TË PIKTUROSH VJESHTËN NË POEZI

 

 

Timo Mërkuri

 

Leximi i poezisë së Peso Pemzës “mozot e m‘ke harru” e përfshirë në librin “Kuqmi flokët e thime”(LITERA Prishtinë 2022 fq.38) të mrekullon me atë të verdhën e vjeshtës së tretë në vargje, një të verdhë të theksuar që ngjyros me vjeshtërinë e saj jo vetëm fjalët, por edhe imazhin e saj poetik.

I- Qysh në leximin e parë, e verdha e vjeshtës së bashku me koloritin melodioz dialektikor të ofron mendimin për të kuptuar poezinë si një “pikturë që flet”dhe ndjen se kjo është mënyra e duhur për të shpjeguar kontekstin artistik të saj. Ky koncept është në thelb të interpretimit të poezisë si imazh vizual, e trajtuar si një pikturë me ngjyra, forma, dhe imazhe që transmetojnë një histori jetësore.

Kur thuhet se poezia është një pikture që flet, kjo përbën një krahasim mes imazhit të vizatuar në një pikturë dhe imazhit që krijohet në mendjen e lexuesit nga vargjet e poezisë, pasi poezia është e pasur me imazhe:"e kâm ngjy/ me dy gishta vjeshtë", "mozot/e s’rrudhet vjeshta","mozot/e humb/si dielli kur bjen n’ujna të thella", "m’e fshehë mallin/derisa më diktunë/e më përzunë/lisat".

Këtu, si në një pikturë që flet, detajet dhe elementet e poezisë (si vargjet, imazhet, e metaforat) janë pjesët e ndërtimit të një pamjeje të plotë e të ndjeshme në mendjen e lexuesit, veçse shtojmë se te kjo poezi-pikturë ka dominimin e ngjyrës së verdhë të  vjeshtës, e cila zotëron strukturën shpirtërore të poezisë, pavarësisht se përmendet vetëm dy herë: “dy gishta vjeshtë” dhe “s’rrudhet vjeshta”.

Kjo qasje e poezisë me një pikturë që flet ndihmon në të kuptuarin më të mirë të thellësisë së poezisë, si dhe në shprehjen e ndjenjave dhe përvojave në  mënyrë artistike, që ngjan me aftësinë e një pikture për të bërë të njëjtën gjë përmes elementëve vizualë. Sigurisht, që poezia mund të shihet si një imazh i shprehur përmes fjalëve, si një vizatim i shfaqur me ngjyrat, format, dhe emocionet nëpërmjet vargjeve dhe imazheve poetike. Në këtë drejtim, vargjet dhe fjalët në poezi krijojnë një imazh, si piktura në një tablo, duke shfaqur ngjyrat, format dhe detajet emocionale e shpirtërore të heroinës. Përmes fjalëve dhe imazheve verbale, poeti krijon një pamje të hollësishme që prek shpirtin dhe imagjinatën e lexuesit.

Poetët përdorin strukturën e poezisë si një kompozicion artistik që përfshin linjat, format dhe gjithë elementet për të bërë një vizatim të qartë. Forma e poezisë (si strofat, rima, apo struktura e lirë) është si baza e një tabloje mbi të cilën krijohen imazhet dhe emocionet poetike.

Kjo poezi e Pemzës transmeton ndjenja dhe krijon një atmosferë, ku përdorimi i ngjyrave, detajeve, dhe metaforave reflekton thellësinë e ndjenjave, duke bërë që lexuesi të përjetojë ato në një mënyrë vizuale dhe emocionale. Pavarësisht se interpretimi i një poezie është subjektiv dhe varion nga lexuesi në lexues, koncepti i poezisë si një pikture që flet ofron një perspektivë të bukur për të kuptuar, perceptuar dhe ndjekur imazhet dhe emocionet e shprehura në një mënyrë poetike dhe artistike.

 

II- Poezia “Mozot e m’ke harru” është thelbësisht metaforike dhe simbolike në natyrën e saj dhe përmban imazhe që reflektojnë botën e brendëshme e përvojat duke i dhënë një dimension më të thellë tekstit. Kështu te vargjet: "Mozot (mos për atë Zot)/e s’rrudhet vjeshta/mbi shuplakë dorë/e vjen ti para bore" përdoren imazhet e  vjeshtës dhe dimrit si metafora për të shfaqur  një moment të papritur apo një situatë të vështirë që përjetohet. Vjeshta si stinë e “humbjes” dhe dimri si një periudhë e ftohtë janë simbole që sjellin një ndjenjë melankolie dhe pritjeje për diçka të dëshiruar apo të papritur. Poezia ka dhe përcjell njën trishtim vjeshte, një vjeshtërim do ta quaja unë, pavarësisht se fjala “vjeshtë” përdoret vetëm dy herë në gjithë poezinë me trishtimin e zakonshëm të stinës. Dhënien e këtij peisazhi kaqë të gjallë në poezi e ka ndihmuar dhe fakti se  vjeshta e trishtimit është stina frymëzuese e poetëve, jo ndonjë stinë tjetër.

Po ashtu dhe vargjet "Si dielli kur bjen n’ujna të thella/me u shukë/edhe unë shpesh e kam marrë malin/m’e fshehë mallin/derisa më diktunë/e më përzunë/lisat" janë të ngarkuara me simbolika dhe metafora, ku imazhi i diellit që bie në ujërat e thella shfaq një humbje të fshehur apo ndjenjat që ndikojnë në mënyrë të padukshme.  "Marrja e malit" (vrapimi në mal) dhe "përzënia e lisave" janë metafora që shfaqin përpjekjen për të fshehur ndjenjat në shpërthim si dhe momentin kur ato dalin në dritë në mënyrë të papritur, por njëkohësisht japin dhe një imazh.

Në këtë mënyrë shohim se te kjo poezi  struktura artistike shprehet me figura artistike shumëplanëshe, dukuri jo e shpeshtë në poezinë shqipe, të cilën  e analizojmë më qartësisht te vargu:"Pllambën e dorës e kam ngjy/ me dy gishta vjeshtë" ku: kjo metaforë nuk është përshkrim i drejtpërdrejtë i dorës së heroinës , por është një reflektim i veçantë që shfaq ndryshime apo përvojat e jetës së saj. Përdorimi i "dy gishta vjeshtë" si elementë që ngjyrojnë pëllëmbën e dorës ka një konotacion të thellë simbolik të përvojave vajzërore apo transformimeve të mëpasme. Pëllëmba e dorës e ngyrosur me “dy gishta vjeshtë” shfaq gjithashtu një imazh të thellë dhe ka mundësi të përshkruajë një kohë të ndryshuar, maturi ose një kthesë në jetën e heroinës. Emërtimi i ngjyrës së gishtave (vjeshtë) paraqet një imazh të pasur dhe të ndjeshëm, që mund të lidhet me një kohë, kuptim të brendshëm apo emocional të heroines. Gishtat e ngjyrosur me ngjyrën e vjeshtës mund të paraqesin një ndryshim në mënyrën e të menduarit apo të jetuarit, ku vjeshta si stinë e vitit paraqet një kohë të ndryshimeve apo të përfundimit të një cikli (vajzërisë), ndaj edhe përdorimi i saj si simbol mund të lidhet me  kuptim të proceseve të rëndësishme në jetën e heroinës

Këto vargje dhe imazhe shërbejnë për të përformuar një pamje të thellë dhe simbolike të emocioneve e përvojave të autorit dhe përdorimi i simboleve e metaforave bën që poezia të ketë një dimension më të gjerë, duke e bërë të hapur për interpretim të ndryshëm sipas përvojave dhe perceptimeve të lexuesit.

 

III- Duhet të theksojmë se në poezinë “Mozot e m’ke harru” imazhet përdoren për të forcuar tiparet metaforike dhe simbolike të poezisë. Kështu në vargje si "Mozot /e s’rrudhet vjeshta/mbi shuplakë dorë/e vjen ti para bore" dhe "Si dielli kur bjen n’ujna të thella/me u shukë/edhe unë shpesh e kam marrë malin/m’e fshehë mallin/derisa më diktunë/e më përzunë/lisat", imazhet e vjeshtës, diellit, ujrave të thella dhe marrja e malit(vrapimi nëpër mal) janë përdorur si simbole dhe metafora për të përshkruar ndjenjat dhe përvojat e fshehura.

Vjeshta duke qënë  e asociuar si një periudhë ndryshimesh, është përdorur edhe kjo si një imazh që përforcon humbjen dhe mungesën, ndërsa dielli që bie në ujërat e thella është një imazh që simbolizon një humbje të padukshme, një largim të fshehtë apo një ndarje të papritur.

Përdorimi i këtyre imazheve dhe simboleve ka për qëllim të thellojë emocionet dhe përjetimet që përshkruhen në poezi dhe të shprehë tiparin metaforik dhe simbolik të poezisë, duke  ndihmuar lexuesin të lidhet me një dimension më të thellë emocional dhe simbolik të përjetuar nga autori në mënyrë më efektive, duke krijon njëkohësisht dhe një përvojë më të thellë leximi dhe interpretimi.

 

IV-Tipar i kësaj poezie është moderniteti poetik, në një sfond poetik tradicioinal , por vlen të theksojmë se ky modernitet shfaqet jo vetëm me sfond tradicional por edhe me shndrimin e elementëve tradicionalë në pjesë  të modernitetit poetik . Kështu dialekti gegnisht, shfaq një kulturë gjuhësore lokale dhe një stad kohor të kaluar, duke rënduar identitetin kulturor të poezisë. Përdorimi i ngjyrës së verdhë për të shfaqur vjeshtën është element tradicional që lidhet me perceptimin e vjeshtës si stinë e verdhë dhe melankolike dhe dihet që përdorimi i ngjyrave për të përshkruar stinët është një element poetik i hershëm. Referencat ndaj traditave zakonore  si "vade e ndame" e "ngjyerja e pellembëve" me këna  janë detaje që paraqesin një traditë të caktuar kulturore.

