pa një fjalë të vetme

 

Theve dhe drynat e ndryshkur

dhomave të shpirtit pa çelës më le

 

Çdo gjë timen të dëshirtë

të ëndërrt e pushtove"

autori përdor simbolin e pragut dhe çelësit për të përshkruar pushtimin e ëndrrave, ku simbolet e përdorura janë tradicionale, por mënyra se si ato janë përdorur dhe harmonizuar për të përshkruar një ngjarje të brendshme është karakteristikë e poezisë moderne.

Të poezia "Vjeshta nëpër trupin tënd”, në vargjet:

 

"Vjeshta nëpër trupin tënd

mbjell lule ngjyrë ndezura

 

Petaleve të tyre afroji buzët

lë pak aromë

se ua vodhi era

 

Mos harro që dikë e ke diku

dikush ngrohet në zjarrin që fsheh ti"

përdor simbolin e vjeshtës nëpër trupin e një personi për të përshkruar proceset e ndryshimeve dhe kalimit të kohës. Vjeshta është një simbol tradicional që është modernizuar për të shprehur ndjenjat dhe mendimet e autorit. Po ashtu te poezia "Ditët që s’vinin as iknin pa ne” në vargjet:

"Kam harruar në cilën stinë e pashë

atë Ëndërr Jete

 

Di vetëm se u kapëm përmes një buzëqeshjeje

ngjyrës jeshile që të shpon edhe në pikë nate

përmes një pamjeje të zënë mbi një Urë

diku Grykës"

 ai përdor simbolin e ëndrrës për të përshkruar një moment të rëndësishëm në jetën e tij. Ëndrra është një simbol tradicional, por që këtu shfaqet në një mënyrë të re dhe moderne. Këto vargje tregojnë se si Rrustemi modernizon mjeshtërisht simbolet tradicionale duke i përdorur ato për të shprehur ndjenja dhe ide të reja, duke krijuar kështu poezi moderne dhe të pasur me thellësi emocionale. Me këtë rast theksojmë se një arritje e veçantë  e poetit është modernizimi i simboleve  dhe përdorimit i tyre për të shprehur ndjenjat dhe mendimet e tij  të bashkëkohshme. Ai i ngarkon ato me një lloj abstraktësie dhe metaforash që i japin një dimension të ri, duke i dhënë poezisë së tij një ndjenjë të freskët dhe të kohës.

Siç e pamë, poeti  përdor simbole tradicionale për të shprehur ndjenja e mendime të thella që janë karakteristika të poezisë moderne, nëpërmjet fjalës artistike dhe jo stilit deklarativ, dhe nëpërmjet përdorimit të këtyre simboleve tradicionale të kombësisë shqiptare, ai e lidh lexuesin e sotëm me pasurinë dhe trashëgiminë e tyre kulturore. Ai përdor këto simbole për të bërë poezinë e tij relevante edhe për kohën moderne.

 

III-

Në vështrimin e modernitetit poetik,  poezitë e Rrustemit ndjekin një strukturë të lirë, ato nuk janë të krijuara me rregullat tradicionale të poezisë, ato nuk ndjekin  një model të rregullt të rimave ose strofave, duke shfaqur një ndryshim të qartë nga poezia klasike e periudhës së Rilindjes, e cila ka përdorur shpesh struktura të rregullta dhe rima të thjeshta. Psh, vargjet e poezisë "Mbi barin e thinjur”: "Nën kupolën e Plisit të Kaltër enden retë / përmes një valsi të përzier / Hapat e mi lënë gjurmë / mbi barin e thinjur nga bryma" tregon një shembull të qartë të strukturës së lirë, ku fjalia është e ndërlikuar dhe imazhet janë të ndara lirshëm, duke krijuar një përshtypje moderne dhe abstrakte.

Poezia e tij është e mbushur me imazhe të ngjashme me ëndrrat dhe simbole të shumta, stil  ky  i të shkruarit shumë abstrakt dhe modern, ndryshe nga poezia klasike e periudhës së Rilindjes që shpesh përdorin simbole dhe metafora të kuptueshme lehtësisht apo të huazuara nga poezi të tjera. Kështu te poezia "Ditëve që s’vinin as iknin pa ne”, te vargjet:"Stina që vjen zgjat ëndrrën / rrugën time kah ajo hyjni / që banon brenda asaj zemre prej luleje / që nuk e shoh" përdorimi i fjalëve të tilla si "hyjni," "prej luleje", shpërfaq një gjuhë të pasur dhe një kreativitet të lartë letrar, duke i vendosur në një sfond me imazh të ëndërrt.

Poezia e Rrustemit nuk është e influencuar nga ideologjia politike, e cila ishte një element kryesor në poezinë e soc-realizmit, ai nuk shkruan për vajzat montatore të lartësive industriale apo bujkesha  të rendimenteve të larta. Në vend të tyre, poezia e tij përqëndrohet në ndjenjat personale, emocionet,  tema universale e dashurisë, mungesës, dhe vetërefleksionit etj.

Rrustemi përdor një gjuhë të lirë dhe ekspresive, pa u kujdesur për rregullat e rrepta të gjuhës ose rimave të rregullta. Ky lloj i përdorimit të gjuhës është shumë modern dhe shpesh bën përdorim të fjalëve dhe shprehjeve që nuk janë tipike për poezinë tradicionale. Psh: te vargjet e poezisë "Vjeshta nëpër trupin tënd”: "Petaleve të tyre afroji buzët / lë pak aromë / se ua vodhi era", shfaq lirinë e ekspresionit, duke përdorur një imazh të fuqishëm për të përshkruar ndryshimin e aromës së luleve. Ky imazh është abstrakt dhe i ngjashëm me ëndrrat, duke e bërë atë të përshtatshme për një poezi moderne. Po ashtu vargjet nga poezia "Trupi yt mbi sipërfaqen time”: "Nuk po rrotullohet toka / rreth bushtit / sall trupi yt mbi sipërfaqen time", shfrytëzon një gjuhë të lirë dhe përdor fjali të shkurtra për të shprehur një mendim ose ndjenjë të thellë. Ky lloj i shprehjes është karakteristikë e poezisë moderne dhe lejon poetin të përdorë fjalët në mënyrë kreative për të ndikuar tek lexuesi.

Moderniteti në poezinë e tij Rrustemit shfaqet dukshëm në përdorimin e fjalëve dhe gjuhës, ku poeti përdor një gjuhë të pastër dhe të lirë, të pasur me imazhe dhe metafora të fuqishme. Poezitë e tij karakterizohen nga një gjuhë emocionale dhe personale, ai përdor fjalë e shprehje që shfaqin ndjenjat dhe emocionet e tij personale, duke krijuar një lidhje të thellë me lexuesin. "Gjuha emocionale dhe personale" në kontekstin e poezisë përcakton përdorimin e një gjuhe të ngrohtë, që shpreh ndjenjat dhe emocionet e autorit në një mënyrë të drejtpërdrejtë dhe intime. Kjo shprehje tregon se poeti shfaq ndjenjat, mendimet, dhe emocionet e tij personale në poezi, dhe krijoj një lidhje të ngushtë me lexuesin duke i bërë atij të ndjehet tërhequr drejt poezisë së tij.

Përdorimi i gjuhës emocionale dhe personale në poezi do të thotë që autorin e ndjekim me thjeshtësinë dhe ndjeshmërinë e gjuhës së tij, kjo bën që poezia të reflektojë më mirë thellësinë e ndjenjave dhe përvojave personale të autorit, dhe në të njëjtën kohë, e bën poezinë më të qasshme për lexuesin, duke e lejuar atë të lidhet me emocionet dhe mendimet e autorit.

Në shembujt e poezive të Sabit Rrustemit, gjuha emocionale dhe personale shfaqet përmes përdorimit të fjalëve dhe imazheve që ndihmojnë në shprehjen e ndjenjave të thella dhe ndjenjave personale të poetit. Kjo bën që lexuesi të ndihet më afër dhe të lidhet më mirë me poezinë dhe mesazhin që ajo përcjell. Psh vargje: "Vjeshta nëpër trupin tend / mbjell lule ngjyrë ndezura" nga poezia "Vjeshta nëpër trupin tënd”  ku përdorimi i fjalëve si "mbjell," "lule," dhe "ngjyrë ndezura" krijon imazhe të forta dhe të ngjashme me ëndrrat, modernitet i gjuhës ky që ndihmon lexuesin të krijojë imazhe mentale të pasura dhe të ndjeshme, të cilat përforcojnë thellësinë e poezisë.

Po ashtu te poezia "Aty ku dashuria la emër” vargjet: "Bjeshkët e Nemuna ma fshehin pas shpine / atë rriskë dielli / që kuqëlon ato copëza qielli pa re", përdorin fjalë të fuqishme dhe imazhe të ngjashme me ëndrrat për të përshkruar natyrën dhe kuptimin e dashurisë. Gjuha e lirë dhe moderne e përdorur këtu krijon një ndjenjë të pasurisë së poezisë.

Poezia e Sabit Rrustemi nuk idealizon hiret e vashës si në poezinë tradicionale, por i kushton rëndësi ndjenjave shpirtërore të saj. Psh. te poezia "Vjeshta nëpër trupin tënd" kemi vargjet:"Petaleve të tyre afroji buzët / lë pak aromë / se ua vodhi era" vargje që përcjellin një imazh të ndryshuar të vajzës, pse ajo nuk është e përshkruar si një ideal i përkryer, por si një individ me aromat e saj, të cilat ndikohen nga mungesa e të dashurit. Kjo sepse vajza që dashuron Rrustemi nuk është ideali i ndonjë vajze naive tradicionale që kullot qingjat e kecat në lëndinë, ajo është një vajzë bashkëkohore, me një vizion kulturor e jetësor bashkëkohor ndaj poeti i drejtohet asaj me fjalë të zgjedhura dhe ajo që ka rëndësi është se kuptimi i tyre është metaforik, simbolik ose imazhist, të cilat vajza i kupton dhe i ndjen, gjë që tregon se ajo është një vajzë e arsimuar. Këtu duhet të theksojmë se stili i folur në poezinë e Rrustemit është i ngjashëm me një bisedë personale, duke e bërë atë të lidhet më ngushtë me lexuesin, ku përdorimi i fjalisë së drejtpërdrejtë dhe të thjeshtë ndihmon të shpërndahet thellësia e poezisë në mënyrë të qartë.

