Ndjesia intelektuale e shkrimit

NDJESIA INTELEKTUALE E SHKRIMIT

Dr Fatmir Terziu

Mendoj se “Vajz’ e valëve” - (Neço Muko, grupi i tij dhe kënga himarjote), sprova i autorit Timo Mërkuri, botuar nga “MILOSAO”, 2017, është një sfidë e jashtëzakonshme për lexuesit kulturologë. Është e tillë dhe për ata kritikë dhe kërkues, të cilët nuk janë “ngarkuar” shumë për të lexuar “poezi tregimtare” dhe ndoshta për të marrë atë që ata e kuptojnë se isoja dhe polifonia janë thjesht prurje kulturologjike, pra për të marë esencën që nxjerr në dritë Timo Mërkuri. Kështu që mes kësaj ndalese synimi është të bëja atë që është si një “menu inteligjente” mes shkrimit të Mërkurit dhe gjetjeve të tij, një ndjesi më të shijshme, duke e shkurtuar atë mendim të tjetërsuar dhe duke e futur vetë atë ndjesi në një mënyrë që e lidh tërësinë kulturologjike të problemit në fjalë në një lidhje më të kuptueshme me disa kuptime moderne të prura në mesin e lexuesve, kërkuesve dhe hulumtuesve vite të tjera.

John Carey, Merton Profesor i Letërsisë Angleze në Universitetin e Oksfordit deri në pensionin e tij të fundit në 2002-shin, si një zë publik i njohur falë rishikimit dhe kritikave të tij të suksesshme, foli për sipërmarrjen e tij të fundit në një kritikë rreth një libri të ngjashëm me sprovën e Mërkurit, si një ndalesë tek “Parajsa e humbur”. Dhe për këtë libër ngjashëm dhe apriori, ai thotë se “është një e treta e gjatësisë së origjinalit të tekstit dhe gjetjeve, pra është më shumë se një sprovë studimi”, duke na dhënë afërsinë të themi të njëjtën gjë dhe për “Vajz’ e valëve”, tek e cila gjetja, shkrimi, analiza dhe hulumtimi janë një risi me të cilën Mërkuri ka kohë që jo thjesht sqaron, por dhe ndihmon tërë atë angazhim të madh në fushën kulturologjike të hulumtuesve të shumtë. Sigurisht që është një sprovë e tipit Mërkurian, por në formatin e saj, “Vajz’ e valëve” është me të vërtetë një studim, që miratohet njëherazi nga disa kushte dhe kushtëzime dhe nga mjaft gjëra thelbësore.

Gjithsesi “Vajz’ e valëve”, aq mbresëlënëse për të hartuar veprën e Neço Mukos, mbi disa vjet hulumtime, mund të shihet si një lëvizje e ndjeshme dhe e qëllimshme për një studiues dhe hulumtues, poet dhe krijues, sikurse është Timo mërkuri, i cili që nga publikimi i parë i tij në këtë fushë, na jep dimensionin që nënkupton modernizmin, thellimin e lëndës dhe modelin që është qasur për një elitizëm kulturor, atë që, sipas kritikëve të tij, e transformon shumë lehtë në intelektualizëm të plotë, një dhuratë ndaj vetë jetës dhe mendjes së një prej prodhuesve të këngës himarjote si shtysë për të shkuar më tej në një zonë ku isoja dhe polifonia kanë një sitë të madhe kulturologjike. A nuk shqetësohet ai se do të gjej vendin e zverdhjes së teksteve të harruara tek mostrajtimi dhe mosprezantimi me këngën himarjote?