Pavarësisht këtij fakti duhet të theksojmë se te poezia “Mozot e m’ke harru” elementet tradicionale kontribuojnë në thellësinë e përvojës poetike dhe në sfondin kulturor të poezisë. Kështu, përdorimi i dialektit gegnisht, referencat ndaj zakoneve dhe imazhet që përfaqësojnë një kontekst kulturor tradicional, në rastin tonë i japin thellësi dhe autenticitet poezisë. Këto elemente kontribuojnë në modernitetin poetik duke e vendosur poezinë në dialog midis traditës dhe modernes, duke e bërë atë tërheqëse për lexuesit e të dy kohërave. Ndërkohë, përdorimi i këtyre elementeve tradicionale në një mënyrë që i përshtatet kontekstit modern poetik, e bën poezinë aktuale dhe e përshtatshme për një audienca të gjerë.

Poezia vërtet përdor elemente të traditës dhe zakoneve kulturore, por i integron ato në një kontekst modern poetik. Përdorimi i dialektit dhe referencat ndaj zakoneve të caktuara tregojnë për një rrënjë tradicionale të thellë. Këto elemente në vend që të kufizojnë poezinë në një kohë të caktuar, janë përdorur në mënyrë që të krijohet një sfond që forcon modernitetin poetik të saj. Kështu  melodiciteti i gegnishtes shndrohet në një muzikë për poezinë, e verdha e vjeshtës shndrohet në ngjyrë zotëruese e ambientit poetik dhe i përcjell lexuesit ndjesitë e saj, kodet zakonore shndrohen në ambient ku ekspozohen piktura dhe luhet muzikë etj.

Në këtë poezi cilësisht dhe në gjithë krijimitarinë poetike të poetes Pemza përdorimi i dialektit dhe referencat ndaj zakoneve tregojnë për një ndërthurje të kulturës dhe traditës me botën e sotme. Poezia ruan thellësinë e identitetit kulturor, por në të njëjtën kohë e prezanton atë në një mënyrë të pranueshme për kohën moderne dhe ky bashkëveprim midis elementeve tradicionale dhe kontekstit modern krijon një frymë të re dhe aktualizon poezinë për audiencën e sotme. Dialogu midis traditës dhe modernes në poezi ndihmon në krijimin e një harmonie midis vlerave të trashëgimisë kulturore dhe nevojës për një ekspresion aktual. Kështu, poezia përmban në vetvete një sfidë poetike që përfaqëson rrugën e bashkëjetesës së traditës dhe modernes në një kontekst artistik.

Në këtë kontekst, moderniteti poetik shfaqet në mënyrën si poezia përdor gjuhën dhe imazhet për të reflektuar përvojën njerëzore në një mënyrë që është relevante për kontekstin aktual. Psh. përdorimi i dialektit gegnisht mund të shihet si një përpjekje për të ruajtur autenticitetin e kulturës dhe identitetit, ndërsa poezia modernizon këtë aspekt duke i sjellë atij një vlerë të përshtatshme për audienca të ndryshme. Përdorimi i elementeve të traditës në një kontekst poetik modern ndihmon në përhapjen e kuptimit të trashëgimisë kulturore në një formë që është më aksesibile për audiencën e ditës së sotme.

Lidhja mes elementeve të traditës dhe përvojave moderne, siç janë reflektimi mbi humbjen, malli, dhe ndjenjat e thella, paraqiten në  mënyrë që përfaqësojnë sfidat dhe emocionet e kohës së sotme. Ky harmonizim midis elementeve tradicionale dhe modernes krijon një dimension të veçantë dhe të thellë për poezinë. Psh. përdorimi i ngjyrës së vjeshtës si simbol i ndryshimeve, përballjes me humbjen dhe kërkimit të identitetit të humbur, paraqet një interpretim modern të një teme tradixionale. Kombinimi i elementeve të traditës me interpretimin e tyre modern dhe aktual krijon një shkëlqim poetik që reflekton një kuptim të pasur dhe të gjerë të përvojave njerëzore.

Poezia nuk ndjek një strukturë të rregullt apo tradicionale në lidhje me rimën, mënyrën e organizimit të vargjeve apo strukturën e strofave, ajo ka liri të madhe në mënyrën se si përdor gjuhën, ndërtimin e strofave dhe organizimin e mendimeve, madje dhe aspektin tradicional e përdor si një sfond (të bukur) poetik. Duhet të themi se pikërisht sfondi tradicional poetik i kësaj poeteje  dhe modernizimi i tyre është një risi më vete në poezinë moderne shqipe, tepër e nevojëshme për tu studiuar më vete.

Ndjesia e thellë e një harrese, bashkë me kujtesën  melankolike për të kaluarën,  shprehin tiparin modern të poezisë, e cila merret me botën e brendëshme shpirtërore të individit. Këto ndjenja transmetohen nëpërmjet dhimbjeve dhe kujtimeve të shprehura në mënyrë të ndjeshme. Poezia moderne reflekton realitetin e jetës moderne, duke përshkruar sfidat, çështjet dhe kontradiktat e kohës sonë, ajo ka tendencën të shprehë reflektimin e kushteve shoqërore, politike dhe kulturore të kohës së saj.

Poetja përdor figura letrare si metafora, simbolika dhe imazhe për të shfaqur botën e saj shpirtërore: kujtimet, ndjenjat dhe kërkesat e saj. Këto figura i japin poezisë një thellësi të jashtëzakonshme dhe e bëjnë atë të shprehë modernisht emocione të thella dhe komplekse dhe përdoren për të qartësuar mesazhin poetik dhe ndjenjën që transmetohet.

Heroina shfaq një dëshirë të fortë për të ruajtur kujtimet e bukura, kërkesë e cila ka një peshë të veçantë në poezi dhe që shfaq botën e saj të brendëshme. Ajo përdor detajet e vogla të kujtimeve, si ngjyrat, objektet apo imazhet, për të shfaqur një kohë të humbur, një emocion të veçantë,  detaje që rrisin thellësinë dhe intimitetin e poezisë, tipar i modernitetit poetik.

Në këtë poezi, natyra përdoret si një mjet për të paraqitur përvojat njerëzore dhe për të reflektuar mbi jetën dhe humbjen në mënyrë simbolike dhe metaforike, duke treguar një lloj moderniteti ku lidhja mes njeriut dhe natyrës shpaloset në një nivel më thelbësor.

Këto elemente moderniteti në poezi e bëjnë atë të përshtatshme për të shprehur emocione, ndjenja dhe përvoja në një mënyrë abstrakte dhe komplekse, duke e bërë tërheqëse për lexuesit që kërkojnë një përvojë poetike të thellë dhe të reflektuar. Theksojmë se jo vetëm te kjo poezi, por elementët e modernitetit poetik në sfond tradicional autorja i ka nerva në krijimet poetike të librit “Kuqmi flokët e thimë”.

Ndërsa ka shumë detaje të fshehura në këtë poezi, që përbëjnë dukurinë e misterit poetik, ajo ngjan të reflektojë përjetimet personale të heroinës, duke përdorur natyrën si  mjet për të shprehur ndjenjat, botën e saj shpirtërore. Çdo imazh e detaj dhe çdo metaforë mund të interpretohet në mënyra të ndryshme, duke i lënë lexuesit hapësirë për të gjetur kuptime të ndryshme në tekst. Si përfundim, theksojmë se modernitetin e poezisë e shton dhe e përforcon edhe mënyra se si është shfrytëzuar dhe përdorur elementi tradicional i sfondit poetik.

 

V- Në poezinë "Mozo e m'ke harru" të  Pemzës, zbërthimi i metaforave nuk të jep aspektin linear të një historie, një kohe apo një vendi, kjo për arsye se në disa pasazhe poetike të saj shfaqet dukuria e misterit poetik apo fshehja e ngjarjes. Poezia ka pasazhe që shfaqin misterin poetik duke përdorur imazhe të fshehta dhe metafora që nxisin reflektim dhe interpretim të thellë psh:"mozot e m’ke harru / lehtë â me m’gjetë / pllambën e dorës / e kâm ngjy / me dy gishta vjeshtë" ku përdorimi i imazheve të ngjyrave dhe stinëve për të përshkruar kujtimet dhe emocionet e fshehura krijon një atmosferë misteri poetik. Po ashtu vargu "të kujtohet / si dikurë çikat ndër vade të dame / të shejume me pika kane" shfaq një përdorim të metaforës për të përshkruar një moment të caktuar të jetës së vajzave, duke përdorur imazhin e lyerjes së gishtave me bojë "këna", ku metafora sjell një atmosferë  ndryshe, duke paraqitur një moment të veçantë, por duke ruajtur misterin e thellë të kuptimit të fshehtë. Mund të citojmë dhe pasazhet "mozot / e s’rrudhet vjeshta / mbi shuplakë dore / e vjen ti para bore"që paraqet një vjeshtë të padukshme që vjen përpara bores, duke shfaqur një periudhë të papritur apo një kthesë të fshehtë në jetë dhe krijon një atmosferë  enigmatik të ngjarjeve etj.

Këto pasazhe përdorin metafora dhe imazhe të natyrës për të shfaqur ndjenjat e fshehta, humbjen, dhe kthesat e papritura në jetë, duke krijuar një atmosferë të misterit poetik që inkurajon lexuesin të interpretojë dhe të reflektojë mbi thellësinë e kuptimeve të fshehura në poezi. Në shumë raste, poetët përdorin misterin poetik për të shtuar thellësi mendimi në poezi, për të shfaqur emocione , ndjenja, apo ide në një mënyrë të pazakontë. Pesë Pemza, në poezinë "Mozo e m'ke harru", mund të ketë përdorur këtë mister poetik për të:

-Stimuluar imagjinatën e lexuesit, pasi ka  lënë shteg të hapur për interpretim. Ajo mund të ketë pasur synimin që lexuesi të shkojë përtej fjalëve të shkruara dhe të shpërthejë me interpretime të ndryshme dhe të personifikuara.

-Krijuar emocione të thella, pse duke e lënë diçka të pazbuluar ose të fshehtë, poetja mund të ketë synuar të krijojë një atmosferë të ngarkuar emocionalisht që të rrezatojë ndjenja të forta tek lexuesi.

-Futur në vepër një dimension të pazakontë, pse përdorimi i misterit poetik mund të ndihmojë në ndërthurjen e realitetit me sfera të tjera, duke futur një dimension më të thellë apo më simbolik në poezi, duke dhënë një kuptim më të gjerë apo më simbolik të temës që trajtohet.

