SISTEMI I FIGURAVE NË POEZINË E DIN MEHMETIT
Në vijim të sprovës “Etika e heshtjes në poezinë e zgjedhur ”Pshëretima
djegagurë” e Din Mehmetit
Në poezinë e zgjedhur “Psherëtima
djegagurë” të Din Mehmetit, zgzjedhur nga Anton Nikë Berisha e botuar nga Shtëpia
Botuese “Beqir Musliu” Gjilan shohim dhe ndjejmë se figura artistike nuk lind
si zbukurim i vargut dhe as si dëshmi mjeshtërie formale. Ajo lind nga një
domosdoshmëri e brendshme, nga nevoja për të përballuar peshën e përvojës
njerëzore në kushte historike, morale dhe ekzistenciale të vështira. Figura nuk
vjen për ta stolisur realitetin, por për ta mbajtur atë në këmbë, për ta bërë
të durueshëm dhe të përballueshëm, për ta bërë të qëndrueshëm.
I-Prandaj sistemi i figurave nuk
mund të lexohet si një inventar metaforash, simbolesh apo personifikimesh, por
domosdoshmërisht si një rrjet
funksionesh poetike, ku çdo figurë mban, duron dhe shpesh plagoset bashkë me
njeriun. Figura te Din Mehmeti është një formë etike e qëndrimit përballë
botës.
1. Metafora si bartëse e barrës
morale
Metafora te Din Mehmeti është
figura mbajtëse e gjithë poetikës së tij. Por kjo metaforë nuk është
zbukuruese; ajo është metaforë e peshës që mbahet mbi supe, e barrës. Fjala, e vërteta, frika, kujtesa – të gjitha shfaqen
si diçka që duhet mbajtur, si një barrë që nuk mund të hidhet tutje pa cenuar
vetë qenien njerëzore. Kjo e zhvendos poezinë nga retorika e shpalljes drejt
etikës së durimit.
Në poezinë “Po fryn”, fjala
poetike paraqitet si e lodhur nga barra që mban:
“Rri zgjuar se
po ligështohen fjalët
që mbartin të vërtetën përtej
territ”
(“Po fryn”, f. 22)
metafora është thellësisht
funksionale: fjala nuk është zë, por shpatull; nuk është britmë, por sup mbi të
cilin rëndon e vërteta. Fjala nuk shpall, sepse shpallja do ta shpenzonte. Ajo
duron, sepse vetëm durimi e ruan kuptimin në kohë errësire. Metafora këtu nuk
ndërton pamje poetike, por një gjendje etike të përgjegjësisë.
E njëjta metaforë e barrës
zhvendoset më tej në libër, në poezinë “Frika e përjetshme”, ku pesha nuk është
më mbi fjalën, por mbi trupin e njeriut:
“Frika më rri mbi supe
dhe nuk di ku ta lë”
(“Frika e përjetshme”, f. 49)
Këtu metafora nuk përsëritet, por
thellohet ontologjikisht. Barrën nuk e mban më gjuha, por vetë qenia njerëzore.
Fjala ka kaluar nga shpatulla e ligjërimit te shpatulla e trupit. Kjo është
koherencë figurative dhe filozofike, jo ripërsëritje.
2. Trupëzimi i figurës: metafora
që bëhet mish dhe dhimbje
Një funksion tjetër thelbësor i
figuracionit është trupëzimi I saj. Abstraktja nuk lihet të mbetet ide apo
koncept i ftohtë, por shndërrohet në trup të thyer, në eshtra, në plagë. Poezia
këtu refuzon distancën intelektuale dhe hyn në territorin e përvojës së
drejtpërdrejtë njerëzore.
Në poezinë “Jeta ime”, fjala
poetike del nga gjuha si trup i dëmtuar:
“Nxjerr nga gjuha
eshtrat e thyera të fjalëve”
(“Jeta ime”, f. 21)
Kjo metaforë është moderne dhe e
pamëshirshme. Fjala ka eshtra dhe këto eshtra janë të thyera. Akti poetik këtu
nuk është frymëzim, por një lloj operacioni i dhimbshëm, pothuaj kirurgjikal,
ku fjala nxirret me mund, me rrezik dhe me kosto morale.
