DUART E DASHURISË DHE RRËMUJA SHPIRTËRORE  E TYRE

 

Nga Timo Mërkuri

Poezia "Ëndërr për duart e tua" e Ilirian Zhupës shfaqet që në leximin e parë si një himn i ndjerë dhe i ëmbël dashurie, i mbështjellë me një muzikalitet të butë dhe një nostalgji të thellë. Ritmi i qetë dhe përsëritja e vargjeve krijojnë një melodi të brendshme, e cila ngjall mallëngjim dhe përcjell një dhembshuri të ndjerë. Shfaqja e duarve të së dashurës , realizuar me tonalitet delikat dhe të përzemërt, mbush poezinë me një ndjesi të brishtë melankolie, duke i dhuruar lexuesit një përjetim emocional që mbetet gjatë në kujtesë. Kjo melodi poetike risjell kujtime e përjetime shpirtërore që kapërcejnë kohën. Lexojeni këtë poezi si një këngë të ngrohtë himariote dhe do të ndjeni thellësinë e saj; një tingull që nuk mund të harrohet lehtë.

I-Në poezinë e tij, Ilirian Zhupa shfaqet si  poet novator, sjell gjithmonë diçka të re, qoftë në formë apo përmbajtje, duke mbetur thellësisht i rrënjosur në poetikën moderniste. Në poezinë “Ëndërr për duart e tua”, i jep një rëndësi të jashtëzakonshme duarve të së dashurës, duke i shndruar ato në simbolin qendror të ndjenjës së dashurisë dhe kujtesës së saj. Përmes kësaj qasjeje, Zhupa sjell një risi në poezinë e temës së dashurisë, ku tradicionalisht elemente si sytë, zemra apo buzët zenë vendin kryesor.

Në këtë poezi, duart nuk janë thjesht një pjesë e trupit; ato shndërrohen në mediume që lidhin të kaluarën me të tashmen, duke mbartur një prani të fuqishme shpirtërore edhe pas largimit të së dashurës. Vargjet si “Duart e tua paskan mbetur te unë, si hiri i zjarreve në shpella” dhe “Hyjnë nën lëkurë dhe bëjnë rrëmujë atje brenda” i kthejnë duart në simbole të një dashurie që lë gjurmë të pashlyeshme në qenien e subjektit lirik. Këto vargje, me fuqinë e tyre imazhore, përçojnë një ndjenjë të thellë dhe të përjetshme mallëngjimi.

Përsëritja e vargjeve krijon një efekt refreni, si një këngë, duke i dhënë poezisë  tonalitet melodik dhe ritëm të butë, por ngulmues. Ky refren shërben jo vetëm për të theksuar rëndësinë e duarve në përjetimin e dashurisë, por ngre një ndjenjë vazhdimë-sie dhe përjetësie, duke përforcuar idenë se dashuria dhe kujtesa nuk janë të lidhura me një moment të vetëm, por mbeten aktive dhe të gjalla në botën e brendshme të poetit.

Përqendrimi te duart ka dimension estetik dhe ekzistencial. Ato simbolizojnë prekjen, ndjeshmërinë dhe lidhjen e drejtpërdrejtë shpirtërore, po ashtu  njëkohësisht përcjellin brishtësinë dhe fuqinë e dashurisë. Në këtë poezi, duart shndërrohen në ndërmjetëse mes shpirtërores dhe fizikes, mes intimes dhe universales, duke mbartur dashurinë si një formë përjetësie të rrënjosur në kujtesë.

Kjo qasje e Ilirian Zhupës dëshmon një ndjeshmëri të thellë poetike dhe  aftësi të rrallë për të shndërruar detajet e përditshme në simbole universale. Struktura muzikore e krijuar përmes refrenit dhe shfaqia e vazhdueshëm e duarve i japin poezisë  ngarkesë emocionale të veçantë, duke e kthyer atë në një perlë të poezisë shqiptare moderne të dashurisë.

II- Kjo poezi e Ilirian Zhupës mbart një kompleksitet të thellë modernist, duke u dalluar për disa veçori që e vendosin atë në qëndrën e poezisë moderne dhe novatore. Përtej përqendrimit te duart si simbol qendror, poezia mishëron elemente thelbësore të estetikës moderniste:

1.Poezia moderniste shpesh largohet nga shprehja e drejtpërdrejtë e emocioneve, duke u përqendruar te një detaj i thjeshtë për të përcjellur një spektrum të gjerë ndjesish dhe filozofish. Në këtë poezi, duart shndërrohen në bartëse të dashurisë, humbjes e trazimit ekzistencial. Zhupa i jep detajit të duarve një simbolikë të thellë, duke e ngritur atë nga konkretja në universalen dhe duke i dhënë veprës një përmasë filozofike unike.

2.Poezia nuk ndjek një narracion linear apo kronologji tradicionale. Përkundrazi, ajo ndërton një strukturë fragmentare, ku imazhet dhe ndjesitë ndërthuren për të krijuar një rrjedhë të lirë emocionale. Ky fragmentarizëm, tipar thelbësor i modernizmit, përçon jo vetëm subjektivitetin e poetit, por edhe natyrën kaotike dhe të copëtuar të përvojës njerëzore.

3.Duart, në këtë poezi, nuk mbeten në nivelin e një simboli fizik. Ato shndërrohen në metafora të kujtesës, prekjes dhe ndikimit të pashmangshëm të dashurisë së humbur. Imazhet poetike si “si hiri i zjarreve në shpella” dhe “si rrënjët e pemëve të shkulura në dhera” krijojnë një lidhje të fuqishme mes ndjenjave njerëzore dhe elementeve të naty-rës, duke reflektuar një nga veçoritë më të rëndësishme të modernizmit: unitetin mes shpirtërores dhe natyrores, mes intimes dhe universales.

4.Nëpërmjet përvojës personale të humbjes e mallëngjimit, poezia ngre pyetje thelbëso-re ekzistenciale. Duart nuk janë vetëm kujtim i një dashurie të humbur, por janë prani e gjallë që vepron në thellësitë shpirtërore të subjektit lirik. Vargu “bëjnë rrëmujë atje brenda” shfaq trazimin e brendshëm, duke reflektuar krizën ekzistenciale të moderni-zmit:përballjen me humbjen, kalueshmërinë e kohës dhe pashmangshmërinë e ndryshi-mit.

5.Përsëritja e vargut “Nuk përqafohemi më” krijon një efekt ciklik dhe një ndjenjë të ngrirë, të ngurtësuar të kohës. Në këtë poezi, koha nuk rrjedh në mënyrë lineare, por rikthehet në formën e një përjetimi të pandryshueshëm emocional, një tipar i njohur i poezisë moderniste, ku ndjesitë mbeten të ngurtësuara në një cikël të përhershëm kujtese dhe mallëngjimi.

6.Natyra, në poezinë e Zhupës, nuk shërben thjesht si sfond dekorativ, por si një zgjatim i botës shpirtërore të poetit. Shirat, era, rrënjët këto elemente natyrore nuk janë vetëm përshkrime vizuale, por bartin ngarkesë emocionale dhe filozofike, duke ndërtuar një dialog të vazhdueshëm mes gjendjes shpirtërore të subjektit dhe universit të jashtëm.

Pra, veçantia e kësaj poezie qëndron në aftësinë e poetit Zhupa për të sintetizuar emocionet personale dhe ato universale përmes simbolikës së pasur, një strukture të hapur dhe një përjetimi filozofik të dashurisë dhe kujtesës. Kjo poezi shndërrohet në një hapësirë reflektimi ekzistencial dhe estetik, duke afirmuar një karakter të thellë modernist dhe novator në letërsinë shqipe.

III-Poezia “Ëndërr për duart e tua” e Ilirian Zhupës ndërthur në mënyrë të hollë dy rryma madhore të modernizmit: ekspresionizmin dhe ekzistencializmin. Kjo sintezë, që në pamje të parë mund të duket kontradiktore, është në të vërtetë një harmoni perspe-ktivash të ndryshme që bashkëveprojnë për të ndërtuar një univers poetik unik.Më konkretisht po e zberthejme si më poshtë:

1. Ekspresionizmi: Rrëfimi i gjendjeve të brendshme në këtë poezi merr formë përmes figurave të ngarkuara emocionalisht, të cilat depërtojnë me forcë në ndjesitë e lexuesit. Poezia shfaq dramatizim të ndjenjave, ku peizazhet e brendshme të shpirtit reflektohen në imazhe poetike të fuqishme dhe simbolike:

a.Simbolika e mjegullë te vargjet: “Po duart e tua, e dashura ime / M’u ulën mbi flokë si mjegulla” ku mjegulla simbolizon turbullimin e mendjes dhe shpirtit, një gjendje e errët dhe e pakuptueshme. Prekja e duarve, krahasuar me zbritjen e mjegullës, përfaqëson kujtimet dhe mallin e paqartë që mbështjell qenien, duke krijuar një ndjenjë delikate dhe të pashmangshme. Ky imazh është tipik për ekspresionizmin, sepse konkretizon trazimet e brendshme përmes një metafore të fortë dhe dramatike.

b.Simboli i hirit të zjarreve: “Duart e tua paskan mbetur te unë /Si hiri i zjarreve në shpella” këtu shndërrohet në një kujtim të heshtur, një gjurmë të dashurisë së shuar, por ende e pranishme në shpirtin dhe mendimet e heroit lirik. Figura ndërthur dy elemente: zjarrin që ka ekzistuar dikur dhe hiri si dëshmi e një përjetimi të pashlyeshëm. Dramaticiteti i këtij imazhi bart një dhimbje të mbetur pezull, duke i dhënë poezisë një forcë ekspresioniste të jashtëzakonshme.

c.Metaforat për fytyrën si peizazh: “Rrjedhin brigjeve e lugjeve të fytyrës sime / Si shirat e vjeshtës përzënë nga era”,ku fytyra e poetit shndrohet në një terren të ndjenjave të stuhishme. Lotët shfaqen “si shirat e përzënë nga era”, simbolizues të trazimit të brendshëm dhe trishtimit të madh përjetues. Peizazhi shpirtëror shfaqet i lëvizshëm dhe dramatik, duke pasqyruar thellësinë emocionale të ekspresionizmit.

2. Ekzistencializmi: Dialogu me kohën, kujtesën dhe humbjen  shihet në këtë  poezi që eksploron marrëdhënien e njeriut me kohën e kujtesën, duke ngritur pyetje të thella mbi kuptimin e ekzistencës në përballje me humbjen.

a.Simboli i rrënjëve të shkulura te vargjet: “Duart e tua paskan mbetur te unë / Si rrënjët e pemëve të shkulura në dhera” shfaqet si një imazh që prek  thelbësisht filozofinë ekzistenciale: ndërprerjen dhe shkëputjen e një përvoje që, pavarësisht mungesës fizike, mbetet e rrënjosur në thellësitë e shpirtit. Ky simbol përcjell ndjenjën e një humbjeje që nuk mund të harroet plotësisht, por bëhet pjesë përbërëse e qenies.

b.Metafora e ujërave te vargjet: “Po duart e tua, e dashura ime, / Humbasin si ujërat / Hyjnë nën lëkurë dhe bëjnë rrëmujë atje brenda...” realisht shfaq  përjetimin intim të dashurisë dhe ndikimin e saj të përhershëm. Kujtimet rrjedhin nën lëkurë, duke trazuar shpirtin në një mënyrë të ngjashme me rrjedhën e kohës, të pandalshme dhe të pakuptueshme. Kjo metaforë përfaqëson ndërgjegjësimin ekzistencial për pasojat e ndjenjave në qenien njerëzore.

c.Vargu kulmor:“Një jetë të tërë / Pres të dalin prej meje duart e tua/ Të më qetësojnë mua” përmbledh filozofinë e poezisë: përpjekjen e përjetshme për të gjetur qetësi dhe kuptim përmes kujtimeve. Dashuria kthehet në një metaforë ekzistenciale të përballjes me humbjen dhe të kaluarën, duke e lënë heroin lirik në  gjendje pritjeje dhe nostalgjie të pafund.

3. Figurat artistike në këtë poezi u ngjajnë prizmave gjeometrikë shumëfaqësh që përthyejnë e reflektojnë  dritën e diellit në shumëngjyrshmëri. Le ti shohim “prizmat” e figurave artistike tek përthyejnë dritën e ndjenjave dhe reflektimeve filozofike. Simbolet dhe metaforat nuk ekzistojnë të izoluara, por bashkëjetojnë në dialog të vazhdueshëm midis ekspresionizmit dhe ekzistencializmit:

a.Simboli i mjegullës shfaqet si një gjendje shpirtërore e turbullt (ekspresionizëm), por njëkohësisht sugjeron edhe humbjen e orientimit dhe kuptimit në ekzistencën njerëzore (ekzistencializëm).

b.Hiri i zjarreve përfaqëson një dashuri të shuar (ekspresionizëm), por edhe një kujtim të përhershëm që mbijeton përtej kohës (ekzistencializëm).

c.Metafora e ujërave dhe rrënjëve ndërthur brishtësinë emocionale me filozofinë e pashmangshme të humbjes dhe kujtesës që mbetet e ngulitur në shpirt.

Pra, poezia “Ëndërr për duart e tua” e Ilirian Zhupës nuk kufizohet brenda kornizave të një rryme të vetme, por ndërthur mjeshtërisht ekspresionizmin dhe ekzistencializmin. Përmes figurave të pasura dhe imazheve poetike, poeti krijon një vepër emocionale dhe filozofike, ku ndjenja dhe reflektimi bashkëveprojnë në një dialog të pandërprerë. Kjo poezi, në thelb, është një rrëfim i shpirtit që përpiqet të përballojë peshën e kujtesës dhe të gjejë kuptim nëpër mjegullën e ndjenjave të përjetuara. Prandaj, përmes një estetike të lartë dhe një ndërtimi të kujdesshëm poetik, Zhupa na ofron një univers modernist të denjë për vëmendjen dhe admirimin e lexuesit bashkëkohor.