-Shpërndarë  mendime të thella mbi jetën, emocionet dhe eksperiencat njerëzore që mund të jenë të vështira për t'u shprehur me fjalë të thjeshta.

Dukuria e misterit poetik është një element i rëndësishëm në poezi dhe ka një lidhje të fortë me modernitetin poetik. Në poezi, moderniteti ka sjellë ndryshime në mënyrën se si përdoren gjuha, imazhet, dhe temat për të shprehur emocionet dhe mendimet. Misteri poetik është një element që shpesh përfaqësohet në poezitë moderne, që përdorin metafora, simbole dhe imazhe të ngarkuara me kuptime të fshehta për të sjellë një lloj thellësie dhe për të inkurajuar lexuesin të reflektojë mbi kuptime të ndryshme dhe të ndërlikuara. Përdorimi i strukturave të pazakonta, gjuhës së pasur dhe mënyrës së shfaqies së temave të ndryshme bëjnë që misteri poetik të jetë një element i rëndësishëm dhe të përbashkët në poezinë moderne.

Në kontekstin e modernitetit poetik, përdorimi i misterit shpesh ka qëllimin të përforcojë ndjenja, të nxjerrë në pah konflikte emocionale, dhe të sjellë një perspektivë të re mbi temat e trajtuara. Kjo dukuri shpesh lë hapësirë për reflektim të thellë mbi jetën, shoqërinë dhe përvojat njerëzore në mënyra që ndoshta nuk janë të qarta dhe të drejtpërdrejta. Kështu, në kontekstin modern, misteri poetik ka lidhje të thella me qëllimin për të shprehur emocione dhe mendime në një mënyrë të përzier dhe të reflektuar.

Efektet e këtij misteri i ndjen kur në përfundim të poezisë (dhe librit poetik   “Kuqmi flokët e thime”) qëndron i hutuar dhe pyet veten se: ku ke qënë në atë lexim, në ç’vend, në ç’planet, në ç’kohë që të paska “zënë” poezia dhe pyet veten se: çfarë ka hedhur kjo vajzë në poezi që na trullos e mrekullon njëkohësisht?

 

Sarandë, më nëntor 2023

 

mozot e m‘ke harru

lehtë â me m‘gjetë

pllambën e dorës 

e kâm ngjy

me dy gishta vjeshtë

 

të kujtohet

si dikurë çikat ndër vade të dame

të shejume me pika kane

 

mozot

e s’rrudhet vjeshta

mbi shuplakë dore

e vjen ti para bore

 

mozot

e humb

si dielli kur bjen n’ujna të thella

me u shukë

edhe unë shpesh e kam marrë malin

m’e fshehë mallin

derisa më diktunë

e më përzunë

lisat.

 

2022

 

Timo Mërkuri

NJË POEZI HYMN PËR DASHURINË E NËNËS

 

I-Leximi i poezisë "Jam nënë" e Albina Idrizit më mahniti qysh në vargjet e para me diapazonin e gjerë e të thellë shpirtëror të tyre ku emocionet shfaqen në mënyrë të drejtpërdrejtë dhe të sinqertë. Idrizi ka zgjedhur të përdorë vargje të thjeshta për të shprehur ndjenjat e nënës ndaj të birit pa kërkuar ndihmën e fjalëve të komplikuara apo metaforave të ngarkuara, duke i dhënë në këtë mënyrë një ndjenjë sinqeriteti e natyrëshmërie poezisë.

Dashuria, dhimshuria, përkujdesi e sakrifica e nënës për fëmijën e saj janë tiparet kryesore të portretit shpirtëror të nënës, vijëzuar nga Idrizi në këtë poezi, ku heroina shpreh me pasion dashurinë e saj të thellë për birin dhe përgjegjësinë që ka ndaj tij, portret  ndjenjash që  përfshin të gjitha aspektet dhe elementët poetikë, duke  treguar se marrëdhënia nëne-fëmijë është një lidhje e pazgjidhëshme dhe e pazëvendësueshme, e farkëtuar me dashuri.

Kjo poezi na tregon se emocionet e thella dhe pasionante janë të komunikueshme me fjalë të thjeshta dhe se thellësia e ndjenjave shpirtërore mund të përjetohet më mirë kur ato shprehen në një mënyrë të drejtëpërdrejtë dhe fine. Poetja përdor fjalë që burojnë lirshëm nga shpirti dhe rrjedhin të qarta në vargje për të shprehur ndjenjat e një nëne të përkushtuar ndaj fëmijës së saj. Shikoni me sa elegancë dhe finesë shkruan autorja, shikoni sa shkurt dhe qartë i shpreh  këto ndjenja, të cilat për ti analizuar na duhen faqe të tëra. Poezia është të shprehurit lakonik dhe me art të filozofisë së ndjenjave, dhe në rastin e shprehjes nga nënat për bijtë e tyre: edhe lakonizmi është i tepërt, pasi mjafton imazhi i një shikimi të nënës. E parë në këtë këndvështrim themi se kjo poezi është një portret fin i ndjenjave të një nëne që shfaq  dashurinë e thellë dhe përgjegjësinë  ndaj fëmijës së saj në situata të tensionuara dhe bën që poezia të jetë e ndjeshme dhe e fuqishme për lexuesin.

Kështu, ngarkesa shpirtërore e poezisë është më e dukshme në mënyrën se si nëna shpreh lidhjen e saj me të birin: si një lidhje thellësisht emocionale, e krahasuar me fuqinë e një perëndie, me dashurinë e një hyjnie, “…kam fuqi / perëndie,/kam etje, kam dashuri/ hyjnie” dhe me vetmohimin e saj të patundur. Emocionet janë të pranishme në çdo varg, duke përfshirë gëzimin, dhembjen dhe dëshirën e thellë për të kujdesur për fëmijën e saj.

Qysh në leximin e parë të këtyre vargjeve, më vetiu ndër mend se diku e kisha lexuar frazën: “Kam etje” dhe befas me një tronditje shpirtërore u kujtova se: këto janë fjalët e fundit të shqiptuara nga Jezu Krishti në kryq, pas të cilave ai dha frymën e fundit. Kjo është përmendur dhe në Bibël, në Ungjillin e Gjonit, kapitulli 19/v. 28. Nuk e di pse, por mes vargjeve te Idrizit dhe fjalës së fundit të Krishtit në kryqëzim shoh një qasje për një etje dashurie, pasi si Idrizi ashtu dhe Krishti nuk shprehen për etje për ujë. Artistikisht themi se në vargjet e Idrizit dhe fjalën e Jezu Krishtit në kryq, ka një përshtatje poetike që mund të shihet në nivelin e ndjenjave dhe simboleve.

Vargjet e Idrizit shprehin një etje të thellë për dashurinë dhe përjetësinë e lidhjes ndërmjet nënës dhe biri të saj, madje përdorin fjalë të forta për të shfaqur ndjenjat e një nëne për fëmijën e saj dhe fuqinë e ndjenjave të saj. Kështu, nëna nuk ngopet së përqafuari , puthuri dhe ledhatuari fëmijën e saj, ajo ka një etje të vazhdueshme për ta puthur atë nga droja se(do) e humbë këtë mundësi më vonë, qoftë dhe kur të rritet fëmija ,Përdorimi i termave si "dashuri hyjnie", "fuqi perëndie" thekson se këto ndjenja janë mbi njerëzore, të pazakonshme, janë hyjnore, të perëndishme.

Në këtë kontekst, duhet shohim momentin e Krishtit në kryq dhe fjalinë "Kam etje", që të mund të kuptojmë  përshtatjen poetike. Jezusi ishte Bir i Perëndisë në krishtërim dhe kjo lidhje mes tij e Perëndisë është e jashtëzakonshme, jo vetëm një lidhje mes Atit dhe Birit.Kujtojmë se Krishti vuajti tre orë në kryq, kohë që interpretohet (ose Krishti hamendësoi) se Ati i tij, Perëndia e kishte braktisur në vuajtjen e tij për shlyerjen e mëkatëve njerëzore.  Pikërisht pas tre orëve dhimbje e torturim ai, duke ju drejtuar Atit thirri: Pse më braktise? dhe pastaj tha fjalët “Kam etje”. Këto fjalë duhen të interpretohen si etja për marrjen e mëshirës dhe dashurisë hyjnore, si etja për lidhjen me Atin e tij: Perëndinë.  Ndërkohë Idrizin, si një nënë e shohim nëpërmjet proverbit hebraik, ku thuhet se: “Perëndia nga që nuk mund të ndodhej  kudo njëherësh, dërgoi nënat në botë”, prej n ga nxjerrim përfundimin se: në një mënyrë janë të dy të dërguar të Zotit: nëna dhe Krishti. Nuk është e rastësishëm që në lutjet tona  të krishtera, më së shumti kërkojmë ndihmën e mbrojtjen e Shën Mërisë, bashkë me të Krishtit, birin e saj. Prandaj, mund të shprehemi se shihet një përshtatje midis vargjeve të Idrizit dhe momentit të Jezu Krishtit në kryq në mënyrën se si shprehin ndjenjat e fuqishme dhe etjen për një lidhje të pazakonshme dhe të thellë: Krishti me Atin -Perëndi dhe nëna me fëmijën.  Qasjen e përforcon edhe përfundimi pas fjalës “kam etje”, ku Jezu Krishti u ngjit në qiell, pranë Atit të tij Perëndi, ndërsa Albina Idrizi i shpëtoi dhe i rriti fëmijët e saj në furtunën e luftës në Kosovë. Sigurisht që Idrizi mund të mos e ketë lexuar Ungjillin sipas Gjonit, ose ta ketë lexuar, por duke mos u kushtuar rëndësi këtyre fjalëve të Krishtit në kryq apo ti ketë interpretuar ato si një etje për ujë, siç i kanë interpretuar dhe shumë jerarkë të kishës dhe të pranishmit në kryqëzim, por me gjithë atë ajo i ka shprehur në poezinë e saj dhe mendoj se kjo është bërë instiktivisht, si një poete-nënë, e cila gjithmon është e etur për dashurinë e fëmijës. Kjo qasje shpreh shenjtërinë e nënës dhe të dashurisë së saj ndaj fëmijës, ndaj jo më kot poetja përmend : "kam fuqi/perëndie,/kam etje, kam dashuri/ hyjnie". Sinqerisht është vështirë të krijosh vargje të tilla poetike,me një qasje shenjtërie,  duhet të jesh një talent i lindur më shumë se i arsimuar.