“Kjo nuk është ndonjë teori apo filozofi e mësuar nëpër libra. Kjo është vetë Himara, e natyrshme, pa stisje e poza”, thotë autori i “Vajz’ e valëve”. “Himara është ndoshta i vetmi vend në botë, ku laboratori krijues i popullit vazhdon funksionimin e tij edhe sot, njësoj si para mijëra vjetësh. Mortet lindin ligjërime, të cilat, duke ecur nëpër urën e logatjes, nga bregu i vajit mbërrijnë në brigjet e këngës. Aty shpalosin gjithë hiret dhe finesën e shpirtit të popullit. Himara edhe sot në kohët moderne, vijon të praktikojë traditat e saj të hershme. Është një përgjigje tipike, mjaft e drejtë. Siç është përcjellja. “Stili i deriatëheshëm i të kënduarit, u rinte si një kostum i ngushtë himarjotëve vizion - gjerë. Pikërisht në këtë kohë doli në skenë Neço Muko dhe shokët e tij, të cilët në kulmin e moshës, ndërmorën misionin e madh t’i sillnin Himarës një stil të ri kënge. Atë që u quajt “avazi i Mukos”, si dëshmi apo certifikatë autorësie, të këtij varianti kënge iso-polifonike.” Në shkrimin e Mërkurit mësojmë dhe thelbësoren “Neço Muko qe vërtet Princ në kuptimin më të plotë të kësaj fjale. Ose ndoshta me ndonjë përjashtim të vogël si p.sh. nuk kishte lindur në ndonjë pallat a kështjellë të stisur e të ngritur nga ndonjë mbret hijerëndë dhe se atë ditë që lindi ai, nuk gjëmuan topat nëpër bedena të kalasë.” Dhe kështu shkrimi shkon deri në thelbin poetik tregimtar, që Edgar Allen Poe e ka quajtur “parimi poetik”. Po pse në këtë kontekst?

            Në këtë konstekst kuptohet se timbri, po aq mjaftueshëm na shpie në atë që parimi poetik e dimensionon me mjaft gjetje të cilat janë sipas autorit aktuale edhe sot: “O mashtrues i ashpër, o kurbet/magjistar e dinak dhe i keq”. Poe ftillon duke thënë se nuk ka gjë të tillë si qasja aktuale në një poezi, por ajo që e bën të jetojë atë më gjatë, pra aktualizimi dhe ridimensionimi. Dhe këtë bazuar në tekstet poetike të Mukos, e bën teksti qëmtues Mërkurian. Të gjitha shtojcat e gjata në këtë kontekst përbëhen nga poemëza të shkurtra të bashkuara nga copa të ndjeshme kumtuese, edhe në kontekstin kur ato, që nuk janë poezi, bëhen të tilla me zbutjen e tekstit të Mërkurit. Dhe në paragrafin ngjitur ai citon “Atë që s’e bëri dot në Pire e bëri në Sarandë. Ngre grupin e estradës dhe themelon revistën “Pif-Paf” dhe nuk harron që ta shkruajë emrin e tij jo Nestor H. Muko, siç e kishte zyrtarisht, por N. H. Marjoti, që të lexohet Neço Himarjoti. A nuk tingëllon si të thuhet Neçua, Princi i këngës himarjote!”

Kjo është pika ku bie në sy e tëra e gjetjes intelektuale të sprovës së Mërkurit, dhe është edhe pika e vlerave të tjera: “Të krijohet një teknikë e re polifonike është shumë e vështirë dhe duhen shekuj, por ama të veçosh një zë të polifonisë dhe t’i japish atij një rol të ri duke e ngritur artistikisht lart katërzërëshin është plotësisht e mundshme dhe e pranueshme kur bëhet me mjeshtëri. Këtë bëri artisti i madh i këngës popullore Neço Muko dhe jo vetëm që u pranua, por novacioni mori emrin e tij. Shpesh sot themi këngët e Neço Mukos në vend që të themi këngët himarjote ose anasjelltas. E pra, dhe princat diçka mbjellin e diçka ndërtojnë dhe ja: hop, kemi një principatë. Tani le të vijë e mirësevijë princi.” Sepse kjo është pikërisht ajo që Mërkuri ka bërë, jo thjesht për të zbuluar e ridimensionuar Princin. Ai ka zëvendësuar gjatësitë e tepruara me përmbledhje të shkurtra narrative, duke u përqendruar në ato pasazhe që, për Mërkurin, janë arsyeja për madhështinë e Mukos, në të vërtetë, arsyeja pse njerëzit, jashtë akademisë së Polifonisë, mund të fillojnë të këndojnë sërish Mukon dhe kur ata nuk dinë teknikën. Dhe kjo prek në vëmendjen kritike të Mërkurit, në të vërtetë misionin e tij hulumtues në përgjithësi: të sjellë vlera në realitet, për të demonstruar se literatura që duket e vështirë, mbetet shumë e ndjeshme në mesin e kulturës së lartë, mund të jetë diçka nga e cila secili dhe çdokush mund të nxjerrë kënaqësi.