Te poezia "Ditëve që s’vinin as iknin pa ne", vargjet: "Puthjen e saj e kam pritur / si atë pikë shiu n’Saharë" ku, puthja e vashës nuk është e përshkruar si një triumf, por si një pritje e gjatë për një moment të dashurisë. Përmbajtja e këtyre vargjeve tregon një përqasje më të ndryshme ndaj rolit tradicional të vashës në poezi. Rrustemi tregon një vashë me ndjenja dhe emocione të saj të veçanta, duke i dhënë një thellësi dhe kompleksitet që nuk është e zakonshme në poezinë tradicionale ku vasha është shpesh ideale dhe symbol bukurie më shumë se njeri me ndjenja. Kjo shkëputje është një manifestim i modernizmit në poezinë e Rrustemit dhe thellon përshkrimin e ndjenjave njerëzore më shumë se idealizmi tradicional i vashës. Po kështu vargjet e poezisë “ Duke vrojtuar yjet”: "Duke vrojtuar yjet / pas asaj Ëndrre të Fshehur / më mashtron gjumi" tregojnë një ndjenjë të thellë të emocioneve dhe përqendron vëmendjen tek mungesa e ëndrrës. Emocioni është një element domethënës i poezisë së Rrustemit.

Krahas universalitetit, poezitë e dashurisë të Rrustemit shfaqin  dhe tipare të karakterit shqiptar, si besnikëria dhe dhimbshuria për femrën, ku disa prej këtyre elementëve janë të dukshëm në poezitë e tij:

Rrustemi shpreh një besnikëri ndaj dashurisë dhe vajzës që ai dashuron, ai përdor imazhe për të treguar se dashuria e tij është e pandryshueshme dhe e përhershme, kjo besnikëri në dashuri është një tipar i rëndësishëm i karakterit shqiptar. Kështu psh. në poezinë "I trandur prapë nga e njëjta ëndërr” ai shpreh dëshirën për të qëndruar besnik ndaj dashurisë së tij, edhe pse mund të ketë ndjenja  trishtimi dhe pritjeje. Vargjet tregojnë përkushtimin e tij ndaj femrës së dashur: "i trandur prapë nga e njëjta Ëndërr/askënd tjetër si Ty s’e desha Zemër". Në poezinë "Ditëve që s’vinin as iknin pa ne," ai përdor vargje që shprehin ndjenjën e thellë të përkushtimit që ka për të. Ai ndjehet i hutuar në dashurinë e saj, dhe shfaq një besnikëri të palëkundur ndaj saj kur shkruan:"Puthjen e saj e kam pritur/si atë pikë shiu n’Saharë".

Në poezitë  e tij ndeshemi me elemente të dhimbshurisë e të ndjeshmërisë ndaj femrës, ku poeti përshkruan emocionet e veta ndaj saj si një fuqi e përjetshme  dhe e mrekullueshme. Kjo ndjenjë dhimbshurie për femrën është  tepër e zakonshme në artet gojore dhe në poezinë shqipe, ajo reflekton një tipar të rëndësishëm të karakterit shqiptar, ku respekti dhe ndjeshmëria ndaj femrës kanë një vend të veçantë. Kështu psh në poezinë "Aty ku dashuria la emër," ai shpreh ndjenjat e vlerësimit për vajzën e dashur dhe dashurinë e tij ndaj saj. Vargjet e tij zbulojnë një përkushtim të fortë; "Aty ku dashuria lë emër/kurrë s’më shihni të zbrazur", botë shpirtërore e poetit që gjendet në gjithë krijimtarinë e tij poetike.

Poeti përdor me finesë kombinimin e elementeve të ndryshme, psh vargjet e poezisë “Rigoj prajshëm trupin tënd”: "Rigoj prajshëm trupit tend / sipërfaqes së lagur / prehje kërkoj" kombinon elemente të natyrës ("Rigoj prajshëm,", "sipërfaqes së lagur") me ndjenja dhe kërkesa personale ("prehje kërkoj"), kombinim i elementeve të ndryshme që është një tjetër karakteristikë e poezisë moderne..

Sabit Rrustemi vazhdon të eksplorojë ndjenjat, mendimet dhe emocionet në një mënyrë moderne dhe të personalizuar. Stili i tij tërheq lexuesit duke e bërë atë të ndjehet dhe të reflektojë mbi thellësinë e poezisë së tij  modern, e cila është një kontribut i rëndësishëm në letërsinë shqipe dhe shpreh një mënyrë të ndryshme të të shkruarit e poezisë në epokën moderne. "Nëpër çdo pore / hyr e dil pa frikë" shkruan poeti te “Trupi yt mbi sipërfaqen time” duke dhënë një pamje vizuale “çdo pore” dhe “hyr e dil pa frikë” që të mbetet në mendje  edhe për kontrastin fin midis fjalës dhe heshtjes, kontrast që është një element modern në poezinë e Rrustemit dhe ku përdorimi i imazheve të tilla si "çdo pore" dhe "hyr e dil pa frikë" krijon një përjetim vizual të fuqishëm që ndikon në lexuesin dhe e bën poezinë më të shpërndarë.

Temat e poezisë së Sabit Rrustemit janë universale, duke përfshirë dashurinë, shpresën dhe jetën, tema që shfaqen më gjerë në poezinë moderne dhe ndihmo-jnë lexuesin të identifikohet me poezinë. Kështu psh vargjet "Hajt gëzuar dashuria ime / për shpresën që rron edhe pas vdekjes" shpreh një universalitet në hapësirë dhe kohë. "Aty ku dashuria lë emër / kurrë s’më shihni të zbrazur / e pa një mal ëndrrash të reja" shkruan ai te “Duke vështruar yjet”, varg që shpreh se dashuria i jep një identitet dhe një qëllim poetit, duke e përmbushur atë në mënyrë thelbësore, pse dashuria është premtuar si një fuqi që i jep kuptim jetës dhe sjell të ardhme të lumtur. 

Duhet të qartësojmë se: ndërsa temat e poezive të Rrustemit janë universale,  stili poetik është tipik i tij, stil që ndikon te poeti që universalen ta plotësojë me të përvetshmen, të përhershmen e mbush mjeshtërisht me përditshmëri.

Siç e shohim, moderniteti poetik i Rrustemit është një kostelacion elementësh që e dritësojnë poezinë dhe ta drithërojnë shpirtin gjatë leximit të saj në çdo varg dhe në secilin krijim. Poezia e tij është një kontribut i rëndësishëm në letërsinë shqipe dhe shërben si shembull i poezisë moderne që eksploron thellësinë e shpirtit dhe emocionet njerëzore në një mënyrë tjetet kreative dhe shprehëse. Poezia e tij flet me art poetik modern ashtu si trëndafili flet me bukurinë dhe aromën e tij.

 

IV-

Opusi poetik i Sabit Rrustemit ka tituj të pasur me konotacione simbolike, metaforike, imazhiste dhe realiste, duke filluar qysh me titullin e opusit dhe duke vazhduar me titujt e poezive të veçanta të tij, disa prej tyre janë shumë simbolike dhe metaforike, ndërsa disa të tjerë janë më realiste. Te titulli "Hyjnorja ime je ti"  Rrustemi përdor një gamë të gjerë mjetesh artistike për të krijuar një atmosferë të thellë dhe të pasur, ku ne mund të identifikojmë disa tipare të rëndësishme: Ai është një titull i kompozuar artistikisht  dhe ka një strukturë eufonike që bën përshtatje të këndshme. Përdorimi i fjalës "Hyjnorja" i jep një dimension të lartë dhe mistik, ndërsa "ime je ti" krijon një lidhje personale dhe emocionale që përcjell thellësinë e ndjenjave të autorit.

Përdorimi i fjalës "Hyjnorja" sugjeron një dimension mistik e shpirtëror, ku ky titull mund të interpretohet si një kërkesë për të zbuluar thellësinë e shpirtit dhe lidhjen me një fuqi më të madhe ose të paqartë.

Titulli është i pasur me metafora e simbole që mund të interpretohen në mënyra të ndryshme, ku "Hyjnorja ime" mund të jetë një simbol i dashurisë së madhe, ndërsa "ti" mund të jetë personi i dashur, vajza që ai dashuron apo dhe ëndërron.

Ky titull ka një ndikim psikologjik që e lidh lexuesin me ndjenjat e thella të autorit, pasi pas kësaj ai mund të shfaqë një kërkim për identitetin, dashurinë, dhe kuptimin e jetës.

Dukshëm titulli krijon  efektin e shtimit të kuriozitetit dhe interesit të lexuesit, pasi ai  është i veçantë, misterioz, dhe ka një ndjenjë të thellësisë  së mendimit. Përdorimi i një gjuhe poetike dhe fjalëve të forta, si "Hyjnorja" dhe "ti," nxitin lexuesin të pyesë se çfarë mund të kujtojë ky titull dhe të kërkojë më tej për kuptimin e tij në kontekstin e librit ose poezisë. Ky efekt i shtimit të kuriozitetit është një element i rëndësishëm i krijimit letrar, pasi e bën librin ose poezinë më tërheqëse për lexuesin. Lexuesit shpesh janë tërhequr nga titujt që janë të ngjashëm me një enigmë ose që ngjallin ndjenjën e një pasurie të fshehur thellë në tekstin që do të lexojnë. Për autorët dhe poetët, përdorimi i titujve të tillë të ngjashëm me "Hyjnorja ime je ti" është një mjet efektiv për të ndikuar në interesin e publikut dhe për të përcjellë thellësinë dhe misterin e veprës së tyre. Ky titull është një thirrje për lexim dhe për të zbuluar më shumë për botën dhe mendimet e autorit në poezinë e tij.