Duke e zgjeruar këndvështrimin tonë te tonaliteti i ulët i vargjeve, melodioz, plot ëmbëlsi e ngrohtësi , poezia të krijon imazhin se ajo është një  ninullë që nëna ja këndon birit të saj, madje kjo ndodh në prag apo gjatë një situate tronditëse. Është pikërisht melodiciteti i poezisë që të forcon ndjesinë e një ninulle. Qasja për të parë këtë poezi si një ninull është shumë normale, pasi poezia ka elementë të ngrohtësisë, të përkushtimit dhe të sakrificës mëmësore, të cilat janë thelbësore në një ninull dhe pikërisht të shprehurit plot ndjenjë, dashuri e dhimshuri në një formë përkëdhelie, e cila e shndron tonalitetin e ulët poetik në melodicitet të ëmbël na qas me ninullat. Përgjithësisht ninullat janë një rrëfim i melodizuar i nënave mbi djepin e fëmijës dhe shpreh ndjenjat e saj ndaj tij, gatishmërinë e saj për rritjen dhe mbrojtjen e tij, dëshirën e nënës që fëmia të rritet si një njeri i shquar dhe për të mundësuar këtë rritje ajo shprehet e gatëshme edhe për vetsakrifikimin më  të skajshëm. Kjo qasje është shumë e përshtatshme duke parë se poezia shpreh përkushtimin thelbësor të një nëne ndaj fëmijës së saj. Konceptimi i qasjes së poezisë me ninullën na ndihmon të shohim me imtësi dashurinë, ngrohtësinë dhe përkushtimin që  nëna ndjen e shpreh ndaj fëmijës së saj, sidomos në prag apo gjatë situatave të tensionuara.

Fëmija e ndjen dashurinë e nënës dhe sigurinë e tij në krahët e saj,por ka raste që ai ka nevojë ta dëgjojë të shprehur nga nëna me zërin e saj atë dashuri e siguri, sidomos gjatë situatave tronditëse të përjetuara, ku, pavarësisht se ai nuk e kupton tekstin,  ai  e  ndjen te vibracioni i zërit të nënës dashurinë dhe gatishmërinë e saj për ta mbrojtur, ndaj krijon besimin e tij. Këto ndjenja te poezia janë shprehur aq bukur e ngrohtë në vargjet e Idrizit sa që ne mendojmë se kjo është një poezi e krijuar (apo e konceptuar) gjatë periudhës së luftës së Kosovës dhe se heroina që flet është vetë poetja. Jemi njohur me këtë stil të saj, ku në vargje është ajo vetë heroina që flet, mendon e ndjen, dhe në këtë rast mund të shprehemi bindshëm se: delikatesa e vargjeve është delikatesa femërore e Idrizit, mendimi psikologjik në vargje është psikologjia e saj në jetë, e saj është fjala e qartë si e prerë derdhur në vargjet e shkurtëra, si dhe ajo buzëqeshja që regëtin herë mes dy vargjeve e herë midis dy fjalëve është po e saj, ndaj themi se Albina Idrizi është vetë poezia që ajo krijon. Kjo është arsyeja që duke lexuar këtë poezi përfytyrojmë poeten Idrizi në një situate tronditëse duke i kënduar të birit mbi djep si ninullë poezinë e mësipërme. Njohja e disa situatave jetësore të saj gjatë luftës na e përforcon këtë mendim. Megjithë atë duhet të themi se ka një ndryshim midis tekstit të kësaj poezie dhe ninullës, ninullat janë këngë me tekste  shumë të thjeshta, ndërkohë që poezia e Idrizit është një poezi moderne, por fakti që moderniteti i saj qëndron pikërisht te thjeshtësia e vargjeve dhe kuptimshmëria e tejdukëshme e tyre, e afron qasjen më tepër.

 

II-Thamë se poezia “Jam nënë” përcjell dashuri të jashtëzakonëshme e përkushtim të një nëne ndaj fëmijës së saj, dashuri thellësisht shpirtërore, që përkufizohet nga sakrificat dhe guximi për të mbrojtur dhe kujdesur për fëmijën, dhe për këtë sjellim pasazhin poetik: “kam durim, kam fuqi/perëndie/ kam etje, kam dashuri/hyjnie”.

Nëna është e gatshme të sakrifikojë veten dhe të përballojë të gjitha dhimbjet për të ndihmuar fëmijën në çdo mënyrë. “Jam nënë, dhe/ Mund ta ha veten,/ Mund ta vjellë,/Mund ta përpijë prapë” shkruan poetja natyrshëm, por ne kujtohemi se e shprehur  në këto përmasa, vetësakrifikimi i nënës në mbrojtje të fëmijës së saj është hera e parë që e shohim. Ky aspekt i poezisë përcjell ndjenjat shpirtërore të sakrificës dhe përkushtimit  të nënës dhe ne na krijohet përshtypja se: nuk e kemi lexuar por e kemi dëgjuar si një betim nëne.

Nëna është burimi i ngrohtësisë dhe mbështetjes emocionale për fëmijën. Kjo përcjell një lidhje të thellë shpirterore mes tyre. “Më qeshet kur gëzohesh ti,/Më qahet kur dëshpërohesh ti,/Më dhemb atje ku lëndohesh ti” lexojmë dhe menjëherë na lind dëshira që tjua këndojmë  si ninull fëmijëve mbi krye këtë tekst për tu thënë se ne jetojmë për ata dhe nëpërmjet atyre.

Te mesazhi: "Se jam nënë, Vetëm se jam nënë" shohim të shprehur me art se lidhja më e fortë në këtë botë është ajo mes nënës dhe fëmijës. Vargu i fundit “Biri im” është adresim i përkushtimit, por njëkohësisht edhe një rikujtesë fëmijës por edhe një dëshmi e fuqisë, dashurisë dhe sakrificës së nënës për mbrojtjen e tij. Lexojeni këtë poezi dhe thuajuani fëmijëve tuaj, do ti bëni më të sigurtë në jetë.

 

III- Poezia e Idrizit shpreh faktin psikologjik se një nënë është e gatishme për të sakrifikuar edhe veten në mbrojtje të fëmijës së saj. Kjo është e rëndësishme në kontekstin e psikologjisë dhe rolit emocional të saj dhe këtë e shohim te elementet  poetikë që tregojnë për këtë:

Poezia fillon dhe përfundon me fjalën "Biri im!" duke theksuar faktin se tërë veprimet dhe ndjenjat e nënës janë të përqëndruara në kujdesin, sigurinë dhe mirëqenien e fëmijës (birit). Ky përqëndrim thekson lidhjen shpirtërore që një nënë ka me fëmijën dhe gatishmërinë e saj për të bërë çdo gjë për atë. Të kuptojmë një gjë,  gatishmërinë  dhe përkushtimin shpirtëror poetja nuk e lidh me konceptin tradicional të “djalit” të shtëpisë , ajo e mbështet te koncepti  “fëmija im”. Cilësimi “Biri im” është një element personal që ka lidhje me kohën dhe rrethanat e konceptimit të poezisë.

Fraza "Mund ta ha veten, /Mund ta vjellë,/ Mund ta përpijë prapë", një metaforë simbolike e hiperbolizuar shpreh gatishmërinë e nënës për të përdorur çdo mjet e burim të mundshëm për të mbrojtur dhe shpëtuar fëmijën, pavarësisht nga vuajtjet që mund të përjetojë ajo vetë. Këto vargje përcjellin një imazh të fuqishëm emocional të një nëne që është e gatshme të sakrifikojë gjithçka për të mbrojtur dhe kujdesur për fëmijën e saj, duke shprehur një nivel të skajshëm të përkushtimit dhe dashurisë të  nënës ndaj fëmijës së saj,.

Vargjet  "Mund të falë atë /Që nuk falet, /Mund të marrë atë /Që nuk merret, /Për ty" shfaqin dëshirën e një nëne për tu kujdesur për fëmijën në çdo rrethanë, madje edhe kur situata është e pamundur, duke reflektuar edhe faktin psikologjik se një nënë për sigurinë e fëmijës është gati të falë çdo gjë, madje dhe veten e saj. Për të kuptuar diapazonin e këtij vargu kujtoni faktin se poetja ka ecur në kufijtë e jetës, nëpër zjarrin e luftës me fëmijën në djep dhe përsëri është gati të falë ” atë që nuk falet”, vetëm që fëmijët të jenë të sigurtë. Artistikisht vargjet shprehin një imazh të thellë emocional të dashurisë shpirtërore të një nëne ndaj fëmijës së saj dhe dëshirën e saj për të siguruar që fëmija të ketë një jetë të lumtur dhe të sigurt.

 

IV-Poezia "Jam nënë" e Albina Idrizit ka një strukturë të thjeshtë dhe moderne, ajo përdor elementë të poezisë së lirë e shprehje të thjeshta për të komunikuar emocionet dhe ndjenjat e thella të një nëne për  fëmijën e saj. Struktura e thjeshtë dhe moderne e kësaj poezie ndihmon në të ndjerit e thellësisë së ndjenjave të saj, duke e bërë më të qartë dhe më të prekshme për lexuesin. Kjo poezi shpreh thellësinë e rolit të nënës dhe emocionet që lidhen me atë rol në një mënyrë të fuqishme dhe të ndjeshme. Disa elementë të strukturë së kësaj poezie përfshijnë:

Kjo poezi përdor fraza të shkurtra dhe fjalë të thjeshta për të shfaqur ndjenjat dhe përkushtimin e një nëne ndaj fëmijës, duke krijuar një strukturë të thjeshtë dhe të drejtëpërdrejtë, e cila fokusohet te emocionet në poezinë moderne.