Përveç kësaj, duke dëgjuar atë, unë besoj që Mërkuri, intelekti i tij si pikant i hulumtimit tipologjik është bujar, është i aftë të ngrejë mjeshtërisht “Vajz’ e valëve” përtej ardhjes së saj nga Muko. Timo në këtë sprovë është shumë i dashuruar me tekstet e kuptimit dhe tingullit, që mbahen ende të fshehura, dhe fill pas takimit të tij të parë me tekstet e këngëve dhe gjetjeve, me pafundësinë e vizionit ekspresiv të teknikave polifonike qas potencialindhe pasionin. Pasioni i tij është didakt. Kuotat vijnë pa mundim, ndërsa ai bisedon me entuziazëm për pikëpamjen kulturore, rishkrimin e saj në një dritë simpatike, njerëzore, ndërsa shkon më tej, dhe ai flet edhe për Dhimitër Rumbon, Llambi Turtullin, Kleo Jorgjin, Tefta Tashkon e Tula Paleologun.

Mërkuri, duke analizuar me këtë sprovë, nuk po pakëson ose nuk e zbut apo hedh poshtë “më të mirën që është menduar dhe thënë”, por tenton lart për të cituar tekstin dhe vetë Neço Mukon (një model që admiron dhe një këngëtar që dëshiron), shkurt ai e demokratizon atë. Ai po i jep lexuesit Mukon që ai e do, ashtu që ata ta duan edhe atë. Kjo është pika e tërë e edicionit të “Vajz’ e valëve”, dhe është pikërisht pikë e sprovës Mërkuriane. Kësaj sprove duhet ti qasen mjaft të tjerë, të thonë fjalën e tyre, pasi ka një dimension të gjerë e të nevojshëm në gjithë atë që ka vetë lënda e pasur e “Vajz’ e valëve”.

Vullneti i Mërkurit, dëshira e tij për të bërë literaturë të thjesht e të arritshme, për të demonstruar vlerën e tij (potencialisht) për të gjithë, ka origjinën e tij, pjesërisht, në historinë e tij të krijimtarisë dhe hulumtimit, të regjistruar me zell dhe me lëvizje në “Vajz’ e valëve” e mjaft krijime tipologjike. Atje, së pari, takojmë një Muko dhe një kompleks të tërë kulturash dhe anëtarësh të një kulture të gjerë Himarjote, vetë-përthithur, nga një shtresë të lidhur me tërësinë dhe kërkimin, e klasës së mesme. Mërkuri, shkruan se ndihet si një “ndërhyrës” tek Prezantim me këngën himarjote; Princi i këngës himarjote Shqipëria; Ismail Qemali; Vajz’ e valeve; Nëntëqint e dhjetë viti; Naze naze puna jote; Vajza e malit; Mbeçë more shokë, mbeçë; Lule manushaqe; Llaj çobani; E pabesa; Dashuria; Andrea Lekë Bala; Rinia; Borziloku; Jo, moj, jo; Këngë dasme; O deropolitisa; Daveli; Minush aga; Koço Çakali dhe Pano Kokaveshi Katina nina- nina; Vogëlushja hane – hane; Marikë, moj, e dashurë; Dolli hëna dritergjenda; Lule je, lule të thonë Konispolatia; Çerçiz topulli; Prandvera; Kanakarja; Tefta Tashko Koço; Varfëria; E dëshpëruara; Dashuria e parë; Tangoja e trëndafilëve; Korçarja e bukur; Tirana; Saranda; Llambi Turtulli; Mban mënd; Shkodra; Ëndrrat; Tula Paleologu dhe Klea Jorga e mjaft të tjera, ku mes ndërhyrjes i jep jetë vetë isos.