Sigurisht që edhe titujt e poezive të këtij opusi kanë të njëjtën natyrë p.sh. titulli i poezisë "Ato faqe stinësh që blerojnë" përdor mjetet artistike për të krijuar një imazh të pasur dhe misterioz që nxit kuresthjen e lexuesit, ku disa nga mjetet artistike të përdorura në këtë titull janë:

Ky titull përdor metaforën e "faqe stinësh" për të përshkruar diçka që "bleron" ose sjell një përvojë të caktuar. Kjo metaforë tregon se titulli nuk është rastësor, por ka një kuptim më të thellë dhe simbolikë që do të zbulohen në përmbajtjen e poezisë.

Përdorimi i metaforës, "faqe stinësh" krijon një imazh poetik që e lidh poezinë me natyrën dhe stinët, duke sjellur një atmosferë të veçantë dhe krijon pritshmëri për të lexuar mbi temën e poezisë.

Përdor mjeshtërisht elementin e misterit dhe kuriozitetit për të tërhequr lexuesin te "Ato faqe stinësh që blerojnë" nxit shpërbërjen e misterit dhe dëshirën e lexuesit për të kuptuar më shumë. Titulli ka një mbingarkesë semantike, pasi përfshin koncepte të ndryshme, duke e bërë atë më intrigues dhe thellë.

Po kështu titulli "Mbi barin e thinjur" i një poezie tjetër përdor mjetet artistike për të krijuar një imazh të fuqishëm dhe simbolik që përcjell thellësinë e poezisë ku:

Përdorimi i metaforës së "barit të thinjur" për të shfaqur diçka që është në një gjendje të pashpërthyeshme, të plakur ose të pashpresë, duke nxitur kureshtjen e lexuesit dhe e udhëzon atë drejtë një teme të rëndësishme dhe simbolike që do të trajtohet në poezi.

Vetë shprehja  "barin e thinjur" krijon një imazh poetik që tregon për një gjendje të vështirë dhe sfiduese. Ky imazh vë në dukje një pamje të “plakur” dhe thellësinë e situatës që do të shpaloset në poezi.

Titulli përdor një simbolizëm të qartë që e lidh me temën më të gjerë të poezisë. Bari i thinjur mund të interpretohet si simbol i vështirësive të jetës, sfidave,  momenteve të vështira në jetën e njeriut. “U thinja brenda një ore” thotë një shprehje popullore. Së fundi ky titull nxit lexuesin të lexojë më tej për të zbuluar se çfarë ndodh në poezi dhe për të kuptuar thellësinë e kësaj gjendjeje të barit të thinjur. Përdorimi i këtyre mjeteve artistike në titull ndihmon në krijimin e një atmosfere zhbiruese në përcjelljen e një teme të rëndësishme dhe simbolike..

Si përfundim, titujt e përdorur nga Rrustemi si në libra ashtu dhe në poezi, janë tituj me konotacione simbolike, metaforike, imazhiste dhe realiste, janë një paraqitje artistike e “portës” hyrëse në poezinë e tij, duke qenë njëkohësisht dhe një ftesë e fuqishme për të lexuar poezinë dhe për të eksploruar temat, imazhet, dhe ndjenjat që do të shpalosen. Autori krijon një atmosferë misterioze dhe sugjeron se poezia do të shkojë përtej realitetit dhe do të hedhë dritë mbi një dimension tjetër të jetës ose eksistencës. Ky tipar i titujve poetikë te Rrustemi shfaqet si një element tipik i modernitetit të poezisë së tij.

 

V-

Poezia e Sabit Rrustemit shfaq tipare psikologjike dhe filozofike që theksojnë ndjenjat dhe mendimet e thella të autorit duke e shpalosur modernitetin e poezisë së tij në mënyrë të ndjeshme. Realisht tema e dashurisë ka një ndikim të thellë psikologjik në poezitë e tij, ku ai eksploron ndjenjat, emocionet dhe misterin e dashurisë në një nivel personal dhe emocional.

Në vargjet e tij, poeti shpreh një ndjenjë të thellë  nostalgjie për kohët e kaluara dhe  dashurinë e humbur, aspekt psikologjik ky që  përcillet nëpërmjet imazheve poetike. Nostalgjia e tij shfaqet në vargjet që përforcojnë mungesën dhe dëshirën për të kaluarën e ëndrruar: "Kam harruar në cilën stinë e pashë / atë Ëndërr Jete"

Rrustemi shpreh një ndjenjë të vetmisë dhe ndarjes në poezitë e tij, kur trajton dashurinë si një përvojë e thellë dhe ngjarje që ndryshon shpirtin. Ky aspekt psikologjik përcillet nëpërmjet vargjeve që përforcojnë ndjenjën e vetmisë, psh.: "Për kokën e më të shenjtit / as që mund të dëboj më".

Në aspektin filozofik poeti shfaq vetë refleksionin dhe kërkimin e thellë të kuptimit të jetës dhe dashurisë në poezitë e tij, duke përdorur vargje filozofike që shprehin pyetje mbi kuptimin e jetës dhe dashurisë, psh te vargjet  "Aty ku dashuria lë emër / kurrë s’më shihni të zbrazur".

Poeti përdor një lloj ekzistencializmi (një lloj filozofie që thekson rëndësinë e ekzistencës së individit dhe të lirive të tij, dhe shprehet nëpërmjet qëndrimit individual, absurditetit, lirisë individuale, rebelimit etj) e që shpreh ndjenjën e jetës si një rrugëtim i panjohur dhe një kërkim për kuptimin e saj. Aspekti filozofik përcillet nëpërmjet imazheve e simboleve të tij, psh vargjet: "Shtrëngojnë shpirtin tënd / e shpirtin tim".

Në poezinë e Rrustemit gjen ndjenjën e kohës dhe eksistencës që flet për perceptimin e kohës dhe ndikimin e saj në ndjenjat dhe perspektivën tonë të eksistencës, psh. vargje të tilla si "Ditëve që s’vinin as iknin pa ne" përcjellin këtë ndjenjë të pazakontë të kohës.

Aty përballesh dendur në vargje me lidhjen dhe ndikimin nëpërmjet natyrës drejt zemrës, me një ndikim të thellë filozofik mbi marrëdhënien midis njeriut dhe mjedisit të tij.

Poezia e tij paraqet një qasje mistike ndaj frymës dhe jetës, duke eksploruar misterin dhe thellësinë e qenies së njeriut. Meqenëse kjo qasje shfaq interes për t’u trajtuar më gjerësisht sqarojmë se në poezitë e Rrustemit shfaqen tipare të konceptit dhe mendimit mistik për jetën, ku poeti eksploron thellësinë, misterin e ekzistencës dhe frymën njerëzore. Le ta shohim më konkretisht në disa vargje poetike këtë element mistik, në kontekstin e modernitetit të poezisë së tij:

Në poezi të tilla si "Duke vrojtuar yjet “poeti paraqet ekzistencën si diçka të pazakontë dhe misterioze, duke e krahasuar me yjet që janë vëzhgues të jetës së tij dhe qenies së tij, psh. vargu: "Duke vrojtuar yjet / pas asaj Ëndrre të Fshehur / më mashtron gjumi" i cili paraqet misterin e ekzistencës dhe perceptimin e tij si një ëndërr e fshehur që i mbulon sytë dhe mendjen.

Poezitë e tij shpesh përdorin imazhe nga natyra për të përshkruar misterin dhe lidhjen midis njeriut, natyrës dhe frymës së tij, psh.  vargjet: "Nën hijen e fluturimit të saj / përgjumet mali / deri në agun e ri" nga poezia "Duke vrojtuar yjet” ku natyra dhe fluturimi shfaqen si simbole të frymës së njeriut dhe lidhjes së tij me natyrën dhe misterin.

Në poezi të tilla si "Ditët që s’vinin as iknin pa ne”  nëpërmjet vargjeve : "Kam harruar në cilën stinë e pashë / atë Ëndërr Jete" poeti shpreh refleksionin mbi ngjarjet e jetës dhe humbjen e kohës apo ngjarjeve të rëndësishme, duke kërkuar kuptim dhe mënyra për t'i interpretuar ato në një nivel më të thellë.

Poezitë e tij shpesh ndërthurin misterin dhe transcendentalizmit, e cila është një lloj filozofie dhe lëvizje letrare e zhvilluar në shek. XIX në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, lëvizje që ka theksuar rëndësinë e ndjenjës së misterit dhe të "transcendentalit" ( tejkalimin e të zakonëshmes, përtej asaj që është e dukshme apo materiale). Transcendentalistët besonin se njerëzit kishin aftësinë për të arritur nivelin më të lartë të vërtetësisë ose dijes përmes mendimit dhe reflektimit thellësor, duke sugjeruar një marrëdhënie të veçantë midis qenies njerëzore dhe një bote më të madhe ose më të lartë. Vargjet: "Stina që vjen zgjat ëndërrën / rrugën time kah ajo hyjni / që banon brenda asaj zemre prej luleje / që nuk e shoh" (nga poezia "Duke Vrojtuar Yjete") paraqet një ndjenjë të misterit dhe lidhjen me diçka më të lartë ose transcendentale.

Këto elemente paraqesin një qasje mistike ndaj jetës dhe ekzistencës në poezitë e  Rrustemit, duke e bërë atë një poet të veçantë që eksploron mendime të thella dhe koncepte mistike në poezinë moderne të tij.

Është interesante se edhe titujt e poezive të Rrustemit shfaqin tipare filozofike dhe psikologjike, psh:

Titulli "Ditët që s’vinin as iknin pa ne" shpreh ndjenjën e kohës si diçka e padefinueshme dhe ndikimin e saj në eksistencën tonë.

"Pushtimi i ëndërrt " paraqet dashurinë si një pushtim misterioz,  të ëndërrt.