IV- Poezia "Ëndërr për duart e tua" e Ilirian Zhupës është një vepër që mbart në thelb ndjenjën e përbashkët njerëzore të dashurisë. Nëpërmjet një gjuhe poetike të ngjeshur dhe figurash të shumëfishta simbolike, poeti ngre një përvojë personale në dimension universal, duke i dhënë jetë ndjenjave që jetojnë në përjetësinë e shpirtit njerëzor. Ajo që bie në sy që në leximin e parë është aftësia e poezisë për të përqafuar ndjenjat më të përhershme të njeriut: dashurinë, humbjen, kujtesën dhe përpjekjen për të rigjetur veten përmes hijes së një kujtimi.

1.Dashuria, si një ndër temat më të përjetshme të njerëzimit, mbizotëron në këtë poezi jo në trajtën e saj të lumturisë dhe plotësisë, por në mungesën që lë pas, në kujtesën që rëndon si një zjarr i fikur. Vargjet “Duart e tua paskan mbetur te unë / Si hiri i zjarreve në shpella” përçojnë idenë e qartë se gjurmët e dashurisë së humbur nuk treten kurrë plotësisht, por bëhen një pjesë e pandashme e qenies. Poezia, në këtë rast, kap esencën e një përvoje që i përket çdo kohe dhe çdo kulture: dashuria mbetet gjithmonë si kujtim i pashlyeshëm, një shenjë që i mbijeton përkohshmërisë së njeriut.

2.Universaliteti i kësaj poezie qëndron në përdorimin e kujtesës si një mekanizëm që ndërton dhe ruan ekzistencën njerëzore. Në vargjet “Një jetë të tërë, / Pres të dalin prej meje duart e tua, / Të më qetësojnë mua”, poeti rrëfen një pritje të përjetshme, një përpjekje për të gjetur paqen në kujtesë. Kjo përvojë nuk i përket vetëm autorit, por çdo lexuesi që ndalet në përballjen me mungesën, ikjen e të dashurës. Kujtesa shndërrohet në një dimension ekzistencial, ku njeriu kërkon ngushëllim dhe përmbushje përmes diçkaje që nuk mund të rikthehet më. Përmes kësaj, Zhupa ndërton një urë të fuqishme mes përvojës personale dhe përvojës universale.

3.Në këtë poezi, natyra e dyfishtë e ndjenjave njerëzore është e pranishme në çdo varg: butësia dhe dhimbja, prania dhe mungesa, qetësia dhe trazimi. “Si shirat e vjeshtës përzënë nga era”, vargu që ngërthen brenda vetes një imazh lëvizjeje të pandalshme, një humbje të pashmangshme, pasqyron një të vërtetë të përbashkët njerëzore: ndjenjat më të thella shpesh lindin nga përvoja e dhimbshme dhe nga vetë ndërgjegjësimi për përkohshmërinë e jetës, madje mund të kujtojmë se simboli i dashurisë është një zemër e çpuar nga një shigjetë. Poezia nuk është thjesht një përvojë e izoluar e autorit, por një rrugëtim i përbashkët për çdo lexues që ndjen dhe reflekton mbi fatin e tij të përkohshëm.

4.E rëndësishme në këtë poezi është edhe dimensioni filozofik që ajo mbart. Kujtimet për duart që kanë lënë gjurmë “si rrënjët e pemëve të shkulura në dhera” i japin lexuesit ndjesinë e humbjes së rrënjëve, të një lidhjeje që është ndërprerë përfundimisht. Kjo ide, e cila shtrihet përtej kohës dhe vendit, e vë njeriun në qendër të një udhëtimi ekzistencial ku mbetet të përballet me boshllëkun e krijuar nga mungesa. Në këtë pikë, poezia fiton një thellësi universale, sepse çdo njeri në një moment të jetës përballet me këtë zbrazëti: qoftë si mungesë e dashurisë, qoftë si përballje me vetminë e ekzistencës.

5.Ky universalitet nuk është thjesht një karakteristikë stilistike, por thelbi i vetë artit të Zhupës. Poezia e tij nuk ndalet në të veçantën, në përvojën individuale të një personi apo një vendi të caktuar, por arrin të kapë atë çka është e përhershme në shpirtin njerëzor. Ndërthurja e imazheve poetike me simbole të fuqishme si “hiri i zjarrit”, “shirat e vjeshtës” apo “rrënjët e shkulura” i jep lexuesit një ndjenjë universale njohjeje dhe përjetimi. Këto simbole nuk lidhen vetëm me kulturën apo kohën në të cilën autori jeton , por me një përvojë që flet për të gjithë njerëzimin në të gjitha kohrat.

6.Në këtë mënyrë, rëndësia e universalitetit në poezinë e Zhupës qëndron në aftësinë e saj për të krijuar një lidhje të pandashme mes lexuesit dhe poetit, për të bërë që lexuesi të gjejë në vargjet e tij diçka nga vetja, një copë kujtese apo ndjenje që e ka shoqëruar dikur apo gjithmonë. Poezia e tij flet për të përjetshmen që gjendet në të përkohshmen, për dashurinë që qëndron në kujtesë si një hije, për mungesën që shndërrohet në një prani të pashlyeshme. Në këtë përmasë, ajo nuk i përket vetëm autorit, por gjithë atyre që guxojnë të ndjejnë dhe të kujtojnë.

Kjo është fuqia e artit të madh: të shndërrojë individualen në universale, të ngreje përvojën e zakonshme njerëzore në një lartësi ku ajo bëhet e përjetshme. Dhe është pikërisht kjo aftësi që e bën poezinë e Ilirian Zhupës një dëshmi të thellë të shpirtit njerëzor dhe të përjetësisë së artit të vërtetë.

V- Duke lexuar datën  kur është shkruar e botuar së pari kjo poezi shohim i përket realitetit shqiptar në fillimet e trasformimeve demokratike, ndaj dhe mendojmë se poezia i përket botës shqiptare. Ajo nuk shfaq tipin e vuajtjeve të ndonjë “djaloshi Verter” dhe as të dashurën si ndonjë vajzë pasive, pse ajo dhe në mungesë bën “rrëmujë me duart e saj”në mendjen dhe shpirtin e djaloshit. Gjithashtu në jetën shqiptare janë të shumta rastet që vajzat detyroheshin të tërhiqeshin nga dashuria e tyre për shumë arsye dhe ta vuanin të dy partnerët këtë tërheqje, këtë mungesë në dashurinë e njeri tjetrit, pavarësisht se poeti flet vetëm për përjetimet e djaloshit. E parë në këtë aspekt themi se: poezia e Zhupës përbën një lidhje ndërmjet artit shqiptar dhe botës europiane, duke e vendosur Shqipërinë jo vetëm si një hapësirë të kulturës, por si pjesë e një tradite të gjerë letrare, ku poezia, emocionet dhe përjetimet nënkuptojnë diçka më të gjerë se sa vetë kufijtë e shtetit dhe të kombit. Janë të shumtë poetët europianë që kanë shkruar për duart e të dashurave, mdje duke i hymnizuar e hyjnizuar ato si: Charles Baudelaire (Francë) te poezia “Himn bukurisë” ai shkruan: “Duart e tua janë një altar/ku dëshirat e mia luten.”,Janis Ricos (Greqi) te poezia “Nën hijen e duarve të tua”:“Hijet e duarve të tua mbulojnë fytyrën time/si gjethet e një peme të lashtë./Ato fshijnë pluhurin e kohës/dhe më kthejnë në fëmijërinë e dashurisë.”, Paul Éluard (Francë)te  poezia “Duart e dashurisë”:“Duart e tua, si ura të bardha,/lidhin dy brigjet e shpirtit tim./Ato mbajnë në pëllëmbë heshtjen e natës/dhe më çojnë drejt vetvetes.”, Federico García Lorca (Spanjë)te poezia “Kënga e duarve të tua”: “Duart e tua, dy pëllumba të bardhë,/fluturojnë mbi fytyrën time./Ato më prekin sytë,/më pikturojnë qiej të gjelbër/në një mbrëmje plot ëndrra”, Pablo Neruda te poezia "Soneti XVII":“Më pëlqejnë duart e tua,/sepse ato përmbajnë gjithë botën time” por ndryshimi është se këta shkruajnë për duart fizike që i shohin dhe i prekin, ndërkohë që Charles Baudelaire i sheh si të shenjta duart e vajzës. Vetëm Konstandinos Kavafis (Greqi) ka qasje me poetin tonë, kur në poezinë e tij: “Një kujtim” shkruan: “Kam mbetur me duart e tua në kujtesë,/duar që mbanin tërë botën,/kur ti më prekje pa thënë asnjë fjalë./Më shumë se fjala, ato folën për gjithçka”, por të mos harrojmë se Kavafis është nobelist me ndikim të madh në poezinë europiane. Ajo që duam të themi me këtë rast është fakti se poeti Ynë Zhupa është poet i “oborit” europian dhe ne këtë nuk e kemi ditur.

Ja pra, njësoj si te poetët e mëdhenj europianë një nga elementët kryesorë të poezisë së Zhupës është përdorimi i imazheve të cilat janë përfshirë në një natyrë të pasur simbolike dhe abstrakte. Duart, te ai, si pjesë të jetës së përditshme, marrin një kuptim shpirtëror,bëhen shprehje të dashurisë, shenjë e lidhjeve shpirtërore, si dhe pasqyrim i thellësive të ekzistencës njerëzore. Kjo qasje, që e përdor elementin fizik për të treguar shpirtin e njeriut, e lidh poezinë e Zhupës ngushtë me traditën poetike të modernizmit europian, ku poetët (si Rainer Maria Rilke, Paul Éluard, dhe Federico García Lorca) kanë përdorur metafora të ngjashme për të pasqyruar pasionet dhe ndjesitë, por dhe ata e kanë folur për duar fizike.

Veçori e dallueshme në poezinë e Zhupës është dhe përpunimi i detajuar i subjektit të përjetësisë së dashurisë. Ky aspekt është i pranishëm në poezinë e poetëve modernistë të tjerë, ku theksi vihet mbi natyrën efemere të qenies njerëzore dhe lidhjet që krijohen përmes saj. Në mënyrë të ngjashme, Zhupa përdor figura të tilla si duar dhe hijet për të paraqitur proceset që ndodhin brenda shpirtit, duke e bërë kështu poezinë e tij një pasqyrim të gjendjes shpirtërore të individëve të modernitetit, të cilët janë të mbërthyer nga pasiguria dhe kërkesa për thellim në kuptimin e jetës.

Poezia e Zhupës ka një element të thellë të reflektimit mbi kohrat, që është i ngjashëm me teknikat e përdorura nga poetët modernistë si T.S. Eliot, të cilët përcjellin ide të shkatërrimit dhe rinovimit, të kaluarës dhe të tashmes, të njohurës dhe të panjohurës. Në këtë kontekst, Zhupa përdor figura të qasëshme për të ndërthurur realitetin shqiptar dhe atë europian, duke krijuar lëvizje të vazhdueshme mes dy dimensioneve, që i jep poezisë së tij një nuancë të gjallë dhe të vazhdueshme. Ajo që duam të shtojmë është se bota shpirtërore e heroit të Zhupës gjithsesi mbart një shpresë e besim (të mjegulltë) për një rikthim të dashurisë.

Kjo qasje e thellë dhe ndërkulturore e ndihmon Zhupën të ketë një zë të rëndësishëm në letërsinë europiane, duke e bërë atë një poet që shfaq realitetin shqiptar, por që nuk ngurrohet të përqafojë botën më të gjerë të kulturës dhe letërsisë evropiane. Poezia e Zhupes është një lloj "shkrimi universali" që i mundëson lexuesve, pavarësisht se nga vijnë, të lidhin ndjesitë dhe idetë që ai përshkruan me përvojat e tyre vetjake. Ky universalitet, që bazohet mbi thellësinë e emocioneve njerëzore dhe përdorimin e simboleve të pasura, e bën poetin Ilirian Zhupa një figurë që mund të shihet si një "ambasador" i artit shqiptar në Europë, duke e vendosur Shqipërinë në një hapësirë më të gjerë kulturore dhe intelektuale. Ai nuk është thjesht një poet që shprehet në një gjuhë të veçantë, por është një artist që shpërndan mesazhe dhe ndjenja të përbashkëta që arrijnë lexuesit nga të gjitha shtresat kulturore dhe sociale, duke e bërë poezinë e tij një pjesë të rëndësishme të trashëgimisë letrare europiane. Ai shpie në Europë poezinë shqipe si të barabartë dhe konkuruese me poezinë europiane dhe kjo nuk është pak..

Sarandë, më dhjetor 2024

 

Ilirian Zhupa

ËNDËRR PËR DUART E TUA

 

Nuk përqafohemi më,

S’shikohemi.

Po duart e tua, e dashura ime,

M’u ulën mbi flokë si mjegulla.

 

Duart e tua paskan mbetur te unë,

Si hiri i zjarreve në shpella.

 

Nuk përqafohemi më,

Mallohemi.

Po duart e tua, e dashura ime,

Rrjedhin brigjeve e lugjeve të fytyrës sime,

Si shirat e vjeshtës përzënë nga era.

 

Duart e tua paskan mbetur te unë,

Si rrënjët e pemëve të shkulura në dhera.

 

Nuk përqafohemi më,

Harrohemi.

Po duart e tua, e dashura ime,

Humbasin si ujërat.

Hyjnë nën lëkurë dhe bëjnë rrëmujë atje brenda…

 

Një jetë të tërë,

Pres të dalin prej meje duart e tua,

Të më qetësojnë mua.

 

(Botimi i parë, gazeta "Drita", 14 qershor 1992)

 

 

 

Fjalë zemre për një poezi.

Nga Timo Mërkuri

Rastësisht lexova një poezi të poetit mirditor Preng Maca me fjalët plot trishtim:

"O jetë që ikën dalëngadalë,

Muzikë…pa fjalë!"

Fillimisht e vlerësova si krijim të një çasti trishtimi a melankolie të poetit dhe i nisa një koment  në mesënxher, siç veeproj gjithmon para publikimit, por Prenga më përgjigjet e më thotë se: Nesër do shtrohet në spital dhe të hënën operohet nga zemra'.