I njëjti funksion trupëzimi
vazhdon në poezinë “Zëri im”, ku fjala nuk është më tingull, por plagë:
“Zëri im ka plagë
që nuk shërohen me heshtje”
(“Zëri im”, f. 34)
Këtu metafora e trupit e zhvendos
poezinë nga estetika drejt etikës së të folurit. Të flasësh nuk është akt
neutral, por akt që lë shenja. Heshtja nuk është gjithmonë shërim; ndonjëherë
ajo vetëm e mban plagën të hapur.
II-. Simboli, personifikimi dhe
figura etike e provës
Në sistemin figurativ të Din
Mehmetit, figurat nuk mbajnë vetëm barrë apo dhimbje, por shndërrohen në
gjendje që qëndrojnë në kohë dhe në prova morale për njeriun. Këtu simboli dhe
personifikimi janë të përmbajtur, të zhveshur nga patosi tradicional dhe të
ngarkuar me heshtje kuptimplote.
3. Simboli i përmbysur: ajo që
nuk fluturon
Simboli te Din Mehmeti nuk është
monumental dhe as triumfal. Ai është i heshtur, i përmbysur dhe i zhveshur nga
heroizmi. Një shembull i qartë është simboli i zogut në poezinë “Frika e
përjetshme”:
“Frika më rri mbi supe
si zog i zi
që nuk fluturon kurrë”
(“Frika e përjetshme”, f. 49)
Zogu, simbol tradicional i lirisë
dhe shpëtimit, këtu shndërrohet në barrë. Ky është një simbol modern, ku liria
nuk realizohet si arratisje, por pezullohet si pritje e rëndë mbi trupin e
njeriut.
Një tjetër simbol i tillë është
hiri, në poezinë me të njëjtin titull:
“Nga hiri
mësojmë të mos ikim”
(“Hiri”, f. 41)
Hiri nuk shënon fundin, por
mbetjen. Ai nuk mbyll historinë, por e vë njeriun përballë përgjegjësisë për të
qëndruar. Simboli këtu nuk zbukuron shkatërrimin, por e kthen atë në provë
qëndrimi.
4. Personifikimi i heshtur: ajo
që lodhet dhe rri
Personifikimi te Din Mehmeti
është i qetë, pa dramë dhe pa klithmë. Fjalët lodhen, frika rri, zëri plagoset,
por asgjë nuk shpërthen. Kjo heshtje është vetë forma e qëndresës poetike.
Personifikime si: “po ligështohen fjalët” (“Po fryn”, f.
22),“Frika më rri mbi supe” (“Frika e
përjetshme”, f. 49),nuk kanë funksion emocional, por ekzistencial. Gjërat nuk
flasin për të bindur, por qëndrojnë për të dëshmuar. Ky qëndrim është mesazhi
themelor i poezisë së Din Mehmetit: qëndresa pa zhurmë.
5. Figura etike e provës: zjarri
dhe vendimi njerëzor
Në kulmin e sistemit figurativ
qëndron figura e provës morale. Zjarri dhe djegia nuk janë vetëm metafora apo
simbole, por momente zgjedhjeje njerëzore. Në poezinë “Para shtëpisë së djegur”
lexojmë vargjet:
“Digju se do të ndërtojmë sërish
do të mbulojmë me lëkurën tonë”
(“Para shtëpisë së djegur”, f.
50)
ku zjarri nuk dramatizon, nuk
kërkon mëshirë dhe nuk shpall tragjedi. Ai pyet qetë dhe rëndë: a do të
mbetemi? Kjo figurë i përket jo vetëm estetikës së poezisë, por etikës së
njeriut që zgjedh të qëndrojë, të mos largohet.