"Trupi yt mbi sipërfaqen time " shpreh mendimin filozofik të lidhjes midis trupit dhe ekzistencës, dhe ndikimin e kohës në jetën tonë.

Titulli "Duke vrojtuat yjet " flet për vëmendjen ndaj natyrës dhe frymës, duke reflektuar mbi misterin e jetës dhe ekzistencës së njeriut, etj.

Këto tituj, ndërsa tregojnë se poezitë e Sabit Rrustemit trajtojnë temat filozofike dhe psikologjike në mënyrë thellë e reflektuese, shfaqin pasurinë e mendimeve  dhe ndjenjave të thella psikologjike dhe filozofike, duke shpërndarë mesazhe të thella për jetën, dashurinë, kohën dhe ekzistencën, dhe shfaqin refleksione të thella mbi të vërtetat dhe misteret e qenies njerëzore, duke plotësuar portretin e tyre modern.

 

VI-

Një aspekt i modernitetit poetik të Sabit Rrustemit shfaqet te  krijimi i poezive  simbolike, metaforike, dhe imazhiste, ku  shprehet simbolilikisht, metaforikisht dhe imazhisht për ndjenjat dhe mendimet e tij, duke krijuar një lloj lirshmërie artistike dhe interpretimi të thellë për lexuesin. Poezitë nuk janë të orientuara drejt një realiteti të thjeshtë, por shfaqin një ndjenjë më të thellë dhe ndjeshmëri emocionale nëpërmjet një niveli të epërm artistik. Në krijimtarinë poetike të tij përgjithësisht dhe te opusi“Hyjnorja ime je ti” në veçanti do të gjeni:

Shumë prej poezive të tij janë simbolike pasi ai përdor simbole që përfaqësojnë ndjenjat e thella dhe ide të përgjithshme, psh.poezitë: "Male të panumërta dogja, “Oxhakun e shpirtit nxiva", "Kështjella e dridhur mbi kodra të thata” etj.  Vargjet "Në qelinë e zemrës time, ti je kurorë e shtrenjtë." (Poezia: "Dashuria ime"),"Toka lehtësohet nën hapat e tu, si një shteg i shpërbërur në dritën e mëngjesit." (Poezia: "Dashuria ime") etj shfaqin tiparin simbolik të poezisë të cilës i përkasin.

Sabit Rrustemi ka krijuar poezi metaforike duke përdorur metafora të pasura për të përshkruar ndjenjat dhe emocionet, psh. "mali i shpirtit" është një metaforë që tregon për gjendjen shpirtërore dhe thellësinë e shpirtit, sidomos përmes vargjeve,  "Male të panumërta dogja / oxhakun e shpirtit nxiva “, të cilat dëshmojnë forcën metaforike të poezisë.

Poezitë e tij imazhiste dhe vizuale ndihmojnë lexuesin të krijojë pamje momenti të thella, psh vargjet: "Vjeshta nëpër trupin tënd / mbjell lule ngjyrë ndezura." (Poezia: "Lulet e vjeshtës ), Poezia "Rigoj prajshëm’" përdor imazhe të prirura drejt natyrës për të përshkruar gjendjen emocionale të autorit, si vargjet "Rigoj prajshëm trupit tënd","prajshëm rigoj në natën që hesht" . Po kështu te poezia "Dejve që zjarrmojnë dashuri" përdor një imazh të udhës dhe mbylljes së dyerve dhe dritareve për të përshkruar udhëtimin e dashurisë dhe mbylljen e ndjenjavete vargjet: "Kot thyej udhën të mos ndeshem me ty" dhe "aromë shpirti dejve që zjarrmojnë dashni" dhe shumë të tjera. Duhet të kuptojmë se metaforat, simbolet dhe imazhet nuk janë shartesa në trungun poetik , ato janë degët ku çelin lulet dhe lidhen frutat.

Përtej simboleve dhe metaforave, disa prej poezive të tij përmbajnë elemente realiste, por ato gjithmonë ndërtohen në një kontekst poetik që nuk është tërësisht realist dhe me vargje plot metafora, simbole dhe imazhe. Ky kombinim i stileve të ndryshme në poezinë e Sabit Rrustemit,  e bën atë një poet modern që eksploron emocionet dhe mendimet në mënyra të thella dhe të pasura dhe sjell një risi poetike në letërsinë shqipe.

 

VII

Duke analizuar figurat artistike në poezinë e Sabit Rrustemit vërejmë se ato janë më shumë të pranishme në sferën e natyrës, emocioneve, dhe ndjenjave të poetit dhe për faktin se këto shpesh shfaqin emocionet, dashurinë, reflektimin dhe lidhjen me natyrën në një mënyrë të veçantë e të pasur artistike. Ambienti që përdoret për të paraqitur këto figura artistike është më së shumti ambienti natyror dhe ai i ndjenjave të thella të individit. Jo vetëm Rrustemi por gjithë poetët e kësaj kategorie kanë tendencën të shfrytëzojnë natyrën, emocionet, dhe mendjet e tyre për të shprehur idetë dhe ndjenjat e tyre, gjë që është pothuajse gjithmonë e pranishme në poezi.

Theksojmë se tipike  për poezinë e Rrustemit është fakti që, figurat artistike të tija janë shpesh të shoqëruara me një qasje më të përgjithshme dhe filozofike ndaj jetës, dashurisë, dhe eksistencës, duke përdorur imazhe dhe metafora për të paraqitur ide dhe mendime të thella mbi këto tema. Kjo i jep poezive të tij një karakter të veçantë dhe të thellë artistik. Psh  poezia "Vjeshta nëpër trupin tënd“ përdor figurën e vjeshtës në trupin e vajzës për të paraqitur ide mbi ndryshimet, kohën, dhe shpërndarjen e frymës, duke shprehur në këtë mënyrë një qasje filozofike ndaj jetës dhe ngjarjeve, dhe përdor metafora të pasura për të paraqitur mendime dhe emocione të thella mbi eksistencën dhe ndjenjat. Po kështu disa vargje nga poezia "Dashni jete” e shoqërojnë me qasjen filozofike ndaj dashurisë dhe jetës: "Shka me i ba le t’ kënaqet qysh ka dashtë/ dashnia kapet edhe për nji fije kashtë/Mjegull nuk ra as qiella nuk u vrejt/kurdo dhimta mue me m’ mejtë/u shfaq si dritë e shejtë" duke treguar se dashuria është një ndjenjë që mund të kapet në momente të papritura dhe se ajo mund të shfaqet si diçka e shenjtë dhe e pazakontë në jetën tonë. Poeti përdor imazhet e natyrës për të përshkruar ndjenjat e thella dhe të pasura që shoqërojnë dashurinë dhe eksistencën.

 

IX

Të flasësh për elementët e modernitetin e poezisë shqipe është si të bësh një shëtitje nëpër yllësi, të ndalesh e të flasësh për modernitetin e poezisë së dashuris të Sabit Rrustemit është si të flasësh për një nga yjet e kësaj yllësie. Mendimin se duke studiuar modernitetin e poezisë së Rrustemit po studion tërësisht këtë dukuri është një iluzion, ndonëse i bukur, sepse sa mbaron me një yll, sheh i mahnitur se yllësia shtrihet më tutje, me forma, ngjyra e madhësi të ndryshme. Sigurisht që njohja e yllësisë nis me eksplorimin e njërit prej  yjeve, ndaj shpesh mjafton drita e një ylli për ta thyer errësirën e xhamtë të natës, por përsëri mbetet për të studiuar spektrin e dritës së tij, ndaj themi se: do flasim shumë për poezinë e Sabit Rrustemit.

 

Sarandë, më Tetor 2023

 

DASHURIA, KJO LOÇKË ZEMRE E POEZISË

 

I-Përmbyllja  e opusit poetik "Hyjnorja ime je ti" e poetit Sabit Rrustemi është vërtet një sukses  jo vetëm i autorit por i poezisë shqipe pasi është hera e parë që krijohet një opus i tillë poetik  prej katër vëllimesh për dashurinë. Kjo përmbyllje bëhet me poezinë "Te ajo loçkë zemre kur t' afrohesh”, e realizuar në një mënyrë të tillë që duke shprehur një mesazh  ndjenjash të thella të dashurisë  nëpërmjet temës së dashurisë dhe fuqisë së saj për të frymëzuar dhe ngrohur njerëzit në rrugën e tyre të jetës, shfaq dhe ngjyrat e dritat optimiste të poezivë të katër vëllimeve. Kjo poezi e Rrustemit nuk mund të cilësohet si poezi metaforike dhe simbolike edhe pse poeti përdor metafora dhe simbole për të shprehur ndjenja dhe ide të thella lidhur me dashurinë dhe jetën.

Poezia përdor metaforën për të shfaqur dashurinë dhe ndjenjat e saj, ku vetë përdorimi i frazës "Loçkë zemre" është një metaforë e fuqishme që shfaq dashurinë si diçka thelbësore, të pazëvendësueshme, të çmuar dhe të ngrohtë, duke i dhënë dashurisë një kuptim më të thellë, emocional, metafora "si zog në fluturim e këndim," shpërfaq një lirizëm të natyrshëm në përshkrimin e dashurisë dhe emocioneve.

Autori përdor dhe simbolikën për të përfaqësuar ndjenjat dhe situatat në poezi, psh., "gjethi me vjeshtë" është një simbol që përfaqëson humbjen e dashurisë ose një periudhë të vështirë në jetë, ndërsa "kopsht park" është një simbol i bukurisë dhe rritjes së dashurisë në një mjedis të qetë, "Fati" është simbol që përfaqëson rastësinë dhe ngjarjet e papritura që mund të sjellin dashurinë në jetën tonë.