Për dikë që nuk e di çdo të thotë operim në zemër mund të interpretohet psh. si një operim apendisiti, por unë që e kam kaluar këtë situatë e ndjeva trishtimin e madh të poetit, trishtim që ai përpiqet t'a derdhë në formën e vargjeve. Dhe çuditërisht në vargje fine, artistike me një peshë psikologjike që më detyroi ti rikthehesha komentit tim. Por para se të shprehem për atë, dua të them paraprakisht se:

I.Fakti që Preng Maca shkruan një poezi kaq të bukur dhe meditative në prag të një operacioni në zemër tregon një forcë të jashtëzakonshme shpirtërore të tij dhe një pranim të thellë të jetës në gjithë kurbën e saj.  Poezia në vetvete reflekton qetësinë e tij shpirtërore në  momente të vështira dhe aftësinë për ti përqafuar ato me një ndjesi arti dhe estetike. Në vend që të përqendrohet në frikën apo ankthin e situatës së tij, ai zgjedh të krijojë një poezi që flet për jetëgjatësinë e shpirtit dhe përjetimin e ndjenjave të pastra, duke i dhënë kështu lexuesve një dhuratë shpirtërore edhe në momentet e tij më të ndjeshme. Këto lloj vargjesh  shpesh janë testamente të poetëve me shpirt të madh.

II.Poezia e Preng Macës është një krijim i shkurtër, por shumë i pasur artistikisht dhe sidomos psikologjikisht, ai nuk ka patur kohë të zgjatet, ndonëse asnjë zgjatje nuk mund të fliste më shumë se s aka folur e shprehur ai në këtë poezi. Ajo përbëhet nga vetëm dy vargje, çka krijon një formë minimale dhe sugjestive, por unë do të shtoja se pikërsiht kjo thjeshtësi formale është tipike për një stil modernist, ku çdo fjalë ka peshë dhe kuptim të shumëfishtë.

Shikojeni pak poezinë, në atë jeta paraqitet si një proces normal i ecjes, dhe poeti mjeshtërisht e shumëkuptimshmërisht përdorur figurën e muzikës si simbol  vazhdimësie dhe harmonie, ndonëse një muzikë pa fjalë, çka nënkupton një jetë të heshtur pa bujë e zhurmë, një jetë poeti, kërrusur mbi një fletorkë ku shkruan vargje, ndoshta të ngarkuara me melankoli a reflektim. "Muzikë... pa fjalë" është një metaforë që sugjeron një gjendje shpirtërore të thellë, ku ndjesitë dhe emocionet flasin më shumë se fjalët, madje flasin në mungesë të fjalëve. Kjo i jep poezisë një tonalitet meditativ dhe introspektiv.

Ndaluni pak te fjalët: "O jetë që ikën dalngadalë" dhe përjetoni çastin e poetit që me vargje krijon një ndjesi të përkohshmërisë dhe të një ikjeje, duke e vendosur lexuesin, qetësisht përballë një realiteti universal: përkohshmërinë e jetës.

Veçse këtu gabohet miku im, poetët nuk ikin kaq kollaj. Ata kanë shumë vargje për të shkruar dhe nuk mund t'i lenë të shkrihen në eter. Sigurisht që Prenga nuk do rrijë shumë në spital, e shumta një javë dhe ne do t'a ngacmojnë me këto vargje që ai shkroi, por sigurisht duke i fshehur zilinë tonë për finesën artistike të tyre.

Në fakt poezia ngjall një reflektim të qetë, por njëkohësisht të rëndë mbi natyrën e jetës dhe kohës. Ajo shpreh një pranim të heshtur të  ikjes, duke nxjerrë në pah një ndjenjë të brendshme qetësie. Niko Kazanzaqj në çastet e fundit, fjalët e fundit që shkroi ishin: "Nuk kam frikë". Por kemi kohë për atë çast, së paku dhe një a dy dhjetvjeçarë, ndaj le të kthehemi te poezia. Përdorimi i muzikës pa fjalë sugjeron një ndjenjë vetmie  emocionale, që e përjeton çdo i sëmurë, qoftë dhe i rrethuar nga të dashurit e tij. Në këtë vetmi komunikimi verbal është zëvendësuar nga një përjetim i brendshëm dhe personal.

Ndryshe nga një rebelim ndaj ikjes, poezia duket se reflekton një qëndrim të qetë, ku autori, ndoshta, është në paqe me procesin e ikjes së jetës. Ndërsa është e shkurtër, poezia arrin të zgjojë një gamë të gjerë emocionesh dhe mendimesh përmes figurave të thjeshta, por të fuqishme. Ajo është një reflektim mbi kohën, përkohshmërinë dhe ndjenjat e brendshme, duke ndërlidhur artin dhe psikologjinë në një harmoni të heshtur.

III- Këto qenë vlerësim për poezinë, por unë dua të të them vëllazërisht; "Preng, forca dhe frymëzimi yt janë një shembull për të gjithë poetët. Ashtu siç krijon bukuri me fjalët e tua, jemi të sigurt se do të kalosh këtë sfidë me po të njëjtën forcë dhe qetësi shpirtërore. Bijtë e mirditës nuk janë trembur nga jataganët e jo të tremben nga bisturitë. Zemra jote është burim i artit dhe i dashurisë, dhe ne jemi pranë teje, duke të mbështetur me mendimet dhe lutjet tona. Jeta është muzikë, dhe melodia jote do të vazhdojë, për një kohë të gjatë, me një tekst të bukur që do e shkruash vetë ti. Madje do ta këndojmë bashkërisht qoftë me kitarë, çifteli a isopolifoni"

Shërohu shpejt se kemi shumë për të shkruar.

 Sarandë, më 13.12.2024 Ora 24.06.

 

LARGËSI TË AFËRTA NE NJË LETËR

 

Nga Timo Mërkuri

Në poezinë e saj "Letër"  Albina Idrizi, duke marrë shkas nga një situatë familjare krijon një vepër poetike  me karakteristika universale dhe vlera artistike të spikatura, ku ndërthuren mjeshtërisht ndjeshmëria personale dhe reflektimi mbi realitetin kolektiv. E shkruar në formën e një letre drejtuar vëllait në në mërgim, në momente të vështira familjare të sëmundjes së nënës dhe  kërkesave të saj të shspeshta dhe insistuese për praninë e të birit, kjo poezi tingëllon si një klithmë, si një kërkesë, si një lutje shpirti që të ndryshojë e të përmirësohet diçka në jetën e familjes dhe të Kosovës. Në thelb, kjo poezi nuk është një rrëfim personal, por një krijim i ngritur mbi bazën e universalitetit. Figura e nënës dhe thirrjet e saj për ribashkim familjar përfaqësojnë përvojën kolektive të shumë familjeve shqiptare në periudhën pas luftës në Kosovë, ku izolimi politik i shtetit të ri dhe pamundësia e qytetarëve të saj për të udhëtuar lirshëm ishin plagë të dhimbëshme. Vargjet mbushur me simbolikë dhe ndjenja të holla, krijojnë një atmosferë që fton lexuesin të reflektojë mbi lidhjet njerëzore,  rolin e sakrificës dhe forcën e dashurisë që sfidon distancën dhe kohën.  Poezia nis me ngrohtësi e dhimshuri motre për vëllanë të cilit i përcjell merakun për nënën plakë të sëmurë:

Nëna nuk është mirë, vëlla

shpeshherë ngre dorën

dhe të fshin ballin

thua se nuk je kaq detra larg.

E ndien edhe ti?

Fjalët janë të thjeshta, dhe imazhi duket si i vizatuar me laps të zi, por gjithsesi ato përcjellin një drithërimi dhe ngashërim të fshehur mes vargjeve që, si në një sekuencë filmike shfaqin lëvizjen e dorës së nënës në jerm nga termperatura e lartë, për të fshirë ballin e të birit, që e sheh si me djersë, a ndoshta thjeshtë për ta përkëdhelur, që i biri më në fund i erdhi nga larg në këto ditë të vështira. I kishte premtuar që do ti vinte sa herë që të kishte nevojë për atë, dhe ja ku i erdhi…i miri i nënës.

I-Poetja  ve në gojën e heroinës një pyetje  të thjeshtë drejtuar vëllait të saj te vargu i pestë: E ndjen dhe ti? (dorën e nënës mbi ballë). Kjo pyetje  është sa ngashëruese aq dhe shumëkuptimëshe që të habit me dendësinë dhe shumëdimensionalitetin e saj dhe të bind se ajo nuk është  vendosur rastësisht apo vetëm estetikisht. Ka një shpirtërim ky varg ku çdo gërmë e fjalë reagon si pjesë shpirti a zemre kur preket.

1.Kjo pyetje krijon lidhje të drejtpërdrejtë dhe emocionale midis heroinës dhe vëllait, por mund të shihet edhe si një lidhje e drejtpërdrejtë me lexuesin apo një entitet tjetër simbolik, si Kosova. Pyetja është e tillë që kërkon konfirmim e përbashkët të ndjenjave , (jo thjeshtë një pohim) duke i dhënë poezisë dimension universal dhe thirrje për solidaritet emocional. Pyetja shërben si mjet introspektiv, ku heroina përpiqet të gjejë një përgjigje që i jep kuptim përjetimeve të tyre dhe si e tillë  ajo reflekton një ndjesi pasigurie dhe dëshirë për të ndarë dhimbjen e mallëngjimin me një tjetër,(vëllain) duke forcuar lidhjen mes figurës dhe botës poetike.

2.Kjo pyetje është në harmoni të plotë me temat e poezisë, si dashuria për nënën dhe vendin dhe fton edhe lexuesit të përfshihen emocionalisht dhe të ndajnë dhimbjen që buron nga mungesa e vëllait, nga sëmundja e nënës dhe  nga vuajtjet e Kosovës. Në këtë mënyrë, pyetja bëhet  pikënisje e një reflektimi mbi lidhjen mes njeriut dhe atdheut.

3. Në aspektin stilistik, pyetja  përmban një efekt të fuqishëm poetik, duke mos kërkuar domosdoshmërisht përgjigje konkrete, por duke nxitur lexuesin të meditojë mbi përjetimet e shprehura në vargje. Pyetja krijon një ndjenjë përbashkësie dhe forcon tonalitetin emocional të poezisë. Në kontekstin e faktit që vëllai është larg, në emigracion, pyetja "E ndjen dhe ti?" shndrohet në thirrje të heshtur për të ndjerë sëbashku peshën e largësisë dhe pasigurisë. E parë në këtë kontekst, ajo nuk i drejtohet vetëm vëllait të heroinës, por shtrihet tek të gjithë ata që përjetojnë të njëjtën dhimbje dhe mall për së largu për familjet e tyre.

4. Në kontekstin historik të Kosovës, pyetja është një kërkesë për ndërgjegjësim kolektiv dhe njohjen në tërësinë e tyre të  dhimbjeve të përbashkëta që burojnë nga humbjet dhe sakrificat e një populli të tërë.

5.Dhe së fundi, përmes kësaj pyetjeje, poezia krijon një urë mes ndjenjave individuale dhe përjetimeve universale, pse ajo fton jo vetëm për reagim emocional, por dhe për një reflektim mbi ndarjen e dhimbjes dhe ruajtjen e lidhjeve shpirtërore në mes të distancave dhe sfidave.

Ajo që mund të shtojmë pas kësaj është fakti i mahnitjes që na shkakton densiteti i ndjenjave dhe finesa artistike e shprehur nga Idrizi, e cila na sugjeron indirekt që ta lexojmë më me vemëndje vijimin e kësaj poezie.

II-Poetja e vazhdon bashkbisedimin me të vëllain nëpërmjet vargjeve "sepse krahë më të gjatë se të nënës / e sy më të thellë se të sajtë / unë kurrë nuk kam pa," ku shfaqet një pamje poetik jo aq i fizikut të nënës (krahë, sy) se sa i dashurisë së saj si forcë universale gjithëpërfshirëse. Sigurisht që krahët dhe sytë janë metafora, përmes së cilave, dashuria e nënës merr përmasa të pakufishme dhe hyjnore, duke u paraqitur si një fuqi që arrin përtej çdo distance fizike apo kufizimi njerëzor, ku:

"Krahë më të gjatë se të nënës"simbolizon përqafimin e saj fizik e shpirtëror dhe gjatësia e tyre nuk përcaktohet me parametra fizik, por reflekton aftësinë e saj shpirtërore për të mbërritur deri te fëmija, pavarësisht distancës ku ndodhet ai, pse realisht dashuria e nënës tejkalon hapësirën e kohën, dhe bëhet burim ngrohtësie e mbrojtjeje, edhe kur distanca duket e pakapërcyeshme.

E parë në këtë aspect edhe  vargu: "Sy më të thellë se të sajtë" përfaqëson mençurinë, ndjeshmërinë dhe aftësinë e nënës për të parë më shumë sesa është e dukshme në natyrë, sepse sytë e nënës shohin përtej pamjes së jashtme, ata depërtojnë në shpirtin e fëmijës , duke “parë” plagët dhe dhimbjet e tij, edhe kur ai vetë nuk i shpreh. Ato janë sy të mbushur me dashuri dhe dhembshuri që vetëm nënat e zotërojë. Pra, në poezi dashuria e nënës nuk shfaqet thjesht si ndjenjë, por ashtu siç është në realaitet , një fuqi e jashtëzakonshme që mbizotëron mbi çdo pengesë dhe tejkalon çdo përvojë njerëzore.