Në thelb, sistemi i figurave në
poezinë e Din Mehmetit është një sistem i durimit poetik. Metaforat mbajnë
barrë, simbolet përmbysen, personifikimet heshtin dhe figurat e provës e
vendosin njeriun përballë vetes. Këto figura nuk kërkojnë të njihen si figura
letrare, por të përjetohen si gjendje njerëzore. Si përfundim mund të themi se
te Din Mehmeti, figura nuk e zbukuron fjalën; ajo e mbron atë nga zbrazëtia,
duke e bërë poezinë një akt të heshtur, por të thellë qëndrimi përballë botës.
III- Figura artistike te Din
Mehmeti: arritje individuale dhe përkatësi moderne
Dukuria e figurës artistike në
poezinë e Din Mehmetit duhet lexuar para së gjithash si një parim poetik, jo si
inventar figurash dhe as si rast i izoluar. Ajo është rezultat i një vetëdijeje
të pjekur për kufijtë e fjalës poetike dhe për përgjegjësinë e saj morale. Në
këtë kuptim, figura te Mehmeti është një arritje individuale, por jo një
përjashtim nga poezia moderne; ajo është një mënyrë personale për të hyrë në
një traditë më të gjerë të mendimit poetik bashkëkohor.
Thelbi i kësaj poetike qëndron te
zhvendosja e figurës nga funksioni zbukurues drejt funksionit mbajtës.
Metafora, simboli apo personifikimi nuk shërbejnë për të prodhuar efekt estetik
të menjëhershëm, por për të mbajtur peshën e përvojës njerëzore. Figura nuk
shpall, nuk bind, nuk klith; ajo qëndron. Ky qëndrim e bën figurën një akt
etik, jo vetëm estetik.
Në këtë prizëm, arritja e Din
Mehmetit nuk konsiston në shpikjen e figurave të reja, por në mënyrën se si ai
i vendos ato në shërbim të durimit, të qëndresës dhe të vetëpërmbajtjes. Figura
nuk është mjet shprehjeje, por formë qëndrimi përballë historisë, frikës dhe
humbjes. Kjo e bën poezinë e tij të duket e thjeshtë në pamje të parë, por të
mbetet gjatë në mendje, sepse ajo nuk konsumon kuptimin, por e ruan atë.
Ky parim nuk është i panjohur as
në poezinë shqipe, as në atë europiane. Ai gjendet, në forma të ndryshme, te
poetë shqiptarë si Martin Camaj, Ali Podrimja, Azem Shkreli apo Natasha Lako,
ku figura largohet nga patosi dhe afrohet me përjetimin e brendshëm. Po ashtu,
në poezinë europiane moderne, te emra si Paul Celan, Giuseppe Ungaretti apo
Tomas Tranströmer, figura shpesh shndërrohet në gjendje ekzistenciale dhe jo në
zbukurim formal. Përmendja e këtyre emrave nuk synon barazim estetik, por
vendosje të Din Mehmetit brenda një klime poetike të përbashkët moderne.
Megjithatë, ajo që e veçon Din
Mehmetin është koherenca e brendshme e këtij parimi. Te ai, figura nuk shfaqet
herë pas here si zgjedhje stilistike, por funksionon si një sistem i
qëndrueshëm. Poezia e tij nuk ka nevojë të ndryshojë zë për t’u dukur moderne;
ajo është moderne pikërisht sepse i beson heshtjes dhe kufirit të fjalës.
Në përfundim, figura artistike te
Din Mehmeti duhet lexuar si një realizim individual i një parimi modern, ku
poezia nuk fiton forcë duke thënë gjithçka, por duke ditur çfarë të mbajë. Kjo
e vendos poezinë e tij në një hapësirë të ndërmjetme mes traditës dhe
modernitetit, mes përvojës shqiptare dhe ndjeshmërisë europiane, pa pasur
nevojë për shpallje programatike. Ajo që mbetet, është figura që qëndron.
Sarandë, Janar 2026
No comments:
Post a Comment