Megjithatë, është e rëndësishme të theksohet se kjo poezi nuk është e kufizuar vetëm në elementët metaforikë dhe simbolikë, ajo gjithashtu ka elemente realiste. Autori përdor ndjesitë dhe emocionet e veta për të komunikuar me lexuesin në një mënyrë të thellë dhe të ndjenjëshme, duke i bërë atij të ndjehet të lidhur me poezinë në një nivel personal. Pra, edhe pse poezia përdor figura artistike të tilla si metafora dhe simbolikë për të thelluar mesazhin e saj, ajo nuk humbet lidhjen me realitetin dhe ndjenjat e autorit në mënyrë të plotë.

Për këtë arsye theksojmë se kjo poezi e Sabit Rrustemit nuk është  qartësisht simbolike a metaforike, pasi ajo përdor disa figura letrare, por nuk fokusohet në shprehjen e një simbolike të veçantë apo përdorimin e metaforave të ngulitura. Në vend të kësaj, ajo anon më tepër nga poezia realiste pasi shpreh ndjenjat dhe emocionet në një mënyrë lirike dhe të thjeshtë, duke përdorur një gjuhë të kuptueshme për të komunikuar mesazhin e saj.

Po ashtu poezia përdor figura letrare si personifikimi të cilat janë përdorur më shumë për të pasuruar shprehjen dhe për të bërë më të larmishme kuptimet, sesa për të krijuar një simbolikë të veçantë, psh. "a gjuhë erërash"dhe"dashurisë jepju deri në amshim" e cila i jep cilësi të njeriut objekteve të natyrës ose ideve, për të forcuar ndjenjat dhe kuptimet.

Paralelizmi shfaqet në strukturën e disa vargjeve, psh. në vargjet "ti shtegtar jete ngado qofsh / nga ç'anë të nisesh ku do shkosh," dhe përdoret për të përforcuar idenë se dashuria mund të gjendet kudo dhe në çdo rrethanë dhe kontrasti midis "ngado qofsh" dhe "ku do shkosh" thekson universalitetin e dashurisë.

"Gjethi me vjeshtë" është një imazh që shfaq një moment të kaluar, të humbur, dhe kështu simbolizon humbjen e një dashurie ose një periudhe të vështirë në jetë, ndërsa"Kopsht park" është një imazh që përfaqëson një mjedis të bukur dhe të qetë, një vend ku dashuria mund të lulëzojë dhe të zhvillohet.

Pra, poezia nuk përfshin një narrativë të qartë apo një përqendrim të thellë mbi elemente të veçanta të natyrës apo realitetit që do ta karakterizonin si një poezi realiste. Në përgjithësi, kjo poezi është një ndërthurje e elementeve të ndryshme dhe është më shumë e orientuar drejt shprehjes së ndjenjave dhe emocioneve, sesa drejt ndonjë lloj simbolike të veçantë apo përdorimit të metaforave komplekse.

 

II- Le të shohim teknikën, vargun, dhe figurat e poezisë, duke i krahasuar ato me traditën e poezisë shqiptare.

Teknika e poezisë:

Poezia ka një rimë të rregullt në shumicën e vargjeve të saj, e cila ndihmon në stabilitetin e strukturës së poezisë, një karakteristikë e zakonshme në poezinë shqipe.

Ajo është shkruar në strofa të hapura, që nuk kanë një numër të caktuar vargjesh, duke e bërë poezinë të lirë dhe të përshtatshme për të shprehur ndjenja të lira dhe të ndryshme.

Poezia ka një lirizëm të natyrshëm në stilin e saj, përdor fjalë të zakonshme dhe një gjuhë të thjeshtë për të shprehur ndjenjat dhe mendimet.

Vargu:

Poezia përdor variacione vjershash (vjersha të ndryshme) për të shprehur ide dhe  ndjenja të ndryshme, duke  sjellur diversitet në strukturën e poezisë, duke  e bë atë më tërheqëse për lexuesin.

Poezia e  Rrustemit përdor teknika të përgjithshme të poezisë shqipe, si rimat e rregullta, lirizmi i natyrshëm, dhe figura letrare për të shprehur thelbin e saj, duke mbetur e besueshme ndaj traditës së poezisë shqipte dhe përdor një gjuhë të thjeshtë dhe të kuptueshme për të komunikuar me lexuesin, por ne duhet të saktësojmë se kjo poezi nuk është një poezi e zakonshme tradicionale, por mund të konsiderohet si një poezi modern sepse:

Poezia përdor një gjuhë të thjeshtë dhe të kuptueshme, që është karakteristike e poezisë moderne, ajo shfaq lirizmin e natyrshëm të gjuhës dhe shmang përdorimin e metaforave të ndërlikuara dhe terminologjisë së vështirë.

Edhe pse përdor një gjuhë të thjeshtë, poezia shpreh  ndjenjat e thella dhe emocionet në mënyrë të lirë dhe të përshtatshme, gjë që është karakteristikë e poezisë moderne që inkurajon shprehjen e ndjenjave personale dhe intime.

Poezia nuk ndjek një strukturë të rreptë të strofave ose vjershave të caktuara. Ajo është e shkruar në strofa të hapura dhe të lira, duke lejuar autorin të eksperimentojë me formën dhe strukturën e poezisë.

Edhe pse përdor një gjuhë të thjeshtë, poezia ka figura të ndryshme letrare si personifikimi dhe metafora për të pasuruar shprehjen dhe për të bërë më të ndryshme kuptimet dhe ajo që ka më shumë rëndësi është se këto figura letrare nuk janë “bisqe” të “shartuara” në poezi por janë “degë” natyrale.

Poezia trajton në thellësi temën e dashurisë dhe emocioneve, një temë që është e zakonshme në poezinë moderne, ku poetët eksplorojnë thellësitë e ndjenjave njerëzore dhe jo pamjen e jashtme.

Është i dukshëm tipari  një ndërgjegje të theksuar individuale dhe fokusohet në ndjenjat dhe perspektivën e individi, tipar ky  që është një element i rëndësishëm i modernitetit në poezi.

III- Pra ndërsa flasim për elementët modern të poezisë "Te ajo loçkë zemre kur te afrohesh", duhet të theksojmë se këto janë elementët thelbësorë të gjithë poezive të opusit poetik “Hyjnorja ime je ti”, ku kjo poezi  përbën një përmbyllje të bukur të tij, por mendojmë se vlen të shfaqim dhe dukuri të tjera  që e universalizojnë poezinë e Rrustemit.

-Poezia e opusit të Rrustemit nuk i kushtohet një vajze të veçantë, që ne ta hamendësojmë si të dashurën e poetit pasi në vargjet e poezive nuk kemi një portretizim fizik individual të një personi, psh sytë e flokët e njejtë nëpër poezi, shtati e fytyra etj tipare që skicojnë një individ konkret. Kudo kemi një siluetë vajze të dashuruar që nxiton të vijë a të shkojë shtegut a shpatit të Çepurit, siluetë kjo që më shumë të duket një mjegull në formë vajze se sa një vajzë konkrete që ecën nëpër mjegull.  Me këto argumenta besoj se rrëzojmë dhe hamendësimin se (ndoshta) secila prej poezive të tij i kushtohet një femreje të veçantë.

-Poeti Rrustemi nuk e çon vajzën në shtëpi, ai e shpie në dashuri, prej ku kuptojmë se shtëpia e poetit është dashuria, me mure ndjenjash e çati një qiell ëndërrash . Më shumë se sa poezi për një të dashur fizike, poezitë e këtij opusi janë poezi  që të ftojnë të “strehohesh” te shtëpia e dashurisë: “ti mos hezito asnjë trohë/për dashuri prore gjej kohë”.

Sabit Rrustemi nuk shkruan poezi për të dashurën (femër), ai shkruan poezi për dashurinë dhe kjo është një nga arsyet që poezia e tij ka vlerë universale jo vetëm shqiptare.

-Te këto poezi dashurie mungon (përgjithësisht)poetizimi i një kontakti fizik  të dy të rinjve ndërsa është kudo i pranishëm kontakti i shikimeve të syve dhe më shumë kontakti i shpirtërave e ndjenjave.

Çështja e mungesës së kontaktit fizik mes personazheve të dashuruar në poezitë e Rrustemit te opusi "Hyjnorja ime je ti" nuk vlerësohet domosdoshmërisht si një ndrojë apo ndikim i zakoneve patriarkale, kjo mungesë e kontaktit fizik në poezi mund të interpretohet në disa mënyra të ndryshme, duke përfshirë:

Konceptimi i Dashurisë Universale: Autori do të përshkruajë dashurinë si një ndjenjë të thellë dhe universale që tejkalon aspektet fizike të marrëdhënies. Në poezitë e tij, dashuria shpallet si një fuqi shpëtimtare që i jep kuptim jetës dhe është në qendër të ekzistencës së individëve.

Vlerësimi i Dashurisë si Streha e Jetës: Mund të konsiderohet se autorit i intereson më shumë të përshkruajë dashurinë si një strehë emocionale dhe frymëzuese sesa të fokusohet në aspektet fizike të lidhjes. Ai mund të shprehë vlerësimin për ndjenjat e thella dhe emocionet që përcjellin marrëdhënien e dy personave, duke e bërë atë si një burim lumturie dhe kuptimi të jetës.

Përdorimi i figurativës dhe simbolikës: Autori shpesh përdor figurat artistike dhe simbole për të përshkruar dashurinë dhe ndjenjat, kështu që dashuria mund të shihet si një entitet më abstrakt dhe emocional, i shprehur përmes metaforave dhe imazheve poetike.

Kjo mungesë e kontaktit fizik mund të jetë një zgjedhje stilistike e autorit, që i jep poezive të tij një ndjenjë më të përgjithshme dhe simbolike. Në fund të fundit, interpretimi i poezive është i hapur dhe subjektiv, dhe secili lexues mund të ndjejë dhe të kuptojë poezinë në mënyrë të ndryshme, në përputhje me perspektivën dhe përvojën e tyre.