III-Te vargjet: "Të kujtohet si na rrëfente baba / për zemrën e nënës në dorën e djalit / që klith nga dhimbja kur ai rrëzohet?" duhet të ecim ngadalë, pse ato ndërthurin një narrativë të dhimbshme që përqendrohet në sakrificat ekstreme të nënës. Elementi  tregimor i këtyre vargjeve (është ai djali i përrallës ruse, që vrau nënën e tij dhe ecte duke mbajur zemrën e saj në dorë, që tja shpinte urdhëruesit të vrasjes, si dëshmi  besnikërie), shton një dimension të errët dhe universal për mënyrën se si lidhjet njerëzore shpesh testohen në kushtet më ekstreme. Vargjet marrin një kuptim  dyfish të dhimbshëm, nga njëra anë, zemra e nënës që rrihte në dorën e djalit dhe “që klith nga dhimbja kur ai rrëzohet” (dhe e pyet: “mos u vrave bir”?) simbolizon dashurinë e pakushtëzuar të nënës, që vijon edhe pas vdekjes. Nëna klithi se mos u vra sadopak djali (vrasës) i saj, sepse biri është bir pavarësisht se çfarë bën e ku ndodhet. Fakti që kjo zemër i është marrë me dhunë nënës nga vetë djali i saj dëshmon tragjedinë, ku besnikëria ndaj urdhëruesit ofiqar apo detyrimi i imponuar shkatërron lidhjen më të shenjtë njerëzore. Ky akt përçon një thirrje morale dhe një pasqyrë të errët të marrëdhënieve të pushtetit dhe tradhtisë.

Përsëritja "Nëna jonë paska qenë." ka një peshë të veçantë në këtë kontekst, shto faktin që melodikisht tingëllon si refreni i poezisë. Nëna jo vetëm mishëron dashurinë dhe sakrificën, por gjithashtu përfaqëson pafajësinë dhe dhembshurinë. Poetja e ngre figurën e saj si një  simbol i shpirtit njerëzor që duron dhimbjen e shkaktuar nga atadhe për ata që do më shumë.

Nuk e di pse vargjet "Po ajo që mban digën e skamjes / dhe nuk e ndal këngën / të mos e trembë vërshimi / lumturinë e fëmijëve?" më kujtojnë një baladë të Vendeve të Ulta, por dëshmia “Nëna jonë paska qenë” e poetjes më rikthen në Kosovë. Në këtë kontekst, këto vargje reflektojnë jo vetëm qëndresën e nënës ndaj vështirësive, por dhe sakrificën e saj: ajo përpiqet të mbrojë jetën e lumturinë e të gjithë fëmijëve. Kënga e saj, që nuk ndalet pavarësisht sfidave, tingëllon si simbol i dashurisë mëmësore që triumfon ndaj rezikut që kanos fëmijët e saj. Historia e jonë është plot më raste sakrificash të nënave për të shpëtuar jetën e fëmijëve të tyre.

Vargu: "Gjithë nënat që dimë gjithandej/nëna jonë paskan qenë" universalizon dhimbjen dhe sakrificat e nënës, pse të gjitha nënat, qëndrojnë si figura simbolike të dashurisë dhe sakrificës për fëmijët e tyre,  dhe në këtë kuptim, poezia shpreh një thirrje për të reflektuar mbi aktet që shkatërrojnë lidhjet më të shenjta njerëzore.

IV- Një anë tjetër të figurës së nënës shfaqin vargjet: “Kërkon vazhdimisht të mbajmë derën hapur/ (ti e di nuk i ka dashur kurrë dyert e mbyllura)”pse shpalosin një ndërthurje të pasur kuptimesh e simbolesh që kapërcejnë kufijtë e përvojës individuale apo traditës shqiptare të mikpritjes. Në qendër përsëri është figura e nënës, por ajo shndërrohet në simbol universal të hapjes shpirtërore, pritjes dhe lirisë, duke u lidhur me ide të thella filozofike dhe ekzistenciale.

Në nivel të parë, imazhi i derës së hapur përçon pritjen plot merak të nënës për të birin, që mund të vijë në çdo moment, por në kontekst më të gjerë, dera e hapur simbolizon qasje universale ndaj jetës dhe të tjerëve. Dyert e hapura janë shprehje e pranimit, besimit, dashurisë. Ato refuzojnë “mbylljet”,kufizimet e izolimin, duke përfaqësuar një shpirt të lirë dhe të përgatitur për të përballuar botën. Në këtë aspekt, nëna mishëron një urtësi të thellë, si përvojë jete, që refuzon çdo lloj pengese apo kufi që mund të ndërtohet ndërmjet njerëzve.

Nuk të befasojnë vargjet: “Dhe se kujt i hakërrehet-/ lërini të vijnë, lërini të vijnë, të vijnë, / lërini të shkojnë, të shkojnë, të shkojnë, pastaj sërish nga fillimi”pse këtu, hakërrimi si  thirrje e brendshme, tejkalon aktin e thjeshtë të pritjes për një mik apo bir apo të një mbylljeje porte. Thirrja "të vijnë" dhe "të shkojnë" pasqyron një cikël të jetës: ardhjen dhe largimin, dhënien dhe marrjen, bashkimin e ndarjen. Në këtë kuptim, nëna përfaqëson pranimin e këtij cikli si realitet i pashmangshëm dhe universal. Ajo nuk kërkon të ndalë  ardhjet apo largimet, por thërret për një rrjedhë të lirë të lëvizjes, ideve dhe emocioneve. Në kontekstin universal,këto vargje mund të lexohen si reflektim mbi rëndësinë e hapjes , tolerances, pranimin e tjetrit dhe ndërlidhjes globale dhe refuzimi i dyerve të mbyllura shpreh kundërshtimin ndaj izolimit, kufijve fizikë apo shpirtërorë që pengojnë rrjedhën e lirë të njerëzve dhe mendimeve. Kërkesa për të "lënë të vijnë dhe të shkojnë" përçon idenë e lirisë universale, dhe pasqyrojnë një filozofi që pranon ndryshimin si thelbësore për përvojën njerëzore. Dhe të mos harrojmë, ishte koha kur kërkohej nga Kosova që tu lejohej qytetarëve të saj qarkullimi i lirë.

Pra, këto vargje janë përtej kuptimit të tyre personal dhe traditës shqiptare të pritjes së mikut, ato janë një meditim mbi nevojën për hapje dhe shkëmbime në marrëdhëniet njerëzore e ndërshtetërore, dhe në këtë kontekst ato mishërojnë një qasje universale ndaj jetës, ku lidhjet ndërtohen jo mbi kufizime, por mbi liri dhe pranimi. Në këtë mënyrë, dera e hapur shndrohet në një simbol i mundësive dhe takimeve që nuk duhet të ndalen kurrë, duke fituar një botë ku pritja dhe largimi ndodhin në harmoni të plotë. Sigurisht nëna e Albina Idrizit nuk ka mbaruar fakultetin e filozofisë, por ka përvehtësuar filozofinë e jetës dhe me fjalë të thjeshta ua përcjell fëmijëve të saj.

V- Ndërsa jemi në tension shpirtëror për të vijuar leximin, vargjet: "Po tani që erdha në fund, nuk di / të shkruajta për nënën apo për Kosovën." na befasojnë me kulmin emocional e refleksiv që mbartin, sepse sintetizojnë ndjenjat e poetes me ato kolektive, duke i shndërruar ato në simbole universal, duke  pasqyruar dualitetin e ndjesive të poetes, ku figura e nënës dhe ajo e Kosovës shkrijnë kufijtë mes vetes dhe përfaqësojnë një dashuri të pakushtëzuar dhe ndjenjë të thellë  Në këtë varg, dilema mes nënës dhe Kosovës është më shumë një pyetje retorike sesa një dyshim i vërtetë. Nëna dhe Kosova , në mënyrë të ndërthurur, simbolizojnë dy shtylla të qenies së autores: dashurinë për individin më të shtrenjtë në jetën e saj dhe dashurinë për atdheun, i cili përfaqëson rrënjët, kulturën, traditën, identitetin. Në këtë kontekst, figura e nënës bëhet një metaforë e Kosovës, dhe Kosova merr cilësitë e një nëne të dhembshur dhe sakrifikuese. Nuk gabojmë ne shqiptarët që atdheun e quajnë “nënë”, pse ky emër përçon idenë se përkushtimi ndaj nënës dhe ndaj atdheut janë dy forma të së njëjtës dashuri, të cilat nuk mund të ndahen.

Në aspektin poetik, dilema nënvizon marrëdhënien (gjithmon të ndërlikuar) mes individit dhe kolektivitetit. Duke shkruar për nënën, autorja shpreh dhimbjen personale dhe të thellë për një figurë të dashur. Por në të njëjtën kohë, ajo flet edhe për Kosovën, një atdhe që ndodhet në dhembje e mungesë lirie, pikërisht si dhe nëna. Në këtë mënyrë, dhimbja për nënën bëhet zëdhënëse e dhimbjes së një populli të tërë, duke i dhënë poezisë një dimension universal.

Të ve në mendime vargu: "Bëj ç'të bësh, dil nga legjenda" dhe pyet veten: për çfarë legjende e ka fjalëmn poetja, pasi në asnjë varg nuk na ka dhënë  ndonjë element të saj. Ah, po na ka dhënë pritjen e motrës dhe ankthin e nënës, një Doruntinë që pret vëllain, (jo për ta çuar te nëna, por), për të parë nënën. Shkuan shumë vite dhe ai spo vjen. Por me siguri që do vijë: e ku ka vëlla që nuk vrapon te motra kur ajo e kërkon, ku ka bir që nuk rend te nëna kur ajo ka nevojë për atë. Kostandini, vëllai i Doruntinës për shkak të nënës dhe motrës rendi nëpër legjendë me kalin e bërë nga dheu i varrit, por vëllai i Albinës do vijë me linjën ajrore, sepse tani dhe qytetarëve kosovarë ju lejua lëvizja e lirë. Lere hapur portën Albina se do vijë befas e do hyjë me vrull e, së pari do përgjunjet në prehërin e nënës dhe ty do të të marrë në gjoksin e tij. Do tju përzihen lotët faqeve, por ani: lotë gëzimi do jenë.

Kjo frazë mbi daljen nga legjenda mund të shihet dhe në një aspekt tjetër, si një thirrje për veprim, për dalje nga kufijtë e mitizimit dhe përballje me realitetin. Nëna si simbol i Kosovës, dhe Kosova si simbol i nënës, janë thirrje për mos qëndruar në pasivitet apo në idealizim të pajetë, por të ndërmirren hapa konkretë që përqafojnë realitetin dhe ndërtojnë një të ardhme më të mirë. Në këtë formë, poezia tejkalon nostalgjinë e sentimentin, dhe  shndrrohet në një manifest për veprim dhe reflektim. Dhe shikoni thjeshtësinë e të shprehurit: “Bën ç'të bësh dil nga legjenda”, sikur ti thotë: “bën ç'të bësh, kalo nga shitorja e blej ca llokume se do presim miq”, por në fakt duke menduar dimensionin e saj të duket se është Doruntina që së largu  e fton vëllain të vijë ta marrë e ta shpjerrë te nëna, sipas fjalës së dhënë.

V-Poezia e Albina Idrizit "Letër", është thellësisht simbolike, duke përdorur figurën e nënës dhe atdheut një narrativë që shkon përtejë ndjenjave personale, drejt një universi më të gjerë e kompleks të përvojave. Simbolizmi  pasqyron lidhjen e pazgjidhëshme mes dashurisë familjare dhe asaj për vendin, duke i ngritur këto ndjenja në nivelin më të lartë shpirtëror e filozofik.

1.Në këtë poezi, nënës i atribuohen cilësi të shenjta dhe të patjetërsueshme, duke u shndërruar në simbol të atdheut dhe të një historie të dhimbshme. Figura më e bukur dhe më e fuqishme simbolike është ajo e nënës, në rolin e një mbrojtëseje të dashur, të qëndrueshme dhe të përkushtuar, e cila përpiqet t’i ruajë fëmijët nga vështirësitë dhe padrejtësitë e botës. Ky simbol është i lidhur ngushtë me përvojën e Kosovës, ku populli ka kaluar përmes periudhave të mundimshme dhe të vështira.

Në këtë kontekst, nënës, si figurë e dashurisë dhe e sakrificës, i atribuohet fuqia për të mbajtur “digën e skamjes” dhe për të ruajtur “lumturinë e fëmijëve”, e cila mund të shihet si një paralelizëm me popullin që përpiqet të mbijetojë dhe të ruajë dinjitetin e tij në kushte të vështira.

“Zemra e nënës” është simboli i sakrificës, por edhe i vazhdimësisë e  mbijetesës. Vargu me zemrën e nënës përfaqëson sakrificën e tipit legjendë që bën nëna, duke mos kundërshtuar, mallëkuar apo penguar birin e saj të kryejë aktin më të pashëmbullt criminal (vrasjen e nënës) vetëm që ai të jetontë.

3.Një tjetër simbol në poezi është ai i derës. Deri tani, simbolizmi i derës ka pasur dy kuptime: një lidhur me mikpritjen tradicionale shqiptare dhe një më të thellë dhe më universalisht human. Vargjet "Kërkon vazhdimisht të mbajmë derën hapur" dhe "lërini të vijnë, të vijnë, të vijnë, / lërini të shkojnë, të shkojnë, të shkojnë" tregojnë për një kërkesë të pafund për hapjen dhe mirëseardhjen e të gjithëve, si simbol i shpresës dhe solidaritetit të njerëzve, pa dallime. Ky simbol thotë që dashuria dhe mikpritja duhet të jenë të pranishme në çdo familje, si mundësi për shërimin e plagëve  apo dhe hapësirë për unitet dhe pajtim.

4.Në një nivel më të gjerë dhe më universal, simbolizmi i kësaj poezia mund të kuptohet si thirrje për reflektim të thellë mbi identitetin, sakrificat, dhe luftën për liri, të cilat janë pjesë e çdo kombi dhe çdo individi që ka përjetuar padrejtësinë dhe mungesën e lirisë. Nënës dhe Kosovës u janë dhënë dimensione të tilla saqë ato shndrohen të përjetshme dhe të pashlyeshme. Ky simbolizëm i bën këto figura të tingëllojnë si tema universale, të cilat mund të përjetohen nga kushdo që ka përjetuar dhembje dhe mundim në një nivel të ngjashëm. Pra, poezia e Albina Idrizit është e mbushur me simbole, të cilat shtrihen nga aspektet personale të poetes deri në ato universale të dashurisë, sakrificës e shpëtimit.