Autori na thotë se “Iso-ja është e domosdoshmë për këngën si deti për anijet, si ajri i qiellit për fluturimin e shqiponjës. -Iso-ja është pashaporta e identitetit kombëtar të këngës sonë popullore. Ajo është vetë shpirti i këngës, prandaj ajo asnjëherë nuk i ndahet këngës popullore. Të mendosh një këngë popullore pa iso, është si të mendosh një trup të gjallë pa shpirt. -Iso nuk është e kushtëzuar nga marrësi. Marësi është sinjali i nisjes së...anijes nga porti, por iso- ja është deti nëpër të cilin lundron flota e këngës.”

Në njëfarë kuptimi, atëherë, dëshira e tij kritike dhe hulumtuese për të hapur dyert e lkësaj sfere kulturore, për të bërë kanonikun të arritshëm, lind nga përvoja e tij dhe lufta kundër atyre që do të kufizonin aksesin, të cilët do ta trajtonin sferën kulturore pak më shumë se një mjet për të afirmuar dhe për të shënuar dallimin e tyre nga ato që ata mendojnë se duhet të jenë nën to.

Megjithatë, Mërkuri është gjithashtu i kujdesshëm për të theksuar se duke e bërë ison një pikë të kuptueshme e të arritshme, duke justifikuar publikisht vlerën e saj, është shumë ndryshe nga disa të tjerë duke u thënë njerëzve se duhet të lexojnë diçka dhe duke supozuar se gjykimi i një personi është absolut. Dhe në këtë, ai kap diçka të rëndësishme: natyrën diskurse të vlerës kulturore të isos, shfaqjen e saj të përhershme nëpërmjet një shkëmbimi të pikëpamjeve, një veprimi të ndërsjelltë bindjeje, në vend që të keqkuptohet thënia se “Është iso-ja ajo që i ka bashkuar bashkë në një grup marrësin e hedhësin, pritësin e prerësin dhe nuk ka ndodhur e kundërta. - Nuk është teksti apo “polifonia” (shumëzërrëshi) magjia dhe pavdekshmëria e këngës sonë popullore, por është pikërisht ajo, me e lashta, më e pavdekëshmia, nëna e këngës, “iso-ja”. -Iso-ja është lumi i lotëve që buroi nga sytë e nënave dhe krijoi detin e këngës.”

Botuar te gazet Fjala e Lirë. Londër, më 10.06.2017

Loti i detit…..një poezi e Timo Mërkurit

Loti i detit…..një poezi e Timo Mërkurit

Nga Odise Kote

…pasi mbaron së lexuari vëllimin e dytë poetic të Timo Mërkurit, e ndjen se ke udhëtuar në një brengë e dhimbje të bukur poetike. Varg mbas vargu më vinte ndërmënd një konstatim i Alberto Moravisë që gati një shekull më parë thoshte se letërsia serioze nuk është optimiste. Përkundrazi është dhimbje, dhimbje e thekëshme.

Këto të vërteta njerëzore i zbulon në poezitë e vëllimit “Loti i detit”. Në fakt konturet e kësaj poezie me gjetje të latuara si guri i pusit, me pikëshim individual dhe me fjalë të kursyera e të punuara me kujdes i hasim që në vëllimin e parë “Bulevardi i dhimbjes”.  Poeti Niko Kacalidha, redaktor i të dy vëllimeve ka të drejtë kur thotë se metafora e Timo Mërkurit është e ngurtësuar si guri.

Guri i ca të vërtetave që thuhen dhe nuk thuhen, por që të fsehura pas dallgëve dhe indiferencës publike, është e vështirë ti zbulosh e t’ja thuash lexuesit të poezisë. Timo Mërkuri i ka thënë me një fuqi dallgësh të vërtetat e shpirtit të tij.

Në poezitë më të mira të vëllimit kemi një konceptim tejet poetic të faktit dhe një krijim të arrirë të metaforës poetike. Nga koha në kohë Timo Mërkuri e ka kuptuar se poezia është sintezë, është dhe gjëndje, është dhe kumt që trasmentohet brez pas brezi.

Një numër poezish kanë formën e shkurtimave dhe sit ë tilla ato kanë të brendangjeshur fuqinë  metaforike të egzistencës. Shkurtimat e Mërkurit në pjesën më të mirë të tyre ja kanë aritur që krahas kumtit, mesazhit dhe thirmës filozofike të përcjellin për lexuesit edhe ndjenjën, edhe pamjen, edhe pyetjen meditative.