Në vijim të interpretimit të mungesës së kontaktit fizik në poezitë e Rrustemit, është gjithashtu e rëndësishme të përmendet se disa poetë preferojnë të shprehin ndjenjat dhe emocionet e tyre nëpërmjet fjalëve, imazheve, dhe simboleve, për të bërë që poezia të përcjellë mesazhin e tyre më thellësisht dhe më poetikisht. Pra kjo mungesë e detajit fizik në poezinë e Rrustemit mund të jetë një ndërgjegjësim i shpërqëndrimit të mëndjes dhe zemrës së tij në mënyrë abstrakte për të komunikuar ndjenjat dhe emocionet e dashurisë.

Poeti ka mundur të kujdeset që të mos bëjë poezi të dashurisë të reduktuar vetëm në aspekte fizike ose romantike. Ai ka qëlluar të shprehë thellësinë e ndjenjave të dashurisë, lidhjen shpirtërore dhe emocionet e forta që ndikojnë në jetën e njerëzve, dhe për këtë arsye ka zgjedhur të përdorë figurat artistike për të përshkruar këtë emocion.

Në poezi, shpesh ndodh që poetët përdorin mënyra të ndryshme për të shprehur dashurinë, dhe kjo varion nga poeti te poeti dhe nga një periudhë historike në tjetrën. Në rastin e  Rrustemit, duket se ai përdor figurat artistike dhe simbolet për të bërë që poezia të jetë më e thellë dhe më universale, dhe mungesa e kontaktit fizik ndihmon në këtë qëllim.

 

IV- Analiza Strukturore:

Poezia ka një strukturë të thjeshtë me tri strofa, dhe çdo strofë ka nga shtatë vargje (strofa e tretë në dukje ka tetë vargje, por që strukturohen në shtatë ). Poezia përdor rima të trasha, të ndryshme nga një varg në tjetrin, duke krijuar një muzikalitet të natyrshëm, element i formës që kontribuon në melodinë dhe harmoninë e poezisë.

Fjala "Loçkë zemre" është e rëndësishme në poezinë e autorit, pasi përdoret si një simbol i dashurisë dhe një momenti të rëndësishëm në jetën e tij që krijon një ndjesi të veçantë dhe romantike në poezi.

Në poezinë e tij, autori inkurajon lexuesin të mos hezitojë përpara sfidave dhe vështirësive të dashurisë. Ai flet për fatin dhe rastësinë që mund të sjellë në jetën e njeriut dashurinë, por thekson rëndësinë e vullnetit dhe vendosmërisë për të kërkuar atë. Ai e di fjalën e Çehovit: “Provo të arsyetosh mbi dashurinë dhe do humbasësh arsyen” ndaj nuk arsyeton “ai këndon si zogjtë pa e vrarë mëndjen kush e dëgjon dhe çfarë mendon për atë” (Rumi). Kjo mënyrë të shkruari  e lirëshme dhe e natyrëshme ndihmon në krijimin e një lidhjeje të thellë mes lexuesit dhe temës së dashurisë.

Struktura e thjeshtë e poezisë dhe përdorimi i rimave të ndryshme ndihmojnë në krijimin e një poezie të lehtë për t'u lexuar dhe të kuptuar. Poezia ka një fluturim të qetë dhe harmonik, të ngjashëm me fluturimin e një zogu, duke iu dhënë lexuesit një ndjesi të qetësisë dhe bukurisë së dashurisë.

Një nga aspektet e rëndësishme të poezisë është përdorimi i ngjyrave të natyrës dhe elementëve të saj për të shpërndarë ndjenja dhe emocione. Për shembull, përdorimi i imazhit të "gjethit me vjeshtë" dhe  "kopshtit park" paraqet ndryshimin e stinës dhe jetës, duke shtuar thellësi dhe kontekst në poezi.

 

Përmbyllja:

Poezia "Te ajo loçkë zemre kur t'afrohesh" e autorit Sabit Rrustemi përmbyll me një thirrje të fortë për të vazhduar kërkimin e dashurisë, pa u ndalur para sfidave. Kjo poezi, si poezia përmbyllëse e korpusit poetik "Hyjnorja ime je ti," thekson rëndësinë e dashurisë në jetën tonë dhe fton lexuesin të jetojë në harmoni me ndjenjat dhe emocionet që ajo sjell.

 

V- Dashuria ka ndikim të thellë psikologjik dhe filozofik në jetën e njeriut dhe është një temë e rëndësishme në letërsi dhe kulturën e përgjithshme. Ajo është shprehur në mënyra të ndryshme në letërsi, muzikë, art dhe filozofi dhe ka qenë objekt i studimit dhe reflektimit për shumë filozofë dhe psikologë. Nëse e konsiderojmë dashurinë si hymn dhe kulm të lumturisë, kemi disa aspekte të rëndësishme për të analizuar:

Ndikimi Psikologjik i Dashurisë:

Dashuria është një burim i madh i ndjenjave të lumturisë dhe gëzimit. Ajo mund të sjellë një ndjenjë të thellë të realizimit dhe kënaqësie për individin. Studimet tregojnë se kur një person është në një marrëdhënie të lumtur dhe të dashurisë, ai/ajo shpesh ndihet më i kënaqur dhe më i lumtur në jetë. Poeti te vargjet: "Nuk ke pse kujtohesh /ballëhapur e pa ngurrim/ dashurisë jepju deri në amshim" shpreh ndjenjën e lumturisë dhe gëzimit që mund të sjellë dashuria dhe inkurajon lexuesin të mos ngurrojë dhe të jap e ndërtojë dashurinë deri në "amshim," pa harruar që dashuria është një burim i pafund i lumturisë.

Një marrëdhënie e fuqishme dhe e shëndoshë dashurie mund të krijojë një ndjenjë stabiliteti dhe sigurie emocionale për individin. Një partner i dashur dhe i besueshëm mund të japë ndjenjën e mbrojtjes dhe të mbështetjes në momentet e vështira. Kështu  vargjet: "Po të zuri dhe fati/ i një gjethi me vjeshtë/ në kopsht park a kudo"mund të interpretohen si simbol i stabilitetit dhe sigurisë emocionale që një partner i dashur mund të sjellë në jetën e individit. Gjethi me vjeshtë përfaqëson një moment të qetë dhe të sigurtë në natyrë.

Dashuria mund të ndikojë pozitivisht në zhvillimin personal të një individi. Një partner që te inkurajon e ndihmon në zhvillimin e aftësive dhe pasioneve të tua mund të sjellë një ndjenjë të madhe realizimi dhe zhvillimi personal.

Ndikimi Filozofik i Dashurisë:

Dashuria është një temë e zakonshme në filozofi dhe ka shërbyer si burim i reflektimit filozofik për shekuj. Shumë filozofë janë përpjekur të shpjegojnë natyrën dhe kuptimin e dashurisë, duke përdorur qasje të ndryshme filozofike.

Disa filozofë kanë shqyrtuar lidhjen mes dashurisë dhe kuptimit të ekziste-ncës, psh. filozofia eksistencialiste ka trajtuar çështjet e dashurisë dhe lidhjes së individit me botën në kontekstin e lirive dhe angazhimit personal ndaj te vargjet "Ti shtegtar jete ngado qofsh/ për tokë apo kaltërsisë së pafund" mund të shohim udhën e jetës si një shtegtar dhe lidhjen e mundshme mes dashurisë dhe kuptimit të ekzistencës, pasi ato shprehin idenë se dashuria mund të jetë një pjesë e rëndësishme e rrugës së jetës dhe mund të ndihmojë në gjetjen e kuptimit të saj.

Filozofë të tjerë kanë analizuar kuptimin e  lumturisë dhe dëshirën për dashuri,  çfarë është e nevojshme për të qenë i lumtur dhe kanë konkluduar se dëshira për dashuri dhe lidhje njerëzore është një aspekt i rëndësishëm i lumturisë. Duke lexuar vargjet "Për dashuri prore gjej kohë" kuptojmë që dëshira për dashuri dhe përkujdesje ndaj saj është një pjesë e rëndësishme e lumturisë dhe përcjell idenë se dashuria është një dëshirë natyrore dhe e përhershme në jetën e njeriut.

Në përgjithësi, dashuria është një temë e pasur dhe komplekse që ka ndikime të thella psikologjike dhe filozofike në jetën e njeriut. Ajo mund të sjellë kuptim, lumturi, dhe realizim personal, dhe është një temë që ka frymëzuar artin, kulturën dhe reflektimin intelektual përgjatë historisë së njerëzimit. Kur dashuria është e realizuar në mënyrë të plotë dhe të shëndoshë, ajo mund të shihet si hymni dhe kulmi i lumturisë njerëzore.

Nuk e di pse këto poezi të Rrustemit më këshilluan  t’i mbyll këto shënime me vargjet e Nerudës: "Të dua pa ditur se si, ose kur, ose nga ku. Të dua thjesht, pa probleme ose krenari” ("100 Sonete të Dashurisë " 1959) ndoshta për faktin se kanë të dy të njejtën qasje te dashuria.

 

( Sarandë, tetor 2023 )

 

 

TEK AJO LOÇKË ZEMRE KUR T’AFROHESH

 

Ti shtegtar jete ngado qofsh

nga ç’anë të nisesh ku do shkosh

për tokë apo kaltërsisë së pafund

tek bart atë ndjenjë

që kurrë s’e ke tradhtuar

për asnjë çast mos u hamend

dashurisë bëri vend

 

Po u godite me hir a pa hir

si zog në fluturim e këndim

nga dorë e ligë rrugaçësh

tek ajo Loçkë zemre kur t’afrohesh

nuk ke pse kujtohesh

ballëhapur e pa ngurrim

dashurisë jepju deri në amshim

 

 

Po të zuri dhe fati

i një gjethi me vjeshtë

në kopsht park a kudo

dhe fshesë pastruesish

a gjuhë erërash

të fshijnë e hedhin ngado

ti mos hezito asnjë trohë

për dashuri prore gjej kohë

 

( 31 dhjetor 2020 )

 

(Poezia përmbyllëse e kryeveprës në katër vëllime “HYJNORJA IME JE TI”)

 

TRE PAMJET E NJË POEZIE

 

I-Jemi mësuar me prurjen e poezive moderne nga Fatmir Terziut, ndaj nuk na befason "Vrasja e ajrit",një poezi simbolike me elemente metaforikë dhe imazhistë , çka na kujton se poezitë simbolike zakonisht përdorin metafora dhe imazhe për të shprehur ide dhe koncepte të thella, për të përcjellë mesazhin e tyre te lexuesi. Në rastin e kësaj poezie, vetë titulli "vrasja e ajrit" është një simbol i ndotjes së mjedisit dhe shkatërrimit të natyrës nga veprimet e njeriut. Metaforat dhe imazhet e tjera, si "grahma pas tingulli helmues të çartur" dhe "fytyra të zbrazëta gjarpërinjsh"  janë përdorur për të theksuar më tej këtë temë simbolike. Le të paraqesim disa vargje që ilustrojnë faktin që kjo është një poezi simbolike:

"Vera i bëri shkrumb me lëkurat e lëna ferrave"ku "lëkurat e lëna ferrave" janë një simbol i dëmit të shkaktuar nga industrializmi dhe ndotja e mjedisit.