VI- Poezia "Letër" e Albina Idrizit ka disa elemente që shfaqen si tipare postmodernizmi, duke nisur nga shkrimi i saj, që thyen ndarjen mes traditës dhe inovacionit, dhe gjer te përdorimi i formës dhe strukturës në mënyrë të papritur dhe të hapur për interpretime. Ja disa nga aspektet postmoderniste që mund të evidentohen në këtë poezi:

1. Postmodernizmi e trajton individin si të lidhur ngushtë me grupin dhe historinë e tij, por pa arritur një kuptim të plotë dhe të njëtrajtshëm. Poezia e Idrizit ka këtë tipar në mënyrën se si ndërthur lidhjen personale me Kosovën dhe historinë e saj. Vargjet që shprehin pasionin për nënën dhe atdhenë, si dhe përpjekjet për të artikuluar një dashuri sa personale aq dhe kolektive, janë një reflektim i postmodernizmit, që refuzon çdo ide të një kuptimi të plotë dhe të njëtrajtshëm të historisë dhe identitetit.

2. Postmodernizmi shpesh luan me historinë dhe përdorimin e saj, duke e transformuar atë në një tekst të vazhdueshëm, gjithmonë në ndryshim dhe i pasigurt. Vargu "Po e mbaroj këtu vëllaçkoja im, / po tani që erdha në fund, / nuk di / të shkruajta për nënën / apo për Kosovën" është një pasqyrë e këtij disavantazhi historik: poetja nuk e shpjegon qartë nëse flet për një temë ose një tjetër, sepse ato janë të lidhura pazgjidhshmërisht dhe nuk mund të shfaqen të ndara. Kjo poezi ka elemente të postmodernizmit, pasi ai krijon një ndjesi pasiguri dhe interpretimi të kuptimeve pa fund, tipar ky i njohur i postmodernizmit.

3. Në shumë poezi postmoderne, është e zakonshme që forma të shkruhet në mënyrë të lirë dhe pa ndjekur rregulla tradicionale të ritmit dhe vargjeve. "Letër" është një poezi që nuk u përmbahet rregullave klasike të vargut, por ka një rrjedhë të lirë, dhe të pasigurt, që shpesh është karakteristike e postmodernizmit. Forma e poezisë shfaqet si një bisedë e natyrshme me veten, me vëllain, dhe me lexuesin, formë që sfidon idenë e një strukture të përcaktuar dhe të qartë.

4. Postmodernizmi është i njohur për shumëkuptimësinë dhe fragmentimin e kuptimit, që janë pasqyra të realitetit të pasigurt e të shumëanshëm. Vargjet e poezisë "Po e mbaroj këtu vëllaçkoja im, / po tani që erdha në fund, / nuk di / të shkruajta për nënën / apo për Kosovën" janë një shembull i kësaj: autorja e vë veten në një pozicion ku nuk mund të ndahet ajo që është personale (dashuria për nënën) nga ajo që është kolektive (Kosova si atdhe dhe simbol). Ky fragmentim dhe mospërputhje e kuptimit është një element tipik postmodernist, ku nuk ka një kuptim të qartë dhe të njëanshëm.

Si përfundim mund të themi se poezia “Letër”e Albina Idrizit dallon për ndjeshmërinë dhe thellësinë e saj, duke arritur të krijojë një ekuilibër të rrallë mes ndjenjës personale dhe universalitetit. Me një gjuhë të thjeshtë por të ngarkuar me simbolikë, ajo depërton në shtresat më të thella të përvojave njerëzore, duke përfaqësuar dhimbjen, dashurinë dhe shpresën me një forcë artistike që mbetet në kujtesë, madje forma e saj si një letër dërguar vëllait për të ardhur të shohë nënën I bëhet tepër familjare lexuesit. Poetja  krijon një botë poetike të pasur, ku imazhet dhe emocionet flasin njëkohësisht për intimitetin familjar dhe identitetin kolektiv të një populli. Aftësia për të ndërthurur dimensionet personale dhe historike, duke ruajtur një ton delikat dhe reflektiv, e vendos këtë poezi ndër krijimet më të arrira të poezisë bashkëkohore shqiptare. Kjo është një poezi që jo vetëm prek, por edhe frymëzon, duke ftuar lexuesin të reflektojë në nivele të ndryshme të përjetimit njerëzor.

Sarandë, më nëntor 2024

 

Albina Idrizi

Letër

Nëna nuk është mirë, vëlla

shpeshherë ngre dorën

dhe të fshin ballin

thua se nuk je kaq detra larg.

E ndien edhe ti?

Sepse, krahë më të gjatë se të nënës

e sy më të thellë se të sajtë

unë kurrë nuk kam pa.

Të kujtohet si na rrëfente baba

për zemrën e nënës në dorën e djalit

që klith nga dhimbja

kur ai rrëzohet?,

nëna e jonë paska qenë.

Po ajo që mban digën e skamjes

dhe nuk e ndal këngën

të mos e trembë vërshimi

lumturinë e fëmijëve?,

nëna e jonë paska qenë.

Gjithë nënat që dijmë, gjithandej

nëna e jonë paskan qenë.

Nganjëherë i vë gishtin gulçeve,

të mos na dëgjojnë lulet, thotë

dhe çuditem nga i ka mësuar

metaforat e poezisë sime.

Kërkon vazhdimisht të mbajmë

derën hapur,

(ti e di, nuk i ka dashur kurrë dyert e mbyllura),

dhe se kujt i hakërrehet -

lërini të vijnë, të vijnë, të vijnë....

lërini të shkojnë, të shkojnë, të shkojnë...

pastaj sërish nga fillimi.

Po e mbaroj këtu, vëllaçkoja im,

por tani që erdha në fund,

nuk di

të shkruajta për nënën

apo për Kosovën.

P.s.

Bëj ç'të bësh, dil nga legjenda

POEZIA “KËRKON NJË RRUGË ARRATIE…?” SI REFUZIM DHE PËRBALLJE

 

Nga Timo Mërkuri

Poezia e Odise Kotes, "Kërkon një rrugë arratie…?", hapet me një titull që provokon mendimin dhe nxit reflektimin, pse e formuluar si pyetje, në pamje të parë, duket si një adresim i hapur që kërkon një përgjigje nga heroi lirik apo edhe nga vetë lexuesi. Pyetja bart në vetvete një dyzim: një dyshim mbi nevojën për të ikur dhe një thirrje për introspeksion mbi arsyet që e shtyjnë këtë arratisje. Me këtë hapje të dykuptimtë, poeti krijon një tension filozofik, duke i dhënë gjithë poezisë një karakter meditimtar, thellësi reflektuese mbi raportin e individit me botën që e rrethon, me sfidat e ekzistencës dhe me dëshirën për liri e transcendence, diçka që shkon përtej kufijve të mendjes njerëzore ose botës materiale. Titulli shërben si hyrje e fuqishme në një rrëfim poetik ku arratisja realisht nuk është ikje, por është një refuzim total i mediokritetit dhe përpjekje për t’i tejkaluar, kapërcyer kufijtë që shoqëria, koha apo vetë njeriu i kanë vendosur jetës së individit. Vlen të theksojmë se dhe forma pyetësore e titullit është krijuar për efekte artistike, pse poezia në këtë mënyrë hap një hapësirë mendimi dhe ngre dilema, krijon një dialog me lexuesin ose mes heroit lirik dhe ndërgjegjes së tij e të lexuesit. Në vetvete pyetja nënkupton pasiguri ose kërkim për një përgjigje që nuk është e qartë, ngre dilema ekzistenciale dhe mqse arratisja është refuzim, titulli shpreh një moment kritik të vendimit: a do përballet apo do largohet heroi, dhe se përmes pyetjes, titulli le të hapur pyetjen se kush është subjekti, mund të jetë heroi lirik, por mund të jetë çdo individ që synon të kapërcejë kufijtë e mediokritetit që e rrethon. Kjo gjithashtu e bën poezinë universale dhe vargjet:

"Të shohin se je gati të hipësh mbi kalë,

A mundesh shurdhimet, pandehmat ti lësh pas,

a ti ndalësh?"

janë tepër domethënëse.

I-Kote e cilëson ikjen në titull si një arratisje, por në thelb ajo përfaqëson një refuzim të qartë ndaj mediokritetit të jetës, gjë që lexohet në gjithë vargjet e poezisë. Madje mund të konsiderohet dhe si rikthim për ti parë situatat ndryshe. Heroi lirik nuk kërkon thjesht të ikë për t’i shpëtuar ndonjë rreziku, ai synon të distancohet nga një realitet që e shtyp, e zvetënon dhe e shurdhon shpirtërisht. E parë në këtë aspekt, kjo nuk është ikje e zakonshme, as një refuzim formal, ky në thelb është një akt rebelimi, që shpreh revoltën e individit kundër monotonisë, pasivitetit dhe shpërfilljes shoqërore që e rrethon, kjo reflekton një ikje të vetëdijshme dhe të guximshme nga mediokriteti, banaliteti dhe ngurtësimi i jetës së përditshme, madje përmban edhe tiparet e një ftese për një rebelim civil, thirrje për ndërgjegjet e përgjumura apo të tulatura. Në këtë kontekst te vargjet: "Arratia ka ndërgjegjen e vet të çmendur, të panjohur" lexojmë qartë se “arratisja”jo vetëm që  nuk është fizike, por përkundrazi është një lëvizje heroike, e ndërgjegjshme drejt një qëllimi më të lartë, ku ndërgjegje "e çmendur" simbolizon dëshirën për mos ju nënshtruar normave kufizuese të shoqërisë. Po në këtë kontekst te vargu: "A mundesh shurdhimet, pandehmat ti lësh pas, a ti ndalësh?" heroikja e individit shfaqet në aftësinë për të refuzuar gjithë zhurmat e kota dhe thashethemet që pengojnë zhvillimin. Poetikisht ky refuzim shndrohet në një simbol të shpëtimit shpirtëror.

Revolta kundër mediokritetit është më e dukëshme në vargjet:"Dikush poshtë barkut pret rrypin e kalit, të biesh, të thyesh kokën,"pse shfaq veprimet mediokre të të tjerëve që synojnë ta ndalojnë heroin nga përpjekja e tij për t'u ngritur mbi medriokitetin e shoqërisë. Është ky akt që simbolizon presionet shoqërore për ta penguar individin në ngjitjen e tij (në jetë, profesion, art etj) dhe për ta mbajtur atë në nulitetin shoqëror të përditshëm. Ndërkohë në vargun “Ç’farë tundimi ekzistenca, shuar ngadalë mitrës së pjellës,"refuzimi shfaqet si formë ekzistence, si një proces i ngadaltë shuarjeje për ata që nuk guxojnë të refuzojnë këtë mediokritet dhe të ecin përpara në rrugën e tyre. Refuzimi i kësaj lloj ekzistence është thelbi i heroizmit në arratisjen e individit.

Pra, në thelb arratisja e shprehur nga Kote nuk është një arratisje në kuptimin literal të fjalës, nuk është një largim nga jeta, por një akt refuzimi (të mediokritetit) dhe përpjekje për të arritur një ekzistencë më të pasur shpirtërore dhe sidomos më vetiake, më individuale. Poeti shpreh idenë se për të gjetur kuptimin e jetës, njeriu duhet të ketë guximin të refuzojë konformizmin dhe të përballet me pasigurinë e rrugës së tij të zgjedhur. Vlen të themi se këto poezi, për nga mënyra dhe arti i trajtimit të temës dhe idesë janë nga ato poezi që revolucionarizojnë letërsinë drejt universalitetit dhe Odise Kote ka një kohë të gjatë që fton lexuesin në udhëtimin universal.

II-Heroi lirik i Kotes nuk do thjesht të mbijetojë, ai do të jetojë si njeri. E parë në këtë aspekt Kote nuk krijoi një poezi për temat dhe termat filozofike, ai krijoi një poezi për realitetin shqiptar dhe në këtë kontekst është normale pyetja se: cilat dukuri refuzon poeti? Heroi lirik i poezisë së Odise Kote që "Kërkon një rrugë arratie…?", refuzon jo thjesht vuajtjen dhe mediokritetin vulgar, por së pari refuzon një sistem vlerash të degraduara dhe një realitet shqiptar të ngulfatur nga padrejtësitë, shtypja dhe mungesa e shpresës. Duke dëshiruar jo vetëm të mbijetojë, por të jetojë me dinjitet njerëzor, ai refuzon ato dukuri që përfaqësojnë kufizimet e shoqërisë shqiptare.

1. Heroi lirik kërkon t’i shpëtojë realitetit ku individi është i ndëshkuar për guximin e të menduarit ose të vepruar ndryshe, dhe në këtë aspekt jemi dëshmitarë të ndëshkimeve të tilla vetëm pse individi kurajoz nuk është I pëlqyeshëm nga shteti dhe partia në pushtet. Varësia nga pushteti  dhe shteti politik lexohet lirshëm te vargjet  :

"Retë enden të zeza, klithin kur të shohin gati për të ikur,

Dikush poshtë barkut pret rrypin e kalit, të biesh, të thyesh kokën…”

Këto imazhe shfaqin pengesat e qëllimshme që i vihen individit për të mos arritur lirinë e vërtetë, duke simbolizuar një mjedis të ashpër dhe mosbesues.

2. Në realitetin shqiptar, shpesh individi përballet me një shoqëri të mbyllur në mendësi mediokre, ku ndryshimi e përparimi shpesh konsiderohen apo vlerësohen si kërcënime. Kemi qenë dëshmitarë të fakteve ku mendimi novator është refuzuar vetëm e vetëm pse ishte mendim i dikujt tjetër dhe jo i “personalitetit” të menduar apo emëruar. Në poezi, refuzimi ndaj këtij mediokriteti pasqyrohet në pyetjen retorike:

"A mundesh shurdhimet, pandehmat ti lësh pas,

a ti ndalësh?"

duke dëshmuar përpjekjen për t’iu larguar një shoqërie të ngurtësuar në disa kode e doke, që në heshtje jo vetëm që nuk pranon transformimin, por pengon dhe ata individë që synojnë.