Njera pas tjetrës në formën e një përroi poezitë e Mërkurit shtjellin shkallë –shkallë një botë të shqetësuar që gjithsesi lëviz. Lëviz me nervin e rritjes dhe ballafaqimit, me fenomenin, me kundërshtinë e vet, me të pakumtuarën dhe nëkuptimin. E rendidur kësisoj, kjo lloj poezie është vështirë të ngjizet, kërkon njohje mirëfilli të realiteteve dhe veçmas një gjëndje inkadeshente të ndezur. Timo Mërkuri i ka të gjitha këto “armë” dhe me syrin e një piktori që sa herë lodhet hedh vështrimin në blunë e detit Jon, apo dhe në dallgët e kërleshura të tij, arrin të japë poezi që thjeshtë mund ti quajmë  të gdhëndura.

I prirur drejt poezisë meditative e filozofike, Mërkuri kësisoj në rastet më fatlume ia ka dalë mbanë.Një pjesë e poezive të tij mund ti quajmë gravura poetike. E për të gjithë ata që nuk e njohin poezinë e Timo Mërkurit, kontakti me dy vëllimet e tij është jo thjeshtë një befasi, as edhe një sfidë, por një hapësirë e panjohur, e denjë për tu verifikuar e vlerësuar.

Timo Mërkuri është tani në radhën e poetëve që ja vlen të lexohet prej të kualifikuarve.

Gazetë “Dita Jug” 28 Shtator 2003

Bulevardi i dhimbjes

Bulevardi i dhimbjes

Nga Thoma Nika

Aq shumë të ngjashme me natyrën e tij të qetë, por me një shpërthim befasues Timo Mërkuri ka edhe poezinë. Për dhjetra vite pena e atij gjimnazisti që dha shkëndija poetike “punoi për vete”. Dhe ja ku pas disa dekadash, ajo penë punëtorë çon tani në formatimin  e librit të parë. Me një titull intigrues”Bulevardi i dhimbjes” dhe me një poezi interesante. Trazirat e vitit ’97 dhe trazimi I shpirtit njerëzor e poetic prej tyre, janë poezia e tij. Dhimbja ka një emër fëmije të vrarë nga plumbi qorr dhe vdekja ka emrin shtet- thotë në një nga poezitë e librit.

Dhe shumica e poezive pikojnë prej kësaj dhimbjeje; për vajzën që emigron, për përkujtimoret anës rrugëve apo për shtëpinë e refugjatit të humbur, për ditët që ikin pa dashuri, për ndryshkun e vetmisë së plakave të Vurgut, për absurdin e mbajtjes së një arme që poeti e jep për një trëndafil, për hënën mbi varret e reja, për fëmijët e semaforëve, për skafin e zi që rënkon valëve, për portokallet e prera në Ksamil, për pranverën që nuk erdhi, për atë që vret një dashuri, për një fshat që vdes I tëri, për heronjtë e haruar dhe shpresën e kryqëzuar, për “arestimin” e një kënge, për ëngjëjt-djaj të politikës e deri te një trëndafil i ëndrës.

Ky është regjistri poetik i Timo Mërkurit që dhimbjen e quan banore të qytetit, madje me shtëpinë në lagjen e tij. Megjithëkëtë ai nuk mungon të pyesë: Po kur do të ikë prapë në punë të saj/Dhe trëndafili të bjerë era dashuri… Poeti bie në ëndërime, flet me zotin që thotë …”Të bëhet dritë”. Dhe u bë… Poeti di të aspirojë e të ëndërojë e i vjen keq që del nga ëndrra.

Në çelje të librit ka një kushtim. Ai i kushtohet një njeriu konkret, një njeriu të zemrës së autorit, vrarë në trazirat e 1997.

Çdo poezi është një hap i hedhur në këtë boulevard të dhimbjes, që autori e ka të pamundur ta mbajë brenda vetes e të mos na e thotë. Dhe e thotë bukur, me artin e një pene që ndjehet e sigurtë.

Redaktor i “bulevardit të dhimbjes” botuar pak kohë më parë nga “Mësonjtorja e parë” është poeti Niko Kacalidha.