Poezia nuk ndjek një strukturë të rregullt rime, ajo i lejon poetes të shprehet lirshëm dhe të fokusohet te ndjenjat dhe mendimet që do të komunikojë. Kjo është karakteristikë e poezisë së lirë moderne.

Krijimi poetik fokusohet thelbësisht në emocionet e nënës, ku përfshin dashurinë, sakrificën, dhimbjen e gëzimin, duke theksuar qëllimin kryesor të saj për të komunikuar një ndjenjë të thellë dhe për të përcjellë një mesazh emocional, tipar i poezisë moderne.

Autorja përdor imazhe dhe përsiatje të thjeshta për të përshkruar rolin dhe ndjenjat e një nëne, kjo krijon një ndërthurje të thellë midis imazheve të thella emocionale dhe fjalëve të thjeshta.

Poezia ndahet në strofa që fokusohen në aspekte të ndryshme të rolit të nënës dhe ndjenjave të saj,  ky qëndrim ndihmon lexuesin të ndjekë dhe të kuptojë thellësinë e emocioneve të shprehura në poezi, por së pari kjo strukturë e bën më të dukëshme idenë e poetes në portretizimin e vlerave shpirtërore të një nëne për birin e saj, duke na dhënë poetikisht një portret të realizuar si rrallë herë.

 

V-Figurat artistike të kësaj poezie i shërbejnë modernitetit poetik të poezisë dhe shfaqjes dukshëm të portretit shpirtëror të një nëne. Kjo poezi e Idrizit përdor figura artistike që përcjellin ndjenjat dhe emocionet e thella të një nëne, si:Metafora:"Mund ta ha veten, Mund ta vjellë, Mund ta përpijë prapë." (Figurë e sakrificës së thellë). Ky pasazh përdor metaforën e ngrënies, vjelljes dhe të pirjes së vetvetes , metaforë që tejkalon edhe vizionet e herëshme të legjendave e miteve për të paraqitur gatishmërinë e saj për të bërë sakrifica të mëdha për tu kujdesur për fëmijën e saj.

Vargu "Më qeshet kur gëzohesh ti, Më qahet kur dëshpërohesh ti." është  një personifikim i emocioneve që tregon se ajo, nëna ndjek reagimet e fëmijës ndaj jetës. Kontrasti midis mundësive"Mund të falë atë Që nuk falet, Mund të marrë atë Që nuk merret." paraqet fuqinë dhe vendosmërinë e nënës për të arritur atë që duket e pamundur, si për të falur dhe për  të marrë atë që nuk është e lehtë. Interesant është përdorimi i anadiplozës:"Jam nënë, dhe / kam durim, kam fuqi/ perëndie  / kam etje, kam dashuri / hyjnie." (ku fillon dhe përfundon me të njëjtat fjalë "Jam nënë" dhe duke përdorur fjalë të ngjashme në rreshtat e mesit) me të cilën përcjell përsosmërinë dhe thellësinë e ndjenjave të një nëne për fëmijën e saj.

Ndërsa imazhet vizuale:"Mund ta ha veten, Mund ta vjellë, Mund ta përpijë prapë" shfaqin tërësinë e përpjekjeve të  nënës për tu kujdesur për fëmijën, duke krijuar një tablo të forcës dhe sakrificës së saj.

Pra, përdorimi i suksesshëm i këtyre figurave artistike i ndihmon poezisë të përcjellë emocionet dhe mendimet e saj në një mënyrë e ndjeshme, fine dhe tërheqëse për lexuesin dhe figurat artistike ndihmojnë në krijimin e një imazhi të thellë të ndjenjave të një nëneje në kohëra të vështira dhe kontribuojnë në ndikimin emocional të poezisë.

 

VI-Poezia "Jam nënë" e Albina Idrizit mund të përshkruhet si një

poezi simbolike, metaforike, dhe psikologjike, pasi përdor elementë të shumta simbolike dhe metaforike për të shprehur ndjenjat, emocionet dhe sakrificën e një nëne në kontekst të luftës dhe vuajtjeve për të mbrojtur fëmijën e saj.

Poezia përdor simbolin e nënës për të shfaqur figurën e sakrificës, dashurisë dhe përkushtimit të një nëne ndaj fëmijës së saj, ku nëna simbolizon forcën dhe guximin për të bërë sakrifica të mëdha për fëmijën.

Disa vargje përdorin metafora të fuqishme për të paraqitur sakrificën dhe gatishmërinë e nënës për të mbrojtur fëmijën,psh. "Mund ta ha veten, Mund ta vjellë, Mund ta përpijë prapë" janë metafora që përshkruajnë sakrificën e thellë.

Poezia shpreh ndjenjat dhe emocionet e një nëne, duke përdorur personifikime të emocioneve si gëzimi dhe dëshpërimi, duke treguar kështu një qasje psikologjike ndaj roli të nënës në kontekst të vuajtjeve dhe emocioneve të thella.

Për shkak të përdorimit të shumë simboleve, metaforave dhe fokusit të thellë psikologjik në ndjenjat dhe emocionet e një nëneje, poezia "Jam nënë" është një poezi më shumë simbolike, metaforike dhe psikologjike sesa realiste. Ky stil i poetes ndihmon në thellësinë dhe ndikimin emocional të poezisë dhe e bën atë të përshtatshme për të shprehur ndjenjat dhe emocionet e një subjekti të tillë (nënë) të ndjeshëm dhe të thellë.

 

VI- Vargu poetik i Idrizit është i pasur me imazhe emocionale dhe metafora që theksojnë thellësinë e ndjenjave të një nëneje ndaj fëmijës së saj. Kjo poezi përdor vargun poetik për të shprehur një portret thellësisht emocional të një nëne dhe rolin e saj të pazëvendësueshëm në jetën e fëmijës.

Thanë në sipër se vargu poetik i Idrizit në poezinë "Jam nënë" është i tonalitetit të ulet dhe shpreh emocionet e ndjenjat me një ton të butë, të thellë, dhe të ndjeshëm, ku poetja përdor një gjuhë të pastër dhe të thjeshtë për të paraqitur ndjenjat e një nëne ndaj fëmijës së saj, dhe ky tonalitet i butë është i përshtatshëm për të shprehur përkushtimin dhe dashurinë e nënës. Ky tonalitet i butë i vargut, i melodizuar dhe i ndjeshëm ndihmon në ndikimin emocional të poezisë, duke e bërë atë më të prekshme dhe të përshtatshme për të shprehur thellësinë e ndjenjave të një nëneje në një mënyrë të fuqishme, por të respektueshme.

Kemi thënë dhe e ripërsëritim se Albina Idrizi përdor një gjuhë të thjeshtë dhe fjalë të zakonshme në poezi, por arrin të krijojë një poezi të fuqishme emocionalisht. Gjuha e poezisë është e pastër dhe e thjeshtë,  ku përdorimi i fjalëve të thjeshta dhe të njohura bën që poezia të jetë e lehtë për të kuptuar dhe për të ndjekur emocionet. Mungesa e fjalëve të komplikuara ose abstrakte lejon lexuesin të lidhet më lehtë me poezinë dhe të kapë emocionet e shprehura. Ky faktor (fjalët e thjeshta dhe gjuha e qartë) e bën poezinë shumë të përshtatshme për një audiencë të gjerë si dhe që lexuesi të ndjehet i afërt ndaj temës dhe të identifikohet më lehtë me emocionet dhe detyrat e një nëne.

Megjithë se fjala e është e thjeshtë, poezia përcjell emocione të thella, ku vetë përdorimi i fjalëve të njohura e të thjeshta e lejon poeten të përqëndrohet në shfaqien e emocioneve. Pra, përdorimi i një gjuhe të thjeshtë dhe fjalëve të zakonshme nuk pengon poezinë për të shprehur fuqinë emocionale, përkundrazi, bën që poezia të jetë më e prekshme dhe më e përshtatshme për të shfaqur ndjenjat e thella dhe të kompleksa të një nëne në mënyrë të fuqishme, të prekshme dhe  artistike.

E parë në këto aspekte kjo poezi moderne e Albina Idrizit është në vetvete një hymn për dashurinë e nënës ndaj fëmijës.

 

Sarandë, më Tetor 2023.

 

JAM NËNË

Jam nënë, dhe

kam durim, kam fuqi

perëndie,

kam etje, kam dashuri

hyjnie.

Biri im!

Jam nënë, dhe

Mund ta ha veten,

Mund ta vjellë,

Mund ta përpijë prapë.

Biri im!

Jam nënë, dhe

Më qeshet kur gëzohesh ti,

Më qahet kur dëshpërohesh ti,

Më dhemb atje ku lëndohesh ti.

Biri im!

Jam nënë, dhe

Mund të falë atë

Që nuk falet,

Mund të marrë atë

Që nuk merret,

Për ty.

Se jam nënë,

Vetëm se jam nënë.

Biri im!

“Dashuruar me diell” (f. 27).

 

 

Timo Mërkuri

PARATHËNIA E AT GJERGJ FISHTËS

 

Pak është folur dhe shkruar  për Parathënien e At Gjergj Fishtës që shoqëronte botimin e “Kanuni i Lekë Dukagjinit”, mbledhur dhe shtjelluar nga atë Shtjefën Gjeçovi dhe botuar në Shkodër, Shtyp. Françeskane më 1933  së bashku me punimet e atë Pashk Bardhit dhe të Faik Konicës. Leximi i kësaj  Parathënie ishte një befasi e këndëshme për mua, sinqerisht që u mahnita me stilin e tij të të shkruarit, me thellësinë e mendimit e gjerësinë e njohurive, me densitetin e informacionit në frazat e tij, me kompozicionin e tij, herë si një tekst muzikor dhe herë si një pikturë. Kjo është arsyeja aqë nisa të shkruaj këto shënime për përshtypjet që më la kjo vepër e shkurtër në faqe por e madhe në vlerat e saj.

 

I-Parathënia e At Gjergj Fishtës për Kanunin e Lekë Dukagjinit ka një vlerë të rëndësishme historike dhe letrare për kulturën shqiptare, pasi është një dëshmi e qartë e dëshirës së tij për të ruajtur dhe promovuar trashëgiminë kulturore dhe juridike të Shqipërisë. Kjo ndihmon në mbrojtjen dhe thellimin e identitetit kombëtar dhe kulturor të shqiptarëve.Përmes kësaj parathënieje, At Gjergj Fishta e lidh mjeshtërisht kanunin, dokument juridik tradicional, me letërsinë. Ai e paraqet atë si një pasuri që ka vlerë letrare dhe emocionale, duke e bërë të njohur edhe për ata që nuk janë të specializuar në studimin e tij.