3. Heroi refuzon të nënshtrohet ndaj realitetit që pengon vetërealizimin dhe ëndrrat. Kushdo mund të sjellë shembuj që vërtetojnë këtë rast pengimi të ëndrrave të individit të penguara nga “shoqëria” zyrtare. Kjo nënkuptohet në vargun:"Arratia ka ndërgjegjen e vet të çmendur, të panjohur," të cilat sugjerojnë një rebelim të brendshëm kundër kushteve që e kufizojnë shpirtin krijues e me inisiativë dhe dëshirën për të jetuar një jetë kuptimplotë.

4.Në disa rreshta, poeti kritikon mungesën e solidaritetit e mbështetjes, madje dhe sabotimin e përpjekjeve të atyre që kërkojnë ndryshim, kritikë që shfaqet te vargu: "kurse tjetri i shkul patkojtë dhe merr kamxhikun…" ku ky imazh aludon për kundërshtinë dhe egërsinë që individi përjeton nga të tjerët në një shoqëri të ngurtë dhe mosbesuese.

5.Duhet të kemi parasysh një gjë, është shumë e vështirë të luftosh një praktikë jete të ngurtësuar në mediokritet, kjo kërkon një heroizëm civil të njerëzve me kurajo e vizion, mungesën e të cilës (heroizmit) poeti refuzon ta pranojë. Poezia përmend një figurë mitike si shprehje e dëshirës për të rigjetur heroizmin e dikurshëm dhe e sjell te vargjet:

"Më bujari, ai që zëra lumi dëgjon, rrjedhën e rrjedhës,

afrohet të shndërrohet në lëndë miti, me armë në dorë."

Kjo dukuri më shumë simbolizon nostalgjinë për kohën kur vlerat shqiptare mbështete-shin te trimëria, nderi dhe përpjekja për liri, të cilat në kohën e sotme, jo vetëm që janë zbehur, por kujtohen si diçka e prapambetur.

E parë në këtë aspekt poezia e Kotes nuk është thjesht një shprehje filozofike; ajo është shnedrruar në një akt denoncues ndaj dukurive frenuese të realitetit shqiptar si: shtypja, mediokriteti, mungesa e solidaritetit dhe vlerave heroike. Poeti përmes pasazheve të fuqishme dhe simbolike, shpreh jo vetëm refuzimin, por edhe një dëshirë të thellë për një jetë aktive, të ndershme, dinjitoze dhe të lirë.

III-Duke e parë poezinë si një akt denocues, natyrshëm lind pyetja në se mund të shihet ajo si një poezi sociale? Në përgjigje themi se kjo poezi mund të shihet si një poezi që përfshin elemente sociale, por ajo nuk kufizohet vetëm në këtë dimension. Ajo shpreh shqetësime të thella njerëzore dhe universale që ndërlidhen me lirinë, ekzistencën dhe identitetin, duke kaluar përtej kornizave të poezisë tipike sociale.

1.Aspektet sociale shihen te fakti se poezia reflekton qartë mbi një realitet shqiptar, ku individi përballet me mediokritetin dhe mungesën e shpresës. Vargjet që shfaqin psh. sabotimin dhe mungesën e solidaritetit, siç i cituam më sipër: "kurse tjetri i shkul patkojtë dhe merr kamxhikun..."sugjerojnë një mjedis shoqëror (shqiptar) ku individi pengohet të arrijë lirinë dhe të realizojë ëndrrat e tij, duke shprehur një kritikë e fshehur ndaj strukturave të ngurta dhe të padrejta të shoqërisë.

2.Përtej dimensionit social, poezia nuk kufizohet vetëm me denoncimin e dukurive shoqërore. Ajo zhvillon një reflektim të thellë mbi ekzistencën njerëzore, duke u fokusuar te ndjesitë individuale të refuzimit dhe dëshirës për të kapërcyer kufijtë e shpirtit dhe realitetit të përditshëm. Pyetja e hapur që mbart titulli, "Kërkon një rrugë arratie...?", nuk është thjesht sociale, por filozofike, duke aluduar për një nevojë universale për shpëtim dhe transcendencë.

Pra duhet të pranojmë se poezia ka dimension social të theksuar në saje të kritikës ndaj shoqërisë shqiptare, por ajo nuk është thjesht një poezi sociale. Ajo, është një poezi ekzistenciale me rrënjë sociale, që ndërthur aspektet e realitetit kolektiv me shqetësi-met e individit, duke u ngritur mbi një univers më të gjerë artistik dhe filozofik.

IV-Më sipër përmendëm që poezia është ekzistenciale dhe universale dhe në argume-ntim të kësaj shpjegojmë se poezia: "Kërkon një rrugë arratie...?" e Odise Kotes është ekzistenciale dhe universale për shkak të thellësisë së saj filozofike dhe shqetësimeve njerëzore që adreson. Ajo përqendrohet te pyetjet për kuptimin e jetës, lirinë individu-ale dhe sfidat për të kapërcyer kufizimet e brendshme dhe të jashtme. Këto elemente e bëjnë poezinë jo vetëm të lidhur me një realitet të caktuar, por të vlefshme për njerëzimin në tërësi.

1. Në analizën e dimensonit ekzistencial të poezisë theksojmë se ekzistencializmi fokusohet te liria, përgjegjësia individuale dhe përballja me absurdin e jetës. Në poezi, heroi lirik refuzon ti nënshtrohet një realiteti të ngurtë dhe kërkon të përballet me sfidat ekzistenciale:

"Kërkon një rrugë arratie vijës së ftohtë të agut (në zbardhtë),

si feksje, si brinjë, që s’di ku humbet golles të zezë të natës."

Këtu shfaqet dëshira për t’u çliruar nga errësira, “golles të zezë të natës” (simbol i ngërçit shpirtëror dhe kufizimeve) dhe për të gjetur një agim të ri (në zbardhtë), një hapësirë ku ekzistenca merr kuptim. Po ashtu vargu: "Arratia ka ndërgjegjen e vet të çmendur, të panjohur," thekson tensionin ekzistencial mes dëshirës për t’u larguar dhe pasigurisë që shoqëron çdo hap drejt së panjohurës. Heroi këtu përballet me absurdite-tin e realitetit dhe dilemat e ekzistencës.

2.Poezia merr një dimension universal, pasi shqetësimet që ajo trajton nuk janë thjesht lokale apo kombëtare por janë universale. Dëshira për liri, ndjenja e izolimit dhe përpjekja për të kapërcyer pengesat janë përvoja të përbashkëta për çdo individ:

"Fytazi a je bërë gati të ndeshesh me rrezikun,

çdo herë i braktisur...?"

Kjo dilemë është universale: individi është gjithmonë i vetëm përballë sfidave më të mëdha të jetës dhe kërkimit të lirisë. Po këshu vargjet:

"Ç’farë tundimi ekzistenca, shuar ngadalë mitrës së pjellës,

shenjuar të qëllojë mu në kraharor…"

reflektojnë mbi përkohshmërinë e jetës dhe absurditetin që mund ta karakterizojë atë. Heroi lirik është i tunduar nga vetë akti i të jetuarit, që kërkon guxim dhe përballje me dhimbjen dhe humbjen.

Kështu argumentojmë se:poezia ndërsa është ekzistenciale pasi trajton temat e lirisë, përballjes me absurdin dhe kërkimit për kuptim, ndërkohë është universale pasi përvojat që ajo shfaq janë të përbashkëta për njerëzimin. Në vargjet e cituara më sipër shprehen shqetësime që kapërcejnë çdo kufi kulturor apo kohor, duke e bërë këtë poezi një reflektim filozofik për qenien njerëzore dhe duke na prurë portretin e poetit më vizionar se sa e kemi njohur gjer më sot.

 

Sarandë, më nëntor 2024

 

Odise Kote

Kërkon një rrugë arratie …?

Kërkon një rrugë arratie vijës së ftohtë të agut (në zbardhtë),

si feksje, si brinjë, që s’di ku humbet golles të zezë të natës.

Të shohin se je gati të hipësh mbi kalë,

A mundesh shurdhimet, pandehmat ti lësh pas,

a ti ndalësh?

 

Arratia ka ndërgjegjen e vet të çmendur, të panjohur,

Retë enden të zeza, klithin kur të shohin gati për të ikur,

Dikush poshtë barkut pret rrypin e kalit, të biesh, të thyesh kokën,

kurse tjetri i shkul patkojtë dhe merr kamxhikun…

 

Më bujari, ai që zëra lumi dëgjon, rrjedhën e rrjedhës, 

afrohet të shndërrohet në lëndë miti, me armë në dorë.

Ç’farë tundimi ekzistenca, shuar ngadalë mitrës së pjellës,

shenjuar të qëllojë mu në kraharor …

 

Kërkon një rrugë arratie vijës së ftohtë të agut për të ikur,

fytazi a je bërë gati të ndeshesh me rrezikun,

çdo herë i braktisur …?

 

 

POEZIA E NIKO KACALIDHËS  ZBUT  DETIN

 

Nga Timo Mërkuri

Për poezinë në prozë të Niko Kacalidhës kam folur dhe te libri im “Blatimet poetike të Niko Kacalidhës” Onufri 2023. ku kam shfaqur dhe tiparet e kësaj poezie, por mqse libri ishte për një auditor të gjerë, nuk u ndala thellësisht te ndonjë poezi e veçantë e tij. Me këtë rast natyrshëm lind pyetja: pse Niko Kacalidha, ky poet modernist  i suksesëshme nisi udhëtimin në poezinë në prozë? Ku kërkonte të shkonte apo çfarë do shkarkonte nga barra shpirtërore dhe pse aty? Sigurisht që përgjigjen e saktë e di vetëm poeti, por duke ecur pas vargjeve të tij në të përpjetë poetike mendoj se dy janë arsyet.

E para: vetë poezia brenda tij e dha gjithçka në formën e saj moderniste, mirëpo ndërkohë që jipte, ajo (poezia) rritej brenda tij, duke e ndjerë të nevojëshme të shndrohej në diçka më të madhe, pasi formati modernist ishte shumë i vogël për atë. Një bonsai mund ta mbash pranë dritares, madje dhe një fidan të rritur limoni mund ta mbash në ballkon e ti vjelësh kokrat e para që prodhon, por një rrap, jo vetëm që s’mund ta mbashë në shtëpi, por as në oborin e saj nuk e mban dot, pasi është pemë që kërkon hapësirë të madhe, me shumë dritë e ajër, që t'i lejonte rritjen në lartësi e zgjerimin e degëve pa asnjë kufizim. Kështu brenda shpirtit të poetit fidani paskësh qenë “fidan rrapi”: kërkonte tokë të fortë, ujë të shumtë dhe hapësirë të bollshme ajri, pse ai reflektonte ngjyra e drita që rivalizonin natyrën, por natyra nuk mbyllet në formate të ngushta. Këtë hapësirë pra, ja siguronte vetëm poezia në prozë.

E dyta: fidani që po rritej brenda shpirtit të tij do të qëndronte me rrënjë aty ku mbiu, por degët do t'i rriste e zgjaste drejt shpirtit të lexuesve, zogjtë do bënin fole te ato degë dhe nën hijen e tij do poeti do ftonte në kuvendime mitet dhe legjendat.

Kështu Kacalidha e gjeti zgjidhjen: te poezia në prozë, e cila  është sot për sot kuota më e lartë e artit poetik, duke qenë ndërkohë edhe (një farë) Olimpi poetik, për poetët që mund të krijojnë poezi "olimpike". Ata që janë bekuar apo "mallkuar" me art (Rreshpja), vetëm poezi të tilla mund të krijojnë, ku mund të zbrazin shpirtin e tej ngopur me frymëzim. Niko Kacalidha bën pjesë në rradhët e atyre poetëve që mund “të lozë” në tokë me poezi moderniste, por shpirti i tij vetëm te poezia në prozë frymon. Për t'u bindur për këtë mjafton të shikoni krahasimisht nivelin e figurave artistike të dy formave poetike që ai lëvron.

I-“Zbutja e detit" është poezi në prozë që përbëhet nga një strukturë e lirë proze, e cila ruan elementet e poezisë, si përdorimi i gjuhës figurative, imazhet e pasura dhe ritmi i brendshëm, veçse është ndërtuar pa ndarje tradicionale në vargje. Kacalidha përdor një gjuhë poetike dhe organizim të tillë që, megjithëse formalisht i përngjan prozës, ajo përçon ndjesi dhe simbolizëm të ngjashëm me poezinë lirike. Në këtë vepër, ai i qëndron besnik stilit të tij:  përdor një strukturë narrative të ngjeshur për të shprehur idetë poetike dhe emocionet që ngërthen teksti.  

Në këtë poezi në prozë Kacalidha krijon një univers të pasur simbolesh e mitologjie, ku deti i trazuar gjen qetësinë përmes fuqisë së artit dhe trashëgimisë kulturore. Te vargu “Hodha në det deponin e hënës dhe shfrynte, afshonte me duhmë,” poeti përdor "deponin e hënës" si simbol i artit, duke sjellë  ndjesinë e ilaçit (deponin)që shëron dhimbjet e kokës. Në vijim, imazhi “sonata e yjeve” dhe “lira e Orfeut” simbolizojnë një simfoni kozmike që muzikon natyrën, duke ngjallur harmoni dhe qetësi në mjedisin e trazuar. Muzika e Orfeut, simbol i artit që zbut shpirtin, reflekton fuqinë e artit për të ndikuar mbi natyrën dhe për të harmonizuar universin. Nuk na befason vargu “Manteli i Homerit shndërrohej në velë brigjeve të shtynte anijet e akejve” ku poeti përfshin elemente epike, që nënkuptojnë trashëgiminë historike dhe kulturore, të cilat ndikojnë në arritjen e një paqeje shpirtërore. Jemi mësuar të shohim Kacalidhën të hyjë në sallonet e poezisë moderne veshur me mantelin e Homerit, e cila, si figurë simbolike përfaqëson urtësinë dhe madhështinë e epikës, por duke parë se te kjo poezi, ky mantel shndërrohet në velë që drejton "anijet e akejve" atëherë ndjejmë se Homeri dhe mantel i tij janë në shërbim të paqes dhe anieve (të luftës) u jipet udhë drejt ..paqes. Shënjtorët me liturgjinë simbolizojnë dimensionin shpirtëror dhe religjioz duke sugjeruar se paqja dhe qetësia janë të lidhur me besimin. Kjo përforcohet me vargun “Shënjtorët vëzhgues me liturgjitë në kryet e gurit” ku ndjen se ndihma dhe mbështetja shpirtërore janë thelbësore për të arritur paqen. Orrakulli si simbol i profecisë dhe njohurive sugjeron se zbutja e detit ka nevojë për udhëheqës, dikë që mund të ofrojë drejtimin dhe shpresën. “Orakuli zbuste Poseidonin” tregon se përballja me forcën e natyrës kërkon njohuri dhe urtësi.