Gazeta “Dita Jug”  2001

Pengu i këngës popullore

Pengu i këngës popullore

Nga Stefan Martiko

Një poet që e sheh veten të kapur peng prej këngës së popullit si asnjë tjetër. Duke përsiatur rreth saj Timo Mërkuri, krahas disa vëllimeve me poezi që ka shkruar në vite, ngulmon të gjejë thesare të pazbuluara që rihen ende në kujtesën e popullit. Dukë qënë një këmbngulës i madh, ai nuk stepet para asnjë lloj vështirësie dhe rindërton një histori të re të ligjërimit popullor, sidomos të një zone mjaft të pasur në arsenalin e saj.

Mërkuri kapërcen vështirësi të shumta filologjike dhe gjeografike duke besuar gjithmon se kënga popullore fsheh ende  visare të pazbuluara.

I ndodhur mes poezisë së vet që e kultivon me një individualitet të spikatur, të duket se e ushqen atë po prej atyre burimeve që vetë është duke i zbuluar.

Studiuesi  në këtë rast bën studime në rrënjët dhe kjo është përparësi e që sjell rezultate të reja dhe pothuaj të panjohura më parë. Është një krijues që ka marë përsipër një mision i cili e ka bërë të njohur edhe në rrethet akademike të studimit të folkloristikës  shqiptare. Timo Mërrkuri duket se është mbërthyer në këtë mision si merimanga që rron veç për të endur rrjetën e saj. Ai e ka parë këngën popullore më nga afër ndërsa shumë të tjerë e shohin si një relike të vjetër të kulturës e të historisë. Ai ka dëshmuar rrjedhshmërinë e saj për të zbuluar një identitet të kthyer tashmë në një lloj bazamenti që nuk mund të lëkundet.

Unë kam lexuar disa libra të autorit me këtë temë dhe jam i mahnitur prej zbulimeve të tij, prej lëndës krejt të freskët që sjellin përsiatjet e tij për folkloristikën shqiptare. Një njeri kaq i afërt me këngën mund të vijë vetëm prej asaj aradhe që i ka kënduar e dashuruar atë me forcët e tërë shpirtit. Por duke i shtuar atyre edhe talentin e vetë autorit të tyre Timo Mërkuri bëhet plazmë e vetë këngës së popullit.

Ky folklorist i thekur duhet ftuar të dëshmojë teknikat e veta të zbulimit sepse shënohet si një vlerë plus e tërë asaj trashëgimie popullore. Ai jo vetëm që vihet në roje të saj por edhe e ripërtërin duke u kujdesur për të si një kopështar i mrekullueshëm. Njerëz si ai që tani po bëhen edhe më të rrallë duhen inkurajuar dhe u krijuar mundësitë e nevojëshme, duke u vënë pa hezitim në programet akademike për hulumtimin e një pasurie që gjëndet para rezikut fatal të humbjes. Sepse bazat e krejt kulturës gjënden atje te rrënjët e saj të lashta dhe ato për shkak të mungesës së prespektivës mund të përpihen prej haresës.

Autori e ka vështruar këngën e popullit nga shumë anë duke ndërtuar kështu një system për studimin e saj. Kënga si burim i së qeshurës dhe humorit popullor, si vajtim i kobit dhe dhimbjes, si përcjellëse të mënçurisë popullore e deri në  mbërthimin prej saj të kohës për tu shndruar në një lloj kronike të saj. Por dhe si problem të egzistencës e cila përcillet prej vet tragjizmit të historisë.

Timo Mërkuri ka një passion të thellë të cilit i përkushtohet me të gjitha ndjesitë e veta, me tërë forcën e talentit të tij. Autori gjëndet pikërisht në kordinatën e nevojëshme të eksperimentit njerëzor të traditës dhe historisë së saj, aq i nevojshëm, aq i papërsëritshëm, një zë që duke qënë intuitive bëhet edhe nga më të besueshmit. Poeti i talentuar kryqëzon kështu veten ndërkohë që ushtron zejet e vjershërimit gjendet para një burimi të pashtershëm. Jo vetëm Piluri i tij por tërë Shqipëria, jo vetëm një zë por mijra zëra dhe jo vetëm fjalë por edhe meloditë e tyre. Një vështrim sa i gjërë aq dhe i thellë.