Vargu "grahma pas tingulli helmues të çartur" përdor tingujtë dhe imazhet për të paraqitur ndotjen e ajrit dhe pasojat e saj të dëmshme ndërsa vargu "fytyra të zbrazëta gjarpërinjsh"paraqet një imazh të frikshëm dhe shpërblyes që është një simbol i shkatërrimit të natyrës dhe mjedisit.

Këto vargje të cituara shfaqin imazhe dhe simbole për të komunikuar temën kryesore të poezisë, që është ndotja e mjedisit dhe dëmi i shkaktuar nga veprimet e njeriut. Kjo është një karakteristikë tipike e poezisë simbolike, ku përdorimi i imazheve dhe simboleve ka  thellësi kuptimore dhe mesazh të pasur që tejkalon fjalët konkrete.

Sigurisht që poezia "Vrasja e ajrit" e Terziut, si zakonisht është e pasur me vargje metaforike, imazhe dhe figura të tjera letrare që forcojnë natyrën simbolike të poezisë:

Në poezi termi "vrasja e ajrit" është një metaforë që përshkruan ndotjen e mjedisit dhe dëmin që i shkaktohet ajrit nga veprimet e njeriut. Kështu psh:

Imazhi i "grahmave pas tingulli helmues të çartur" shfaq një pamje të shkretë dhe të dëmtuar të mjedisit.

Kontrast në frazën "fytyra të zbrazëta gjarpërinjsh," ku imazhi i gjarpërinjve është një simbol i rrezikut dhe të dëmtimit.

Në aspektin strukturor poezia është e ndarë në tre pamje, duke theksuar idenë e shkatërimit të shpejtë të mjedisit.

 

II- Cituam se:” në aspektin strukturor, poezia është e ndarë në tre pamje” dhe kjo nuk është një shprehje por një realitet i kësaj poezie, ose më saktë është e veçanta e kësaj poezie të Terziut. Po të shohim me vëmëndje strukturën e poezisë dallojmë se  ajo është ndryshe nga shumë tipe poezish, jo vetëm poezi tradicionale, duke u ndarë në tre pamje të shkurtra. Është pikërisht ky aspekt modern i strukturës që krijon një ndjesi të tensionit në rritje dhe të shpejtësisë, duke përshkruar ndotjen e mjedisit në një mënyrë tejet intensive.

Kjo dukuri në teorinë e letërsisë quhet "struktura e tre faqeve" për të treguar se poezia është ndarë në tri pjesë, të ndara me hapësira të bardha në tekstin e saj (jo të ndarë sipas strofave), por mqse fjala “faqe” në gjuhën shqipe shfaq aspektin teknik të botimit, tregon një ndarje fizike ne përdorëm fjalën “pamje” e cila shpreh plotësisht kuptimshmërinë e idesë. Psh. një poet mund të ndajë poezinë e tij në tre pamje, por kjo nuk është e domosdoshme të pasqyrohet  në tre faqe të një libri, ndaj themi se  "ndarja në pamje" është një përshkrim i strukturës së poezisë, ndërsa "ndarja në faqe" do të ishte më shumë një përshkrim i mënyrës së organizimit fizik të tekstit në botim. Dukuri a këtij tipari është më se e dallueshme në poema ku shpesh pjesët e poemave shfaqin ndryshim ose përsosje tematike, strukture dhe ideje që japin pamje të ndryshme, por mqse këto (poemat) ndahen në pjesë, nuk përmendet dallimi i pamjeve.

Te kuptohemi, përdorimi në strukturën e poezisë e ndarjes në tre pamje nuk është zbulim dhe as shpikje e Terziut, kjo është një teknikë e herëshme e poezisë e përdorur zakonisht nga poetët e kuotave të larta si Naim Frashëri te poezia “Gjuha shqipe”, Dante Alighieri  te "Komedia  Hyjnore” ku ky epos epik është ndarë në tre pjesë: "Ferri", "Purgatori" dhe "Parajsa", të cilat paraqesin udhëtimin e protagonistit në botën tjetër, Lord Byron shkroi poemën e tij epike "Childe Harold's Pilgrimage" në tre pamje, Pablo Neruda  shkroi "Canto General", një poezi epike e cila është ndarë në tre pamje  dhe përshkruan historinë, natyrën dhe kulturën e Amerikës Latine etj.

- Struktura e poezisë mund të ndahet në strofa ose në pjesë të tjera të përcaktuara nga autori, dhe në këtë rast, Terziu ka zgjedhur të ndajë poezinë në katër strofa, por duke e përmbledhur në tre pamje.  Falë kësaj ndarjeje kjo poezi ndryshon përvojën e lexuesit dhe transmeton një ndjenjë të tensionit dhe shpejtësisë. Le të shpjegojmë më hollësisht këtë strukturë:

Poezia (me katër strofa) e Terziut është e ndarë në tre pamje, ku secila prej tyre ka një numër të kufizuar vargjesh. Kjo është e ndryshme nga poezitë tradicionale që ndjekin një strukturë më të lirshme ose të përshtatur sipas temës dhe stilit të autorit. Kjo ndarje në tre pamje të shkurtra është një aspekt modern i poezisë dhe shërben për të theksuar elementin e tensionit dhe për të forcuar ndjenjën e shpejtësisë, duke lexuesin të ndjehet sikur po ashtu është pjesë e një ngjarjeje të ndodhur me shpejtësi.

Çdo pamje e poezisë mund të ketë një strukturë apo stil të ndryshëm nga njëra-tjetra dhe kjo ndihmon në krijimin e ndryshimeve të tensionit, atmosferës, apo ndjenjave që autori dëshiron të shprehë në secilën prej tyre. Për shembull, pamja e parë mund të jetë më e qetë dhe e ngadalshme për të prezantuar temën e poezisë, ndërsa pamja e dytë dhe e treta mund të jenë më intensive dhe të shpejta për të përshkruar ndotjen e mjedisit më detaje.

Struktura e tre pamjeve ndihmon në krijimin e një ndjesie të tensionit të rritur në poezi, ku autori e përdor këtë strukturë për të forcuar impaktin e mesazhit të tij dhe për të krijuar një atmosferë të ngarkuar emocionalisht. Shpesh, ndotja e mjedisit është një temë e rëndësishme në poezinë e Terziut (më tepër si shqetësim universal se sa ambientalisht londinez), dhe struktura e poezisë ndihmon në thellimin e kësaj teme dhe në transmetimin e ndjenjave të urisë dhe tensionit që ka të bëjë me këtë problem.

Në poezinë "Vrasje e ajrit" Terziut ndarja e tre pamjeve është një element strukturor që ndihmon të kuptohet se cila pjesë fillon dhe mbaron në çdo pamje, pasi secila prej tre pamjeve të poezisë ka një tipar të veçantë që e dallon nga pamja tjetër. Le të analizojmë këto tipare

Pamja parë prezanton fillimin e poezisë dhe nxjerr në pah ndikimin e stinës së verës. Ajo përshkruan vargjet e para që tregojnë se vera ka bërë dëme, duke e shkrumbuar ajrin me "lëkurat e lëna ferrave" dhe "grahma" që ndjekin tingullin helmues. Kjo faqe fillon të ngjall ndjenjën e tensionit dhe alarmit në lexues, duke e futur atë në temën e ndotjes së mjedisit dhe pasojave të saj. Konkretisht vargjet e pamjes së parë janë:

Vera i bëri shkrumb me lëkurat e lëna ferrave

grahma pas tingulli helmues të çartur

dhe gjuhët brodhën sokakëve të thërrmuar, nga pijet,

as të gjallë, as të vdekur.

 

Pamja e dytë zhvillon temën e poezisë duke përshkruar më tej ndikimin e ndotjes së mjedisit. Ajo shfaq atmosferën e mbrëmjes, me një ndjenjë të rritur të zymtësisë dhe tensionit. Në këtë pamje, lexuesit u prezentohen imazhe të forcës së ndotjes dhe pasojave të saj në mjedis, duke përfshirë edhe praninë e një funerali, duke e bërë më thelbësore temën e vdekjes të shkaktuar nga ndotja. Në rastin tonë pamja e dytë shprehet me vargjet:

Ishin duzinë, zvarritja në pluhur ishte tmerrësisht e zhurmshme

ajri i mbrëmjes, i goditur nga ata sy,

dhe ne u ndalëm në urë dhe pikërisht përballë rrjedhës së padukshme

po afrohej një funeral.

Pamja e tretë është përfundimi i poezisë dhe sjell një moment të reflektimit. Ajo përshkruan imazhe të fytyrave të "zbrazëta gjarpërinjsh" dhe përshkruan një moment të pasigurisë dhe ndryshimit. Kjo faqe reflekton mbi pasojat e ndotjes së mjedisit në një nivel më thelbësor dhe prezanton një moment të lutjes për ndryshim.