Vëreni pak: kur poeti përmend “Unë, aedi i vetmuar zbusja luanin e Butrintit” ai i referohet basorelievit të "luanit të Butrintit" një simbol i forcës dhe agresionit. Përmendja e këtij luani gdhendur mbi një nga portat e Butrintit, shërben si metaforë e përpjekjeve të poetit për të zbutur natyrën e egër dhe për të përcjellë një ndjesi paqeje. Pra, poeti përfton kështu figurën e artistit, që përpiqet të pajtojë kontrastet e natyrës me realitetin. Kjo është tepër e ndjeshme te vargu i fundit, ku figura e poetit si “bardi i pastrehë, shtrirë në shkallarët e anëdetit” përfaqëson artistin që, pavarë-sisht nga ndjenja e vetmisë synon të ndikojë mbi universin përmes artit të tij.

Densiteti  figurativ dhe aktiv i elementeve tregon një ndjenjë të thellë përfshirjeje emocionale. Poeti angazhohet në dialog me elemente natyrrë, arti, historie e besimi duke theksuar rëndësinë e mardhënieve të ndërsjellta midis tyre në kontributin e një paqeje (jo vetëm) shpirtërore.  Poezia është gjithashtu dhe një pasqyrim i thellë i tipareve themelore të poezisë së Kacalidhës, pse ilustron mënyrën se si ai ndërthur metaforat, simbolet dhe elementet muzikorë për të përfituar një vepër të fuqishme, që I fton lexxuesit të reflektojnë mbi natyrën, artin dhe vetveten

II-Me qënë se përmendëm tiparet e poezisë së Kacalidhës vlen të themi se poezia “Zbutja e detit” reflekton thelbësisht tiparet që karakterizon poezinë në prozë të atij, analizuar prej nesh te libri “Blatimet poetike të Kacalidhës” Onufri 2023, ndonëse u jemi referuar disa poezive të tjera. Njësimi i tipareve të kësaj poezie me krijimtarinë tjetër poetike në prozë na tregon unitetin artistik në krijimtarinë e tij, çka dëshmon për një poet të konsoliduar në kuotat e epërme të artit. Le ti shohim këto tipare të krijimtarisë së tij te poezia “Zbutja e detit”:

1.  Poezia në prozë e Kacalidhës spikat për një strukturë morfologjike të veçantë duke zvendësuar vargjet tradicionale me fjali të gjata e të dendura, që ngjajnë si një rrëfim i ngjeshur. Ndryshe nga poezia e zakonëshme, këtu fjalia është një varg i zgjeruar që shpreh ndjenjë dhe mendim me një frymë të pandërprerë, duke krijuar një tension të brendshëm që të udhëheq drejt kulmit të idesë. Kjo strukturë ndikon lexuesin që të bëhet pjesë e poezisë, duke i lënë hapërsirë për interpretim të lirë të pikësimit dhe ritmit të leximit, duke kuptuar intuitivisht ku duhet ndaluar ose ku duhet mbajtur fryma, siç ndodh me vargjet "Hodha në det deponin e hënës dhe shfrynte, afshonte me duhmë, përhapej dhe shtrihej fëshfërima e shkumës nga dhimbja e kokës."

2.Për Kacalidhën rëndësia e fjalës është qendrore; çdo fjalë është zgjedhur me kujdes si bazë e motivit dhe ndërton struktura estetike të shumëllojshme. Poezia e tij nis me një shpërthim të fuqishëm emocional dhe rrjedh si një përrua drejt epilogut të saj, duke krijuar tingëllim dhe muzikalitet të brendshëm përmes përsëritjeve dhe alitera-cioneve. Kjo lidhje e fjalës me ritmin, së bashku me një strukturë të përpunuar mirë, e bëjnë poezinë e tij një eksperiencë unike për lexuesin, që shpesh kërkon të zbulojë më thellë procesin krijues të poetit. Fjalët e poezisë janë të zgjedhura me kujdes, ku çdo fjalë shpreh një emocion të veçantë në varësi të motivit të poezisë. Në fragmentin "Manteli i Homerit shndërrohej në velë brigjeve të shtynte anijet e akejve," fjala "mantel" dhe "velë" sjellin imazhe të trashëgimisë së lashtë, duke ndërthurur fuqinë epike me natyrën e butë të gjuhës poetike.

3.Poezia e Kacalidhës mbart elemente biblik e misticizëm, madje format tipografike dhe figurative të poezisë të kujtojnë tekstet biblike. Kjo ndikon që lexuesi të përjetojë një ndjenjë misteri, duke kërkuar ta kuptojë poezinë përtej nivelit të parë. Poezia është një përzierje mes prozës dhe poezisë, ku ritmi poetik ndërthuret me strukturën e rrëfimit, duke e ndarë poezinë nga hermetizmi dhe duke e bërë atë më të kuptue-shme për lexuesin elitar. Në pasazhin: "Orakulli zbuste Poseidonin dhe fashitej deti," poeti ndërthur simbolika mitologjike me një ndjenjë të thellë të paqes së natyrës dhe detit, duke krijuar një harmoni surreale midis hyjnores dhe natyrës.

4. Në poezinë e tij, Kacalidha shpreh një transparencë kristalore dhe një përshkrim të qartë të realitetit përmes metaforave. Ai  ndërton një poezi që shfaq ndjenjat e veta në një formë të qartë dhe të perceptueshme, ku lexuesi mund të shohë thellë në emocionet dhe metaforat e saj e  mund të dallojë çdo detaj si në një ujë të kthjellët. Me një ndërtim të mirëstudiuar dhe të harmonizuar, poezia e tij është një arkitekturë e pastër e fjalës dhe stilit, duke shmangur hermetizmin dhe duke krijuar një përvojë të veçantë estetike. Në fragmentin "Ishte lira e Orfeut që kërkonte paqëtimin e detit" lexuesi përçon një ndjesi të qartë të harmonisë dhe qetësisë që përshkojnë poezinë, e cila është si ujërat e kristalta të detit që zbulojnë thellësinë e tyre.

5.Poezia e Niko Kacalidhës i drejtohet një lexuesi të kujdesshëm që kërkon rilexim e thellim. Në fragmentin: “Pastaj sonata e yjeve. Puliteshin dallgët dhe uleshin duke qetësuar brigjet. Ishte lira e Orfeut që kërkonte paqëtimin e detit” tregon si poetika e Kacalidhës arrin të krijojë harmoni të thellë mes formës dhe përmbajtjes, ku ndjenja dhe mendimi ndërthuren me një ritëm të brednshëm të matur mirë. Kjo poezi kërkon një rilexim të kujdesshëm për të zbuluar shtresat e saj të ndërlikuara dhe për të përjetuar plotësisht lidhjen e formës me përmbajtjen, duke e udhëhequr lexuesin në një rrugëtim artistic, të pasur, kuptim plotë dhe të nivelit të epërm.

II- Në këtë poezi   Kacalidha shfrytëzon elemente të modernizmit, postmodernizmit, dhe surrealizmit për të krijuar një poezi në prozë që mishëron një botë të ngarkuar me simbole mitologjike, përjetime ekzistenciale, dhe figura të gjalla, shpeshherë të jashtëzakonshme.

1.Duke shfrytëzuar elementet modernist si: a.përdorimi i simboleve dhe referencave mitologjike, "lira e Orfeut", "manteli i Homerit" dhe "luani i Butrintit", poeti sjell tema universale që pasqyrojnë përjetësinë e artit dhe kulturës. b.Kacalidha shkrin kulturën e lashtë dhe mitologjinë me përjetimet moderne, duke krijuar një bashkëjetesë të së kaluarës me të tashmen..c. Me vargun “Unë, aedi i vetmuar zbusja luanin e Butrintit” Kacalidha portretizon poetin si figurë të vetmuar, që përballet me botën përmes artit të tij. Aedi përballet me detin, ( simbol i fuqisë dhe përhershmërisë), për ta qetësuar, duke nxjerrë në pah sensibilitetin ekzistencialist të artistit modernist. ç. Me frazën “Hodha në det deponin e hënës dhe shfrynte, afshonte me duhmë,” krijon një imazh surreal brenda modernizmit, pse "deponi i hënës" , një metaforë e bardhë qetësuese dhe ciklike si vetë hëna përftohet si një ilaç mbi detin, duke e personifikuar këtë të fundit me shfryrjen dhe duhmën që lëshonte. Kjo është një ndërhyrje e papritur, një lëvizje që përmbys realitetin dhe sjell një ndjesi surrealizmi, ku natyra është e ndikuar nga elemente të pazakonta. Pra këtu poeti shkrin realitetin me ëndrrën, një tipar surrealist që krijon një univers poetik ku kufijtë mes konkretes e imagjinatës zhduken. Në të njëjtën mënyrë, “sonata e yjeve” dhe shfaqja e “lirës së Orfeut” që qetëson detin krijojnë një ndjesi surrealiste të harmonisë kozmike dhe ndikimit të artit mbi natyrën.

2.Poeti nuk mjaftohet me modernizmin, ai krijon qasje postmoderniste si një shkallë më e epërme, e cila shfaqet në përdorimin e referencave mitologjike e antike, të tilla si “Orfeu” dhe “Homeri,” që bashkëjetojnë me referenca lokale si “luani i Butrintit”, basoreliev i njohur, simbol i qëndresës dhe agresionit, i cili shndërrohet në metaforë e përpjekjeve të poetit për të pajtuar e zbutur kontrastet natyrore e sociale përmes artit. Kjo ndërthurje e miteve universale me traditat e bën tekstin një fushë që përfshin dimensione globale dhe vendore, në një dekonstruim të kufijve tradicionalë të artit.

3. Gjithashti fakti që Kacalidha e vendos poezinë në formën e prozës, duke krijuar një strukturë të lirë që kapërcen format tradicionale të poezisë dhe të prozës, krijon një element postmodernist, i cili sfidon kufijtë formalë të artit dhe përqafon një mënyrë të re shprehjeje, ku përjetimi poetik përçohet në formë narrative dhe pa kufizime tradicionale.

III-Mirëpo me një lexim të vemëndshëm ndjen se poezia “Zbutja e detit” e Kacalidhës ka elemente që tejkalojnë postmodernizmin, duke sjellë aspekte të një ndjenje më të thellë metafizike dhe shpirtërore, e cila shkon përtej shpërbërjes dhe fragmentimit karakteristik të postmodernizmit. Këto elemente përfshijnë:

1. Postmodernizmi shpesh shmanget nga idetë e unitetit apo kuptimit të përbashkët, dhe e zhyt botën në fragmentarizëm. Në poezi, Kacalidha përpiqet të ofrojë perspekti -vë të unifikuar të botës, ku fuqia e artit ka potencialin të pajtojë konfliktet dhe të japë një paqe transcendence. Simbolika e "lirës së Orfeut" dhe "orakullit që zbuste Poseidonin" sugjeron kthimin te lidhja e përjetshme mes njeriut dhe forcave të natyrës, duke përfshirë përmasa shpirtërore që tejkalojnë racionalitetin.

2.Kacalidha, duke përfshirë mitologjinë dhe surrealizmit krijon një hapësirë ku reali-teti shtrihet përtej të zakonshmes dhe materiales. Elementet surrealiste, si "deponi i hënës" që shëron dhe "sonata e yjeve," tregojnë një botë të idealizuar ku imagjinata dhe fuqitë hyjnore luajnë rol të rëndësishëm. Kjo i jep poezisë  cilësi mbinatyrale, një hapësirë për të menduar përtej asaj që është e mundëshsme në kuptimin tokësor dhe përtej dyshimit karakteristik të postmodernizmit. Duhet të pranojmë se në poezinë shqipe Kacalidha është i vetmi mjeshtër që farkëton surrealizmin me mitologjinë duke na dhënë një poezi fine.

3.Poeti shfaqet te kjo poezi jo vetëm si vëzhgues, por si një figurë që merr përsipër detyrën e “zbutjes” së forcave të egra (si deti dhe “luanin e Butrintit”). Shihe pak te vargu i parë si shprehet poeti: “Hodha (dmth unë-poeti) në det deponin e hënës”, pra ai vepron, nuk qëndron mënjanë. Pikërisht ky rol e shndërron atë në mbrojtës të shpirtërores dhe trashëgimisë (te zbutja e luanit), duke  tejkaluar postmodernizmin, I cili  ironizon ose  relativizon rolin e autorit. Këtu poeti bëhet veprues ose ndërmjetës mes njerëzores e hyjnores, duke marrë një rol pothuajse mesianik, diçka që postmo-dernizmi e shmang.

4.Ndërsa postmodernizmi fokusohet te individualizmi dhe përvojat unike, Kacalidha arrin të mbajë ndjenjën e lidhjes universale, duke kërkuar që arti dhe traditat e lashta të shërbejnë si ura mes të kaluarës dhe të tashmes. Pikërisht ky bashkim mes kohëve tejkalon skepticizmin postmodern.

Në këto mënyra, poezia e Kacalidhës përfshin përmasa shpirtërore dhe përpiqet të arrijë një qëllim të unifikuar dhe transcendental, duke kapërcyer kufijtë e postmode-rnizmit dhe duke i ofruar një vizion më të gjerë natyrës njerëzore, botës artistike, sigurisht dhe lexuesve të tij.