Nuk gjej dot një shëmbull tjetër të dytë për tja përqasur këtij poeti dhe studiuesi.

Ai vë në dispozicion të saj gjithçka pa kërkuar asgjë prej saj. Pra të kthesh një passion në çështje madhore të jetës tënde, kjo  kërkohet një studiuesi, një njeriu me vështrim të thellë te historia. Një njeri i fyellit që vjen prej kohëve të lashta për të prekur ndjesitë e bashkëkohësisë.

Ndjehem i privilegjuar të zbuloj te ky autor atë që ka filluar aq shumë ti mungojë

Kohës sonë. Një tendencë për të shfrytëzuar këtë kulturë për nevojat e përditshmërisë që e shpie këngën e popullit edhe drejt shkatërimit të saj.

Ky njeri modern që quhet Timo Mërkuri, që nget makinën në autostrada, duke zbatuar rregullat e qarkullimit, vërshëllen në buzë melodi të këngëve të lashta që ushqejnë modernitetin tonë me pafajësinë e sinqeritetin e tyre…

Marë nga Gazeta TRIBUNA, datë 04.11.2010

Poezia e dhimbjes qytetare

Poezia e dhimbjes qytetare

Nga Qazim Shemaj

Poezia të josh si harku i ylberit: ja sa ta arij atje, ja sa ta kaloj këtu, por asnjëherë nuk mundesh ta kapërcesh.

Shumica e njerëzve joshen në rini, por ka nga ata që  rendin gjatë gjithë jetës pas saj: gënjehen, lumturohen, zhgënjehen dhe s’i humbasin shpresat. Ka një kategori njerëzish që e pandehin të lehtë dhe kujtohen të meren me poezi pasi dalin në pension, pasi kanë mbaruar punët më të ngutëshme sipas tyre.

Këtyre njerëzve duhet tu kujtojmë se poezia nuk është e lehte, nuk është punë invalidësh, sakatësh apo klanesh, përkundrazi është e vështirë si gjithë gjërat e vështira si lufta, si liria, si fjala njeri…

Të mbetesh njeri kur njeriun e sulmon hipokrizia, varfëria, korupsioni, mëkati, prostitucioni, droga…nuk është e lehtë. Po kaqë të vështirë e ka dhe ajo, më njerëzorja dhe e bukura, poezia. Ajo sulmohet nga grafomanë, mediokër, delirantë, nga propaganda e keqe, nga fjalomania, nga klanet etj,

Botohen shumë libra me vargje, botohen shumë vargje nëpër gazeta. Ka krijime të mira, të dobëta dhe antipoezi, pa kurrëfare vlere.

Unë besoj me bindje të thellë se poezia e vërtetë  shpreh karakterin e poetit, botën e tij, ka fytyrën e të zotë. Ndoshta poetët nëpërmjet unit lirik kanë më shumë se kushdo privilegjin për të shprehur identitetin e tyre. Kështu që edhe pa i njohur drej per drejt, poezia e tyre na tregon shumë për ta.

Para pak kohësh lexova vëllimin poetik “Loti i detit” të poetit Timo Mërkuri, botim i “Neraida”. Një libër modest, që nuk dua të fyej modestinë dhe natyrshmërinë e tij me fjalë të fryra dhe superlative, siç është bërë zakon të shkruajnë jo rrallë për njeri tjetrin delirantët dhe të patalentuarit. Një libër i vogël me 61 faqe, por me botë të pasur. Më vjen natyrshëm të heq një paralele të mendimit tim me një poezi të autorit: “Në atë trup të vogël Aristidh, ku e kishe gjithë atë zemër”.

“Timo Mërkuri rron me poezinë si guri me durimin. Esencial në prezantimin e detajit poetik deri në thelbin e fjalës” shkruan në parathënie të librit poeti i mirënjohur Niko Kacalidha.