Dehja nuk pjell veçse fytyra të zbrazëta gjarpërinjsh

kaluan, pastaj u zhdukën në heshtje rreth kthesës

dhe ne qëndruam dhe morëm shtegun e ngushtë,

përsëri të huajt ngrinin dolli rreth tryezës.

 

Aty lumi u ngrit aq pashë sa mund ta njihte Muji dhe Halili

mbi ne, mbi ëndrrat tona të lira

dhe ne u lutëm por nuk e dinim ku ishte filli,

ligji i kishte nenet e fshira.

 

Qysh në dukje e veçanta në pamjen e tretë është se ajo përfshin dy strofat e fundit të poezisë, fakt që krijon një ndjesi të përmbledhjes dhe përfundimit të poezisë. Strofat e fundit shpesh janë vendi ku autorët përmbyllin apo sintetizojnë temat apo idetë e tyre dhe përcaktojnë një mesazh të fortë ose një ndjesi përfundimtare. Në këtë rast, pamja e tretë përmbledh dhe forcon mesazhin e përgjithshëm të poezisë në lidhje me ndotjen e mjedisit dhe pasojat e saj. Ajo përdor imazhe të fytyrave të "zbrazëta gjarpërinjsh," që simbolizojnë pasojat e ndotjes, dhe përshkruan një moment të lutjes për ndryshim. Përmbledhja e dy strofave të fundit ndihmon në konsolidimin e temës dhe mesazhit të poezisë, duke e përfunduar atë në një notë të fortë dhe të përfundimtë.

Pra siç shihet ndarja në pamje nuk është identike me ndarjen në strofa, pasi çdo pamje ka një funksion të veçantë në zhvillimin e poezisë, duke e thelluar temën dhe atmosferën me secilin moment..

 

III-Ndarja e poezisë në strofa dhe ndarja e poezisë në pamje janë dy teknika të ndryshme që shërbejnë për qëllime të ndryshme në poezi, ku:

Ndarja në Strofa:

Ndarja në strofa është një teknikë e zakonshme e organizimit të poezisë, ku vargjet grupohen në segmente më të vogla të quajtura strofa të cilat ndihmojnë poetët të organizojnë ide, tema, mendime apo ndjenjat në një mënyrë të qartë dhe strukturojnë poezinë për të pasqyruar një vizion të caktuar letrar.

Strofat janë grupvargje që ndahen me hapësira të caktuara në mes dhe kanë zakonisht një strukturë të përshtatur, siç është rima ose metrika e  njëjtë. Ndarja në strofa ndihmon në ndryshimin e ritmit, rimave, dhe organizimit të poezisë në mënyrë që të përcaktojë një element estetik të caktuar.

Ndarja në strofa shpesh përdoret për të krijuar një efekt estetik, ato mund të jenë të përshtatura në mënyra të ndryshme për të përsëritur një temë, për të theksuar një moment, ose për të krijuar kundërshtime stilistike brenda poezisë.

Ndarja në pamje:

Ndarja e poezisë në pamje, në veçanti  poezia e Terziut si"Vrasja e ajrit"  ka fakto-rë të ndryshëm dhe efekte të ndryshme si:

Faktorë të ndarjes në pamje:

Ndarja në pamje mund të bëhet bazuar në tema të ndryshme që shpreh poezia. Psh, një pjesë përqendrohet në ndotjen e mjedisit, ndërsa një tjetër në ndikimin e saj në njerëzimin.

Sjellja e ndarjes në pamje përfshin ndryshime në stilin e poetit, duke përdorur metrika të ndryshëm, rima të ndryshme, apo figura letrare të ndryshme nga poezitë e tjera edhe kur ato janë me një qasje teme.

Ndodhitë e ndryshme në poezi mund të ndahen në pamje për të përshkruar zhvillimin e ngjarjes ose për të ndryshuar kohën, vendin, apo personazhet në poezi.

Efekte të ndarjes së poezisë në pamje:

Ndarja në pamje mund të ndihmojë lexuesin të kuptojë dhe të ndjehet më mirë lidhur me temat dhe zhvillimin e poezisë duke e organizuar në segmente më të qarta.

Ndarja në pamje mund të krijojë përqasje dhe kontraste të dukshme mes segmenteve, duke theksuar ndryshimet e temave, ndjenjave, ose stilin e shkrimtarisë.

Ndarja në pamje mund të ndikojë në ritmin e poezisë duke krijuar fluktuacione të ndryshme në tension, tempo-ritëm, dhe ndjenjat e shprehura në secilën prej tyre.

Ndarja në pjese mund të forcojë mesazhin e poezisë duke e bërë më të thellë dhe të përforcuar nëpërmjet përqasjes së ndryshme të aspekteve të temës së poezisë.

Në qoftë se e lexojmë me vëmëndje poezinë "Vrasja e ajrit" të Terziut, ndarja në tre pamje krijon një strukturë që ndihmon në përcaktimin e ndryshimeve të temave dhe atmosferës mes tyre, madje mqse  pjo poezi fokusohet në temën e ndotjes së mjedisit dhe ndikimit të saj në shoqëri, dhe ndarja në pamje ndihmon në thellimin e kësaj teme dhe transmetimin e ndjenjave të ndryshme që shoqërojnë këtë proces.

Pra, përfundimisht ndarja në strofa dhe ndarja në pamje janë dy teknika të ndryshme që përdoren për qëllime të ndryshme, ku: ndarja në strofa ndihmon në organizimin e poezisë duke pasqyruar një strukturë të përshtatur për mesazhin dhe temën e poetit, ndërsa ndarja në pamje ka të bëjë më shumë me organizimin tematik ose strukturor të poezisë në përmbajtje, pa pasur lidhje të drejtpërdrejtë me organizimin fizik të tekstit për lexuesin.

 

IV-Ka disa arsye pse poetët zgjedhin të ndajnë poezinë e tyre në pamje:

Ndarja e poezisë në pamje ndihmon në organizimin dhe strukturimin e mesazhit dhe temës së poezisë. Çdo pjesë mund të përqendrohet në një aspekt të veçantë të temës, duke e bërë poezinë më të qartë dhe më të kuptueshme për lexuesin.

Nëpërmjet ndarjes në pamje, poetët mund të krijojnë një ndjenjë të tensionit dhe emocionit të rritur. Secila pamje mund të ketë një intensi-tet të ndryshuar dhe të shprehë ndjenja të ndryshme. Ky ndarje strukturore ndihmon në përcaktimin e momenteve kulmore të poezisë dhe në forcimin e ndjenjave.

Ndarja e poezisë në pamje mund të ndihmojë në ndërtimin e një rrjedhjeje më të qartë të tregimit. Poetët mund të përdorin secilën pjesë për të zhvilluar një segment të ngjarjeve ose për të shprehur një moment të caktuar të ndryshimit.

Në disa raste, ndarja në pamje të poezisë përdoret për të krijuar një efekt estetik ose për të përfshirë elemente artistike të tjera si kontrast, kundërshtim, apo përsëritje. Kjo ndihmon në krijimin e një përvoje më të pasur letrare për lexuesin.

Përdorimi i ndarjes në pamje mund të ndihmojë në thellimin e mesazhit të poezisë. Poetët mund të paraqesin ndryshime të graduara të mesazhit duke kaluar nga një pjesë në tjetrën, duke e bërë mesazhin më të fuqishëm dhe të thellë.

Ndërsa ndarja e poezisë në pamje është një teknikë e zakonshme e përdorur në poezi, është gjithashtu një mjeshtri të veçantë në dorën e poetit. Ajo ndihmon në strukturimin dhe transmetimin e mesazhit të poezisë, ndërsa lejon shprehjen artistike dhe kreativitetin. Çdo poet mund ta përdorë këtë teknikë në mënyrë të ndryshme për të arritur efektet e dëshiruara në poezinë e tyre.

Ndarja e poezisë në pamje nuk është një teori e caktuar e zbuluar nga një person i veçantë, ajo është një teknikë letrare që ka ekzistuar dhe është përdorur në poezi nëpërmjet shekujve nga shumë poetë të ndryshëm në kulturat dhe periudhat e ndryshme.

Ka pasur poetë që janë përdorur shpesh këtë teknikë për të strukturuar poezinë e tyre. Ndarja e poezisë në pjesë mund të jetë themeluar në nevojën e poetëve për të organizuar mesazhet dhe temat e tyre në një mënyrë të qartë dhe të strukturuar. Kjo ka ndihmuar lexuesit të ndjehen më të lidhur me poezinë dhe të kuptojnë mesazhin dhe emocionet që poeti synon të shprehë.

Thamë qysh në hyrje që tani nuk na befasojnë poezitë moderne të Terziut, ajo që na duhet të shohim me vëmëndje është  stili dhe struktura e veçantë e poezisë së tij që sjell ose risjell në poezinë bashkëkohore shqiptare risi të modernitetit poetik.

 

Sarandë, më tetor 2023

 

Vrasja e ajrit

Nga Fatmir Terziu

Vera i bëri shkrumb me lëkurat e lëna ferrave

grahma pas tingulli helmues të çartur

dhe gjuhët brodhën sokakëve të thërrmuar, nga pijet,

as të gjallë, as të vdekur.

 

Ishin duzinë, zvarritja në pluhur ishte tmerrësisht e zhurmshme

ajri i mbrëmjes, i goditur nga ata sy,

dhe ne u ndalëm në urë dhe pikërisht përballë rrjedhës së padukshme

po afrohej një funeral.

 

Dehja nuk pjell veçse fytyra të zbrazëta gjarpërinjsh

kaluan, pastaj u zhdukën në heshtje rreth kthesës

dhe ne qëndruam dhe morëm shtegun e ngushtë,

përsëri të huajt ngrinin dolli rreth tryezës.

 

Aty lumi u ngrit aq pashë sa mund ta njihte Muji dhe Halili

mbi ne, mbi ëndrrat tona të lira

dhe ne u lutëm por nuk e dinim ku ishte filli,

ligji i kishte nenet e fshira.

 

Shtator 2023