Ajo që të bën përshtypje qysh në pamjen e parë është stili pasionant dhe emocional i Fishtës në këtë parathënie, i cili ka për qëllim të frymëzojë shqiptarët për të ndjekur e ruajtur vlerat dhe traditat e tyre. Ky frymëzim është i rëndësishëm për të kujtuar se sa e çmuar është trashëgimia e kombit dhe se sa e rëndësishme është ta ndihmojnë në ruajtjen e saj.

Parathënia e Fishtës është një tekst i rëndësishëm në letërsinë shqipe. Ajo është një përpjekje e ndjeshme për të kombinuar letërsinë me historinë dhe kulturën, duke krijuar një vepër të theksuar emocionante lidhur me identitetin kombëtar, duke u shndruar në një pjesë e rëndësishme e trashëgimisë kulturore shqiptare dhe ka ndihmuar në ruajtjen e vlerave të trashëgimisë historike dhe juridike. Ajo është një tekst që i ka kujtuar shqiptarët për rëndësinë e ndjekjes dhe respektimit të trashëgimisë së tyre kulturore dhe legjislative.

II-Në parathënia e tij për Kanunin e Lekë Dukagjinit, At Gjergj Fishta përdor një stil të shkruarit të fuqishëm dhe retorik për të paraqitur thelbin dhe rëndësinë e këtij dokumenti tradicional shqiptar, duke e shprehur nëpërmjet disa elementëve të veçantë:

Fishta përdor një gjuhë plot pathos dhe emocion për të bërë lexuesin të krenohet, por dhe të ndihet përgjegjës për trashëgiminë  kulturore e historike shqiptare. Ai shprehet me një ton  emocionant dhe me një këndvështrim të thellë humanist për Kanunin, duke i dhënë atij vlerë të jashtëzakonshme për shoqërinë shqiptare. Ai përdor elementë lirikë për të përshkruar natyrën dhe trashëgiminë e Shqipërisë, shfrytëzon dhe përdor simbolet e  natyrës, popullit dhe historisë për të theksuar vlerën e Kanunit.

Stili i tij është i pasur me figurat retorike, përfshirë metafora, simbole, paralelizma dhe antiteza, duke i dhënë një dimension të thellë emocional dhe argumentues parathënies së tij, sa që të duket se pol exon një nga poezitë e tij dhe jo një parathënie  studimore. Fishta përdor disa figura retorike që pasurojnë tekstin dhe e bëjnë atë më tërheqës, psh., ai përdor një analogji për të krahasuar vlerën e folklorit me epopenë, duke përmendur "Epopét mâ të mdhá e mâ të bukura të botës." Ky krahasim është një figura retorike e quajtur analogji. Stili I tij përdor përshkrime të thelluara dhe të imazhuara për të paraqitur konceptin e "folklorit" dhe bukurinë e kësaj trashëgimie. Përshkrimi i detajuar i Tanushës është një shembull i kësaj dhe përdor imazhe të pasura për të paraqitur bukurinë e saj.

Stili i tij përshkruan thellësinë e trashëgimisë historike dhe kulturore të Kanunit, ai është kallzues dhe frymëzues dhe inkurajon lexuesin të respektojë dhe të kujdeset për trashëgiminë kulturore dhe juridike të shqiptarëve duke e  bëtë atë më tërheqëse për lexuesin. At Gjergj Fishta e shpreh pasionin e tij për trashëgiminëetnokulturore shqiptare nëpërmjet fjalëve dhe frazave të ngarkuara emocionalisht.

Entusiazt nga natyra, në parathënien e tij, Fishta paraqet një vizion idealizues për të ardhmen e Shqipërisë. Ai shpreh dëshirën dhe besimin se kjo trashëgimi e lashtë e do të përcillet brez pas brezi dhe se Shqipëria do të ndjehet krenare për identitetin dhe vlerat e saj kulturore.

At Gjergj Fishta shpalos një shqetësim të thellë për humbjen gradualisht të vlerave tradicionale dhe për të mbrojtur këtë trashëgimi të çmuar, shqetësim që paraqitet në mënyrë të qartë në stilin e tij të shkruarit, duke e bërë të qartë që Kanuni nuk duhet të harrohet dhe të përfshihet në të ardhmen e kombit shqiptar.

Të kemi parasysh se  stilistika së tij është përshtatur ndaj audiencës së tij,  ai  e shkruan këtë parathënie në një mënyrë që të ndikojë tek shqiptarët e epokës së tij dhe të të gjitha brezave që do ta lexojnë në të ardhmen, duke  synuar të përcjellë një mesazh të fortë për ruajtjen e identitetit kulturor dhe juridik të shqiptarëve.

Përfundimisht, stili i parathënies së At Gjergj Fishtës për Kanunin e Lekë Dukagjinit është një kombinim i emocionit, historisë, kultures, dhe retorikës që përdoret për të ngjallur ndjenja të forta dhe të ndikojë tek lexuesi në mënyrë që të ruajë dhe të vlerësojë Kanunin dhe trashëgiminë e tij. Ai paraqet një vizion shpëtimtar dhe frymëzues për të ardhmen e Shqipërisë dhe kujton të gjithë shqiptarët për detyrimin e tyre për të mbrojtur dhe ruajtur vlerat tradicionale të kombit.

 

III-Parathënia e At Gjergj Fishtës ka vlerë letrare të veçantë për letërsinë shqipe dhe atë botërore, pasi ai përdor stil  pasionant dhe emocional për të komunikuar ndjenjat dhe bindjen e tij në lidhje me rëndësinë e Kanunit,  stil që e bën këtë parathënie tërheqëse për lexuesin, duke  e bërë atë të ndihet më afër vlerave të shprehura në Kanun.

Fishta shpalos një mjeshtëri të lartë letrare në këtë parathënie, ai përdor gjuhën dhe retorikën në një mënyrë të shkëlqyeshme për të bërë argumentet e tij të forta dhe bindëse. Përdorimi i figurave retorike dhe simboleve e bën këtë tekstin tërheqës edhe si një vepër letërsie. Fishta ka pasur  njohuri të thella për letërsinë dhe historinë shqiptare, dhe kjo njohuri pasqyron thelbin e parathënies së tij. Ai përpiqet të përcjellë një perspektivë të thellë  të njohurive të tij në këtë tekst, duke e bërë atë edhe më të besueshme dhe bindëse.

At Gjergj Fishta ka qënë dhe është shfaqur si një mjeshtër i fjalës, dhe ky tekst është një shembull i një gjuhe të pastër, të fuqishme dhe të dukshme. Përdorimi i fjalëve dhe shprehjeve të zgjedhura është një karakteristikë e vërtetë e letërsisë së tij. Për këto arsye, parathënia e Gjergj Fishtës për Kanunin e Lekë Dukagjinit është një vepër e rëndësishme letrare dhe historike që ka kontribuar në ruajtjen e kujtesës historike dhe kulturore të shqiptarëve. Kjo tekst është një trashëgimi e pasur e kulturës së shkruar shqiptare dhe një burim frymëzimi për të gjithë ata që duan të njohin më mirë historinë dhe trashëgiminë e vendit.

 

IV-Parathënia e At Gjergj Fishtës ka një vlerë të rëndësishme për brezat e sotëm të shqiptarëve në disa aspekte: Ky tekst, me stilin që është shkruar, shërben si një mjet për të nxitur ndërgjegjësimin tek shqiptarët për identitetin e tyre kulturor dhe historic, duke i inkurajuar ata të njohin më thellë traditat dhe vlerat e trashëgimisë së tyre, duke e bërë kështu të mundur që brezat e sotëm të ndihen më të lidhur me të kaluarën e tyre. Ajo inkurajon brezat e sotëm të shqiptarëve të respektojnë dhe të vlerësojnë Kanunin dhe trashëgiminë kulturore të vendit, ai u kujton shqiptarëve se trashëgimia e tyre kulturore është e çmuar, duhet të njihet dhe duhet të ruhet.

Kjo parathënie kontribuon në forcimin e identitetit kombëtar të shqiptarëve, i ndihmon ata të ndihen më të lidhur me historinë, kulturën dhe vlerat e tyre kombëtare, duke e bërë kështu më të fortë dhe të krenar identitetin e tyre, madje nxit brezat e sotëm të shqiptarëve të kuptojnë rëndësinë e ruajtjes së traditave dhe vlerave të tyre kulturore. Ajo i inkurajon ata të marrin përgjegjësi për trashëgiminë e tyre dhe ta kujdesen për të në mënyrë që ajo të transmetohet edhe te brezat e ardhshëm.

Sigurisht që ky tekst i shkurtër por shumë i pasur në vlera dhe informacione shërben si burim frymëzimi për studiuesit, shkrimtarët, dhe të gjithë ata që janë të interesuar për historinë, kulturën, etnokulturën dhe trashëgiminë ligjore shqiptare, pasi sjell një perspektivë të thellë për të kuptuar Kanunin dhe trashëgiminë e tij.

Për këto arsye, parathënia e Gjergj Fishtës ka një vlerë të konsiderueshme për brezat e sotëm të shqiptarëve, pasi ndihmon në promovimin e identitetit kulturor dhe historik, në ruajtjen e trashëgimisë së tyre, dhe në nxitjen e tyre për të kuptuar më mirë vlerat tradicionale të vendit të tyre.