Poezia e Timo Mërkurit është poezi me nerv, me dhimbje, me shpirt. Një nga mjetet e tij stilistikore të përdorura më me sukses në vëllim është personifikimi, shpirtëzimi i sendeve, objekteve, dukurive. “Heshtja pi duhan në dhomën e pritjes, vjeshta përdhunohet e hutohet si gjimnaziste, të dielat e marsit shkojnë rrugëve të qytetit veshur me të zeza”…

Dhimbja e poetit Timo Mërkuri është njerëzore, e sinqertë, qytetare. Atij i dhimset sofra e varfër e Atdheut me një  fetë bukë, lyer me dritë hëne, fushat e Vurgut që s’u pluguan, kujtimi i të vëllait, fshati i refugjatëve ku këngët lindin si fëmijë të vdekur dhe s’ka kush ti varrosë, atij i dhimbet Otrantoja me dallgët si duar fëmijësh dhe grash, varrezat e qytetit që po zgjerohen, mëmë Kania që i ka vënë çdo trëndafili nga një emër nipi dhe mbese, atij i dhimbset hëna, hëna e Atdheut, që largohet mbi dallgë dhe ai trëmbet mos hëna bëhet prostitutë.

“Vajzë e bukur, që si pulëbardhë

                                            a si ëndër Afërdite

Dola apo do zhytesh në thellësitë e detit

Kam ndrojtje të të afrohem

                                        Lumturohem duke të parë

Po kur shoh për ku je nisur

                                              më vjen të ulërij”

(Një vajzë po hipën në target” fq 25)

Në dhimbjen e tij nuk ka asgjë të shtirur, asgjë për modë, asgjë meskine. Ai nuk vë kuje pse s’ka një veturë, pse s’ka një lokal apo pse nuk i shkon mirë biznesi. Në dhimbjen e tij ka dinjitet, s’ka të çjerra e të bërtitura. “Heshtja pi duhan në dhomën e pritjes”.

“Ditë e zakonëshme. Bisedat

si lumenj derdhen në digën e dhimbjes

e në sytë tanë vezullon trishtimi.

Kemi haruar të qeshim. Mbrëmjeve

teksa rimë në boshësi dhe heshtje

shohim se si yjet poi kin drejt mërgimit.

Vallë asnjë yll s’do ndrijë mbi qytet

dhe asnjë djalë s’do fërshëllejë në rrugicë?”

(“Ditë e zakonëshme” fq 15)

Imtësitë poetike janë të gjetura, me forcë përgjithësuese, të përdorura me masë, pa teprime.

“E vrava armikun tim. Tani

nëna e tij, veshur me të zeza, po qan me ligje.

Po pse kaq shumë i ngjan nënës sime?”

(Vrasje, fq 39)

“S’e kuptuam kur erdhi vjeshta.

                                                 Veç kur pamë

gjethet e rëna, si copëra fustani

                                                  grisur më dhunë

dhe bajamen e vogël që dridhej në erë

                                                   si një vajzë e përdhunuar.

Atëherë vumë re

se gjimnazistet shkonin

                                         rrugës të menduara”.

(Vjeshta e përdhunuar” fq 21)

Poeti e respekton nddjenjën dhe fjalën e vet, nuk e shpërdoron. Kjo i ka siguruar autorit një lakonizëm të admirueshëm që duhet ta ketë parasysh çdo krijues i ri (apo i vjetër) që bëhet merak se sa kilogram libra duhet të botojë në vit.

Poezia s’korret me draapër, as mbushet me lopatë, ajo ëhtë e shtrenjtë si loti, si ujët e pakët, e rrallë si gurët e çmuar, e beftë si manushaqe.

Është meritë në radhë të parë e autorit të këtij libri, që na ka dhënë krijime të bukura, të ndjera, lakonike, por edhe të redaktorit Niko Kacalidha, që ka punuar me respect dhe dashuri mbi një libër me vlerë.

Kjo besoj se vlen për çdo redaktor serioz.

Respekti për punën e një krijuesi nuk shprehet me fjalët e fryra në parathënie, siç ndodh shpesh në disa libra të rinj, por me përkushtim për të zgjedhur vlerat e vërteta.

I urojmë poetit Timo Mërkuri pasuri detajesh e motivesh, besnikëri ndaj natyrës së vet poetike.

Gazeta “Drita” më 24 Tetor 2004.