 

V-Parathënia e Kanunit të Lekë Dukagjinit është e shkruar në dialektin gegnisht dhe, duke e bërë këtë, ajo shfaq elegancën dhe pasurinë e këtij dialekti të gjuhës shqipe pasi: dialekti gegnisht ka një shqiptim të veçantë dhe të pasur, shqiptim që  është përdorur në parathënie. Kjo  bën të duket  edhe si një përpjekje për të ruajtur integritetin gjuhësore të kësaj treve dhe tregon një kujdes të veçantë për detajet gjuhësore.Realisht At Gjergj Fishta gjithë krijimtarinë e tij letrare e ka shkruar në këtë dialekt duke i dhënë letërsisë shqipe një krijimtari plot me ngjyra dhe melodi që të hutojnë me tingëllimën dhe dritësimin që i japin gjithë veprës. Sekreti I kësaj është se Fishta përdor me elegancë fonetikën e dialektit gegnisht, duke përfshirë tingujt dhe ndryshimet e fonetikës, që e bënë atë të dallueshme, duke shfaqur respektin për veçantitë fonetike të këtij dialekti dhe i jep tekstit një "shije" të veçantë gjuhësore.

Përdorimi i dialektit gegnisht ofron një liri më të madhe të ekspresionit për autorin, mjeshtërisht ai përdor fjalë dhe shprehje të veçanta që nuk do të ishin të disponueshme në gjuhën standarde. Dialekti gegnisht  është i lidhur ngushtë me kulturën dhe traditat lokale të trevave të At Gjergj Fishtës dhe Lekë Dukagjinit dhe duke e përdorur këtë dialekt, parathënia përforcon lidhjen me trashëgiminë kulturore të kësaj treve dhe shprehet në mënyrë më autentike.

Duke shkruar në dialektin gegnisht, Fishta sigurisht ka pasur ndikim më të madh tek lexuesit e kësaj treve, duke e bërë parathënien më afër audiencës së synuar dhe më relevante për këtë kontekst gjeografik., por njëkohësisht mban gjallë artistikisht dhe sjell pranë kohës sonë një pasuri të madhe të gjuhës shqipe.

Nga çdo aspekt që ta shohësh vlera e “Parathënie” e At Gjergj Fishta në veprën  “Kanuni i Lekë Dukagjinit” ka një vlerë të dyfishtë, si një vepër e përsosur letrare më vete dhe si një studim për një pasuri etnokulturore të kombit tonë që të bën ta shohësh këtë kanun me një sy tjetër pozitiv për kohën kur funksionoi në ruajtjen e identitetit kombëtar dhe popullin tonë si një popull që dhe në kushtet më të vështira të egzistencës së tij ruante një shoqëri bazuar në legjislacion dhe na mëson që të vlerësojmë se : “Më mirë një ligj jo i përsosur, por që ruan identitetin kombëtar se sa pa ligje fare”.

 

Sarandë, më Tetor 2023

 

Timo Mërkuri

 

BARIU I PRENG MACËS

Ose loja e shndruar në një tragjedi

 

E kemi dëgjuar e kemi qeshur me tregimin e bariut që, për të larguar trishtimin e vetmisë alarmonte më kot fshatin me thirrjen “Ujku ndër dhen”, por nuk e mendoi se kur të binte vërtet ujku ndër dhen askush nuk do ta besonte. Sigurisht që kemi qeshur dhe nuk n aka shkuar ndër mend të shohim në një kohë të ardhme këtë njeri, i cili veç dëmit nga ujqit ndër dhen morri me vete mosbesimin e njerëzisë dhe përjetoi vetminë e trishtuar dhe të dhimbëshme, të cilën na e ka sjellur në tregimin e tij “Bariu” shkrimtari Preng Maca.

I-Ky tregim ka një tonë të thellë dhe një atmosferë mjaft të ngrohtë dhe introspective, perspektivë që ka të bëjë me një analizë të thellë të ndjenjave dhe mendimeve të personazhit kryesor, “Bariut” rreth gabimeve të tij të mëparshme, vuajtjeve morale, dhe dëshirës për të ndryshuar. Përmes një perspektive introspektive, lexuesi kupton më mirë motivacionin dhe ndjesitë e “Bariut”, ndërsa ai përpiqet të përballet me gabimet e tij të kaluara dhe të ringjallet nga një situatë e izoluar shoqërore. Përdorimi i një narratori përjeton një udhëtim të papritur, ku ai has një person të panjohur që kërkon ndihmë. Ky person tregon se është "bariu i legjendës së vjetër," i akuzuar për mashtrim sistematik dhe me pasoja ekonomike për veten dhe fshatin e tij dhe  për pasojë është i izoluar nga komuniteti i tij.

Elementë ideo-artistikë që mund të dalin nga ky tregim janë:

Bariu është një simbol i pashpjegueshëm, i cili kishte bërë një gabim të mëparshëm dhe ishte akuzuar për mashtrues. Ky simbol mund të interpretohet si një barrë e vazhdueshme që personazhi kryesor, bariu duhet të mbajë dhe të dëshmojë ndryshimin e tij.

Personazhi kryesor, bariu është i izoluar nga komuniteti dhe është mohuar nga njerëzit për shkak të historisë së tij të mëparshme, izolim dhe mohim që shfaq  një ndjesi e vetmi dhe përjashtimi.

Personazhi kryesor, me çdo përpjekje të tij për të ndihmuar bariun, ndihmon edhe veten duke e kuptuar më mirë veten dhe detyrën morale për të ndihmuar të tjerët në nevojë. Kjo temë thekson rëndësinë e mësimdhënies dhe mësimit të jetës nëpërmjet vuajtjeve të tjera.

Narratori duket se kalon një lloj transformimi gjatë udhëtimit të tij. Ai fillon me ndjenjën e pasigurisë dhe pasojat e gabimeve të tij të mëparshme dhe më në fund është gati të ndihmojë dhe të mësojë nga historia e bariut. Ky transformim është një element që tregon zhvillimin e karakterit.

Tregimi ndahet në pjesë të ndryshme, duke ndryshuar ngjarjet dhe vendndodhjen. Kjo strukturë ndihmon në ndërtimin e tensionit dhe në shpërndarjen e informacionit gradualisht.

Në përgjithësi, tregimi "Bariu" është një rrëfim i ngjarjeve të papritura që shpalos një ngjarje të ngjashme me një gjyq moral dhe rëndësinë e kuptimit dhe mësimdhënies nga historia dhe vuajtjet e të tjerëve. Ky është një tregim me thelbin e tij ideo-artistik, i pasur në elementët e simbolikës dhe karakterizimit të personazheve.

II-Tregimi "Bariu" i Preng Maca është një tregim alegorik dhe psikologjik, i pasqyruar në mënyrë të thellë dhe simbolike. Ky tregim është i karakterizuar nga një ndjesi e thellë e mohimit, izolimit, dhe vuajtjes së personazheve kryesorë. Ka elementë të qarta të realitetit dhe një dimension të thellë psikologjik, ndërsa historia e personazhit kryesor tregon rrugën e tij drejt kuptimit dhe mësimit të jetës.

Disa veçori të tregimit "Bariu" janë:

Ky tregim ka një dimension të thellë alegorik. Bariu është një personazh i izoluar dhe mohuar, i cili përfaqëson një barrë të vazhdueshme që njerëzit duhet ta mbajnë pas gabimeve të tyre të mëparshme, ai  është një simbol i pasigurisë dhe kërkimit të mësimdhënies përmes vuajtjes.

Psikologjia e personazheve: Tregimi fokusohet thellë në mendjen dhe ndjenjat e personazheve, veçanërisht te narratori dhe të bariut, pse ata, personazhi dhe bariu  përjetojnë konflikte emocionale dhe vuajtje, dhe kjo është një pjesë thelbësore e tregimit.

Tregimi ndahet në pjesë të ndryshme, duke u përqendruar në ngjarjet dhe emocionet e ndryshme të personazheve. Kjo strukturë ndihmon në thellësinë e karakterizimit dhe në zhvillimin e ngjarjeve.

Tregimi përshkruan me ngulm temën e izolimit dhe mohimit të bariut. Kjo temë e dëshpëruar mund të interpretohet si një koment mbi shoqërinë dhe mënyrën sesi ajo trajton ata që kanë bërë gabime të mëparshme.

Narratori i tregimit duket të kalon një lloj transformimi gjatë rrugëtimit të tij. Ai fillon me pasigurinë dhe pasojat e gabimeve të tij të mëparshme dhe më në fund është gati të ndihmojë dhe të mësojë nga historia e bariut. Kjo temë e mësimit dhe transformimit është një pjesë e rëndësishme e tregimit.

Në përgjithësi, "Bariu" është një tregim me thelbin e thellë dhe mësimet e thella, i pasqyruar në një mënyrë të thellë simbolike dhe alegorike. Ai nxjerr në pah sfidat emocionale dhe psikologjike të personazheve në një kontekst të izolimit dhe mohimit. Ky lloj tregimi ka për qëllim të reflektojë mbi mënyrën sesi shoqëria trajton ata që kanë bërë gabime të mëparshme dhe ndryshimin që mund të vijë nga vuajtjet dhe mësimet që sjell jeta.

III-Personazhet e tregimit

Tregimi "Bariu" i Preng Maca ka disa personazhe kryesore, të cilët luajnë rol të rëndësishëm në zhvillimin e ngjarjeve dhe në transmetimin e mesazheve ideo-artistike të tregimit. Këtu janë disa prej personazheve kryesore:

Personazhi kryesor i tregimit është narratori, i cili është i panjohur dhe jeta e të cilit bëhet e papritur nga takimi i tij me bariun. Ai është një person i pasigurt dhe i mbushur me ndjenja të pasuksesshme, i cili përpiqet të ndihmojë bariun në ndihmë të tij, ndërkohë që ka nevojë për ndihmën dhe kuptimin e tij vetë.

Bariu është personazhi që duket se është i izoluar dhe i mohuar nga komuniteti për gënjeshtrën që ka bërë më herët. Ai është një person i moshuar dhe i dobët që kërkon të ndihmohet dhe që tregon një vuajtje të thellë emocionale dhe psikologjike.

Këto dy personazhe kanë thelbësi në zhvillimin e tregimit dhe në transmetimin e mesazheve themelore. Narratori përjeton një ndryshim gradual në sjelljen e tij ndaj bariut dhe ndjehet më shumë i lidhur me vuajtjet e tij. Bariu përfaqëson një lloj simbolike të mohimit dhe pasojave të gabimeve të mëparshme, duke sjellë një koment mbi shoqërinë dhe mënyrën se si ajo trajton ata që kanë bërë gabime të mëparshme.

Personazhet në këtë tregim janë të thellë dhe të mëdhenj në mënyrë të qëlluar për të reflektuar më gjerë mbi çështje si mësimdhënia, izolimi, mohimi dhe përmirësimi personal. Ata ndihmojnë në ndërtimin e thelbit të tregimit dhe shpërndajnë mesazhe thelbësore për lexuesin mbi gjendjen emocionale dhe moralen e njerëzve në një shoqëri ku gabimet dhe pasojat e tyre mbeten të pranueshme.

Të sqarojmë se termi "narratori" përdoret për të identifikuar personazhin ose zërin që tregon një ngjarje, një histori, ose një tregim. Narratori është personi ose instanca që është përgjegjës për të ndjekur, përshkruar, dhe treguar ngjarjen për lexuesin ose audienca. Narratori është i rëndësishëm për strukturën dhe perspektivën e një tregimi, pasi ai vendos se si historia do të paraqitet, nëse është një person i përfshirë në ngjarje (narrator i brendshëm) ose një vëzhgues objektiv që tregon ngjarjen (narrator i jashtëm).

Ka disa lloje të narratoreve në tregime dhe vepra të letërsisë:

Narratori i brendshëm: Ky është një personazh i tregimit që është përfshirë në ngjarjen që tregon. Ai tregon historinë nga një perspektivë personale dhe mund të ketë njohuri dhe ndjenja të kufizuara për ngjarjet dhe personazhet e tjera. Këtë lloj narratori mund ta quajmë edhe "narrator i personazhit."

Narratori i jashtëm: Ky është një narratori që nuk është personazh në tregim, por është një vëzhgues objektiv i ngjarjeve. Ai tregon historinë nga një perspektivë më të largët dhe mund të ketë njohuri më të gjerë për ngjarjet dhe personazhet. Këtë lloj narratori mund ta quajmë edhe "narrator i autori."

Narratori të përbashkët: Në disa raste, një grup personazhesh mund të ndajë detyrën e të treguarit të ngjarjes duke ndryuar narracionet midis tyre.

Narratori i tregimit "Bariu" i Preng Maca është i brendshëm, pasi është një personazh i përfshirë në ngjarjet që po tregon. Në tregim, ai është personazhi kryesor që përjeton ngjarjet dhe vepron si një dëshmitar i ngjarjeve të cilat tregohen. Përmes ndjekjes së këtij narratori të brendshëm, lexuesi ka një pasqyrim të ngjarjeve dhe ndjenjave të tij personale.

Ky narrator është i rëndësishëm për thellësinë dhe kompleksitetin e tregimit. Përmes perspektivës së tij, lexuesi njeh ndjenjat e pasigurisë, pasojave të gabimeve të mëparshme dhe dëshirën për mësim dhe transformim. Narratori përjeton një ndryshim gradual në sjelljen e tij ndaj bariut, duke u bërë më i mëshirshëm dhe i kuptueshëm ndaj vuajtjeve të tij.

 

Përdorimi i një narratori të brendshëm ndihmon në lidhjen emocionale të lexuesit me personazhet dhe ngjarjet, duke i bërë të ndjehen më pranë të vuajturës dhe më të përfshirë në histori. Kjo është një mënyrë efektive për të shfaqur temat e tregimit, të tilla si izolimi, mohimi, mësimi, dhe mësimet që vijnë nga mëkatet e mëparshme. Ky narratori i brendshëm është një kanal i rëndësishëm për të transmetuar mesazhin dhe komentet e autorit nëpërmjet përvojës personale të tij.

 

IV-Personazhi i "Bariut" është një element thelbësor i tregimit dhe ka një përfaqësim simbolik të thellë. Ai paraqitet si një person i moshuar dhe i dobët, i cili ka pasur një histori të mëparshme mashtrimi me pasoja ekonomike dhe besimi te fshatarët. Analiza e këtij personazhi është e rëndësishme për të kuptuar mesazhet dhe temat e tregimit. Disa aspekte të personazhit të Bariut:

Bariu është një person i izoluar dhe i mohuar nga komuniteti. Ai është larguar nga shoqëria për shkak të mashtrimit të tij të mëparshme. Ky izolim dhe mohim përfaqësojnë një temë thelbësore e tregimit, e cila është se si shoqëria shpesh i trajton ata që kanë bërë gabime të mëparshme.

Bariu paraqitet si një person i vuajtur, i cili ndjen një hall të madh dhe një ngarkesë emocionale të rëndë. Kjo vuajtje është e thellë dhe e ka bërë atë të ndihet i dënuar për gabimin e tij të mëparshme, duke treguar kështu për ndikimin e vuajtjes së shpirtit dhe përsiatjen morale të personazheve.

Bariu ka një përfaqësim simbolik të thellë në tregim. Ai përfaqëson idenë e mohimit dhe vuajtjes së pashmangshme që vjen nga pasojat e gabimeve të mëparshme. Përmes Bariut, tregimi komentohet mbi dëshirën për mësim dhe për të përmirësuar veten në këtë botë.

Përmes personazhit të Bariut, tregimi përcjell një temë të transformimit dhe mësimit. Edhe pse Bariu është i dënuar dhe i izoluar, narratori fillon të ndihmojë dhe të ndjehet më i mëshirshëm ndaj tij. Kjo tregon se ka shpresë për ndryshim dhe përballim me pasojat e gabimeve të mëparshme.

Personazhi i Bariut është i rëndësishëm për transmetimin e mesazheve dhe komenteve të tregimit, veçanërisht në lidhje me çështjet morale, izolimin shoqëror, dhe mundësinë e ndryshimit dhe mësimit nga gabimet e kaluara. Ky personazh ndihmon në zhvillimin e ngjarjeve dhe në përcjelljen e thelbit të tregimit në një nivel më thelbësor.

 

V-Perspektiva filozofike e tregimit "Bariu" të Preng Maca është e lidhur me tema të thella filozofike, moralitetin dhe mësimet që vijnë nga veprimet e njerëzve. Disa prej elementëve të perspektivës filozofike janë:

Tregimi thekson temën e moralitetit dhe mësimit. Përmes personazhit të Bariut, lexuesi konfrontohet me pasojat e gabimeve të mëparshme dhe vuajtjen morale që vjen nga veprimet e gabuara. Tregimi përcjell idenë se të gjithë mund të mësojnë dhe të transformohen, edhe pse kanë bërë gabime të mëparshme.

Perspektiva filozofike e tregimit përforcon idenë e izolimit shoqëror dhe mohimit të njeriut në rastet kur ai gënjen ose bën gabime të mëdha. Bariu është një personazh që është izoluar nga komuniteti i tij pas një akti të tillë të gënjeshtres, dhe ky izolim shoqëror shpërndahet në të gjithë tregimin.

Tregimi përcjell idenë se njerëzit kanë aftësinë për të ndryshuar dhe për të mësuar nga gabimet e tyre të mëparshme. Nëpërmjet zhvillimit gradual të narrativit, lexuesi shikon se narratori fillon të ndihmojë dhe të ndjehet më i mëshirshëm ndaj Bariut, duke shfaqur mundësinë e rikthimit dhe transformimit të një personi të dënuar.

Perspektiva filozofike përqendrohet në dëshirën për të kuptuar dhe për të ofruar ndihmë ndaj atij që është në vuajtje morale. Narratori i tregimit tregon një dëshirë të thellë për të kuptuar hallin e Bariut dhe për të ndihmuar atë. Kjo bën që tregimi të shfaqë një ton filozofik të thellë që reflekton mbi mësimet dhe vlerat humane.

Përmes këtyre elementëve filozofikë, tregimi thekson një perspektivë mbi moralin, dëshirën për të përmirësuar veten, dhe mundësinë e mësimit dhe transformimit, edhe pas gabimeve të mëparshme. Ky tregim ka për qëllim të shtjellojë një mesazh mbi vlerat dhe sfidat morale që njerëzit hasin në rrugën e tyre të jetës.

 

VI-Perspektiva psikologjike e tregimit "Bariu" të Preng Maca ka disa elementë të rëndësishëm që mund të analizohen:

Tregimi shpalos një konflikt emocional thelbësor në personazhin e Bariut. Ai ndjen një ndjenjë të përhershme të fajit dhe vuajtjes për gabimet e tij të mëparshme. Ky konflikt emocional e bën atë të izoluar dhe të ndjehet i vetëm, ndërkohë që ai vuajtjet emocionale janë të thella dhe të rënda.

Perspektiva psikologjike thekson se historia personale e Bariut dhe gabimet e tij të mëparshme kanë ndikuar në shpërbërjen e tij emocional. Ai ndihet traumatizuar nga ngjarjet e kaluara dhe ka pasojat psikologjike të gënjeshtres së tij së kaluar.

Përkundër vuajtjeve të tij, Bariu tregon një dëshirë të thellë për të mësuar dhe për të ndryshuar. Kjo përcjell një aspekt të rëndësishëm të psikologjisë njerëzore, ku njerëzit kanë aftësinë për të shërbyer në përmirësimin e tyre emocional dhe moral, edhe pasi kanë bërë gabime të mëdha.

Në tregim, narratori vjen në kontakt me Bariun dhe filloi të ndihmojë atë. Ky ndikim ndonjëherë tregon se ndihma dhe mbështetja e një personi tjetër mund të ketë një ndikim të rëndësishëm në shërimin emocional të një personi.

Në përgjithësi, perspektiva psikologjike e tregimit "Bariu" thekson ndjenjat, konfliktet emocionale, traumën dhe dëshirën për mësim dhe përmirësim të personazhit kryesor, duke paraqitur një portret të pasur dhe kompleks të shpërbërjes emocionale dhe mundësisë së shërimi. Kjo perspektivë jep një thellësi të mëtejshme në ndikimin e ngjarjeve të kaluara mbi shpërbërjen emocionale të një personi dhe mundësinë e transformimit dhe shërimin nëpërmjet mësimeve të mësuar.

Tregimi “Bariu” i Preng Macës nuk është thjeshtë historia e djaloshit bariu që alarmonte fshatin më kot dhe qeshte më ata. Ju siguroj unë që ja vlen të lexohet e rilexohet.

 

Sarandë, më tetor 2023