IV-Niko Kacalidha është magjistar I figurave artistike dhe rolin që u jep atyre në poezinë e tij. Kështu psh.,në poezinë “Zbutja e detit” figurat artistike veç finesës së tyre artistike, sjellin përtej postmodernizmit një qasje poetike të re ku poezia në prozë dhe mitologjia bashkëpunojnë për të krijuar një udhëtim të thellë ekzistencial. Figurat artistike të ndërthurura përçojnë ndjesinë e zbutjes së detit dhe përvetësimit poetik të elementeve, duke e orientuar lexuesin drejt një perspektive artistike që shkon përtej postmodernizmit, në një botë ku arti dhe natyra bëhen një e vetme, në poezinë në prozë. Të kuptojmë një gjë: kjo perspektivë artistike e figurave në poezinë “Zbutja e detit” shkon përtej postmodernizmit, pasi ato kërkojnë të rikthejnë një ndjesi të përjetësisë, harmonisë dhe fuqisë së artit, në vend të fragmentimit apo ironisë tipike të postmodernizmit. Ta shohim konkretisht për secilën figurë artistike:

1.Metafora e artit të hënës: “Deponi i hënës” përfaqson artin si një burim të pashstershëm dritëdhënës dhe mistijk që ndikon te deti ( shoqëria, ndjenjat apo qetësia) në vend të përthyerjes ose fragmentimit të vargut në relativizim të kuptimit, karakteristikë e postmodernizmit.

2.Imazhi i gjallë dhe simbolik “Fëshfërima e shkumës”  përçon qetësimin e elemente-ve të egra natyrore, si psh dallgët e detit dhe tejkalon postmodernizmin përmes përqasjes së saj harmonike ndaj natyrës, duke e shfaqur detin, jo si një element të copëzuar apo distancuar nga njeriu, por si një pjesë e lidhur ngushtë me ndjesitë dhe  kërkimin shpirtëror të poetit.

3. “Manteli i Homerit që shndërrohet në velë” është një metaforë dhe symbol që lidh traditën epike dhe mitologjinë me lundrimin dhe kërkimin poetik. Kjo përbën një tejkalim të postmodernizmit, i cili shpesh dekonstrukton traditën, duke e fragmentu-ar dhe distancuar atë, ndërsa këtu Kacalidha e ringjall traditën, duke i dhënë një funksion të ri, që krijon harmoni mes të shkuarës dhe të tashmes poetike.

4. Metafora:“Afshi i detit”i jep detit një cilësi të gjallë, duke e trajtuar si një qenie e gjallë me emocione dhe ndjenja.  Kjo metaforë e tejkalon postmodernizmin, sepse e zhvendos vemëndjen nga de-humanizmi dhe fragmentimi  drejt një vizioni unifikues, ku elementi natyror personifikohet dhe bashkohet me botën shpirtërore të poetit, duke u distancuar nga ironia postmoderne.

5. Personifikimi: “Dallgët që puliten dhe ulen” e tejkalon postmodernizmin përmes vizionit të harmonisë dhe qetësimit, në vend të fragmentimit dhe skepticizmit karakteristik postmodernist. Këtu natyra dhe artet bashkohen në një unitet estetik dhe shpirtëror, duke krijuar një lloj paqeje, në vend të ndarjes që shpesh reflekton postmodernizmi.

6.Simbolizmi, imazhi dhe ndërthurja epike “Anijet e akejve që shtyhen nga brigjet” tejkalon postmodernizmin duke përdorur një imazh që lidh trashëgimin kulturore me ndjenjën e vazhduimësisë dhe përkatësisë historike, në vend që të theksojë krizën identitare. Pra, ndryshe nga tendencat postmoderniste për të dekonstruktuar mitin dhe historinë, kjo figurë sugjeron kthimin në rrënjët epike përmes bashkimit të poezi-së bashkëkohore me rezonancën e lashtësisë.Sinqerisht, duhet ta dashurosh letërsinë dhe historinë e antikitetit si Niko Kacalidha që të formosh vargje të tilla. 

7. Vargu "Liturgjitë në kryet e gurit" përmban një imazh simbolik dhe mund të shihet si një metaforë që përfaqëson shenjtërimin dhe ndërlidhjen mes të shenjtës, qiello-res dhe tokësores. Nëpërmjet figurës së "liturgjive" (lutjeve apo ritualeve fetare) të vendosura në një element të fortë si guri, poeti krijon një lidhje të thellë mes ritualit të lashtë dhe natyrës së paprekur. Kjo figurë tejkalon postmodernizmin pse kalon përtej ironisë dhe fragmentimit karakteristik për të, për të risjellë idenë e harmonisë dhe bashkimit të elementeve të përjetshme të artit dhe shpirtit njerëzor, karakteri-stikë që i afrohet ndjenjës universale dhe transcendencës.

8. Vargu "Deti që fashitet" përmban një personifikim, pse i atribuon detit aftësinë për t’u "qetësuar" si qenie njerëzore apo me emocioneduke i  dhënë detit një dimension njerëzor dhe emocional, duke krijuar një lidhje të thellë midis natyrës dhe shpirtit njerëzor. Kjo qasje e tejkalon postmodernizmin pse  largohet nga skepticizmi dhe relativizmi i tij. Në vend të një perspektive fragmentare apo ironike, poeti ndjek një përqasje harmonike të përjetshme, ku forcat natyrore shprehin lidhje të ngjashme me ato njerëzore, duke ndërtuar njëkohësisht një ndjenjë universale të qetësisë dhe bashkëpunimit ndërmjet natyrës dhe njerëzimit “.

Kështu mund të vijojmë të flasim për: a. përshfaqjen poetike të personifikimit te “Aedi i vetmuar” dhe “luani i Butrintit” që shprehin  lidhje të thellë ndërmjet artistit dhe natyrës, duke synuar kuptimin përmes artit.b. Metafora dhe personifikimi “Orakulli që zbuste Poseidonin”  që nxjerr në pah forcën e natyrës dhe rolin e artit, simbolizuar nga Orakulli, si mjet për të aritur harmoninë dhe paqen, si kundërpeshë ndaj dyshimit postmodern. c. Imazhdi simbolik “Shenjtorët dhe liturgjia” që përçon ndjenjën e shenjtërisë dhe respektit ndaj natyrës, duke kthyer dinjitetin që shpesh ironizohet në postmodernizëm. ç. Simboli “Manteli i Homerit”  që forcon përkatësinë ndaj një tradite të njohur epike që kërkon unitet dhe vazhdimësi, larg skepticizmit postmodern, si dhe d. Metafora e“Sonata e yjeve” dhe personifikimi “lira e Orfeut”  që shfaqin muzikën dhe harmoninë e natyrës dhe tejkalojnë postmodernizmin duke theksuar bukurinë dhe thellësinë e natyrës si burim frymëzimi në vend të ironisë dheduke theksuar forcën e artit në shpirtin njerëzor dhe në botën natyrore, madje duke sjellur një unitet mes artit dhe natyrës ndryshe nga postmodernizmi që e sheh artin si një produkt relativ dhe të ndarë nga përvoja njerëzore. Pra shophim se secila figurë ndihmon të tejkalojë postmodernizmin duke krijuar vizion ku arti dhe natyra shkrihen për një kuptim të qëndrueshëm, me harmoni dhe transcendencë. Porn ë këtë rast nuk mund të lemë pa përmendur talentin dhe njohuritë e thella të Kacalidhës që ndërton e ndërlidh figura shumëplanëshe në funksion të artit të tij poetik, figura plot dritë e ajër dhe …histori.Mjafton të lexosh poezitë e Kacalidhës dhe sigurisht që do mësosh dhe historinë e mitologjisë.

IV- Në poezinë "Zbutja e detit," Kacalidha, ndonëse përdor referenca mitologjike, ai flet për kohën tonë përmes një thirrjeje të heshtur ndaj artit dhe kulturës si mjete për t'ë sjellë paqe në botën e trazuar. Nëpërmjet këtyre referencave, poeti kërkon të thotë se: ashtu si në të shkuarën, edhe sot, përplasjet dhe pasiguria njerëzore mund të “zbuten” përmes përqafimit të artit, të kulturës dhe të trashëgimisë shpirtërore. Në qoftë se rilexojmë vargun:"Hodha në det deponin e hënës dhe shfrynte..." ky tregon një akt simbolik të qetësimit të detit të trazuar, që mund të shihet si përpjekje për të qetësuar emocionet dhe trazirat e botës sonë. Hëna e bardhë (deponi) krijon një imazh qetësues dhe iluzion si një mjet për të ulur “temperaturën” e kohës sonë të mbushur me konflikte dhe shqetësime.

Në këtë mënyrë poezia e tij shndrohet në një kujtesë se arti mbart forcën për të krijuar qetësi shpirtërore, për të qetësuar "dallgët" dhe ripërtërirë shpirtin njerëzor. Duke përmendur "lirën e Orfeut," "mantelin e Homerit," dhe figurën e "aedit të vetmuar," poeti e fton kohën tonë të rikthehet te përdorimi i forcës së artit (në antikitet) për të zgjidhur krizat moderne. Kjo përpjekje për të gjetur një urë mes së kaluarës dhe të tashmes është një mesazh për të shpalosur idenë se identiteti ynë, si njerëz dhe si shoqëri, është i lidhur ngushtë me traditën kulturore dhe artistike. Kacalidha përçon idenë se kjo pasuri e së  kaluarës nuk është thjesht kujtim, por mjet i domosdoshëm për të zgjidhur problemet e kohës sonë. "Lira e Orfeut" dhe "manteli i Homerit" janë simbole të artit dhe kulturës së lashtë që Kacalidha i fton për të treguar se paqja është e arritshme përmes artit e trashëgimisë kulturore. Përfshirja e tyre është një kujtesë për kohën tonë se arti dhe kultura kanë qenë gjithmonë strehë ku njerëzit gjejnë qetësi dhe kuptim. Po kështu te vargjet: "Unë, aedi i vetmuar zbusja luanin e Butrintit" – Këtu, poeti vetë identifikohet si një artist i përkushtuar që përpiqet të "zbusë" forcat e fuqishme të botës. Simboli i luanit të  Butrintit, përfaqësojë sfidat dhe konfliktet e kohës sonë, ndërsa përpjekja e poetit për ta “zbutur” tregon fuqinë e artit për të sjellë pajtim e paqe.

Po ashtu, ai i drejtohet kohës sonë përmes gjuhës surrealiste, duke thyer kufijtë e reales për të treguar se arti ka fuqinë të zhvendosë perceptimin tonë dhe të sjellë një botë ku harmonizohet realiteti dhe ëndrra. “Zbutja e detit” është një alegori për nevojën për qetësimin e shpirtit kolektiv, për pajtimin me veten dhe me të kaluarën. Kacalidha i fton njerëzit e kohës sonë të ndalojnë për një çast për t'i dhënë rëndësi shpirtit, të lënë anash materializmin dhe të rigjejnë vetveten përmes artit dhe vlerave të përjetshme njerëzore. Duke përdorur një gjuhë surrealiste, si "sonata e yjeve" dhe "orakulli që zbuste Poseidonin" poeti krijon një botë, e cila tejkalon realitetin e përdi-tshëm. Pra egziston dhe një tjetër mënyrë për t’i parë gjërat, një thirrje për të kaluar përtej materializmit të botës moderne dhe për të pranuar një realitet, ku arti na mundëson të rigjejmë paqen dhe qetësinë e brendshme.

Në këto vargje, pra, ndjehet impulse i  ideve të Kacalidhës për kohën tonë. Përmes simboleve të artit, qetësimit të forcave të egra, bashkimit të reales me imagjinatën, poeti i drejtohet të sotmes dhe fton njerëzit të gjejnë një paqe të brendshme përmes përqafimit të artit dhe trashëgimisë shpirtërore.

V- Kacalidha nuk mjaftohet me kaq,në poezinë në prozë “Zbutja e detit,” ai përfshin elemente universal, të cilat tejkalojnë kulturat dhe kohët, duke e bërë poezinë të kuptueshme dhe të ndjeshme për çdo lexues. Këto elemente përfshijnë:

1.Poezia trajton temën universale të konfliktit të brendshëm e të jashtëm, që në këtë rast simbolizohet nga deti i trazuar dhe procesi i “zbutjes”së tij. Kjo ndjenjë përpjekje -je  për të sjellë paqe dhe qetësi përbën një shqetësim të përbashkët njerëzor, ku ata kërkojnë një ekuilibër mes forcave të brendshme dhe të jashtme që i trazojnë.

2.Përmendja e “lirës së Orfeut,” “mantelit të Homerit,” dhe referenca ndaj orakullit dhe shenjtorëve sjell përpara lexuessve idenë universale të artit dhe kulturës si mjete për shërim, shpëtim e qetësim. Kjo ide është e përhapur në shumë kultura e kohëra, duke bërë që poezia të ketë një rezonancë të gjerë.

3. Mite si Orfeu, Poseidoni e shenjtorët janë simbole arketipale që gjenden në shumë kultura si përfaqësues të konflikteve të brendshme të njeriut dhe përpjekjeve për të arritur paqe. Këto figura arketipale ofrojnë një urë për të kuptuar proceset shpirtëro-re, që janë përjetime universale të qenies njerëzore.

4.Po ashtu, elementet natyrore, si deti, hëna, yjet, dhe valët, janë simbole universale që i flasin çdo lexuesi dhe lidhin njeriun me natyrën e universin përmes një përjetimi që tejkalon kufijtë gjeografikë. Këto simbole shërbejnë si mjete për të kuptuar jetën dhe për të kërkuar një unitet të brendshëm dhe një lidhje me diçka më të madhe se individi.

5. Dhe së fundi, mendoj se figura e “aedit të vetmuar,” që përpiqet të “zbusë luanin e Butrintit” flet për rolin universal të poetit ose artistit si ndërmjetës mes njerëzores dhe hyjnores, reales e shpirtërores. Ky concept: misioni I artistit për të mbartur kuptimin dhe shërbyer si “ujësjellës” për qetësinë shpirtërore, është ide që kuptohet dhe vlerësohet nga lexues të ndryshëm në të gjithë botën.

Pra, pikërisht përmes këtyre elementeve, poezia e Kacalidhës shpalos një mesazh universal lidhur me ndjeshmërinë, forcën e artit dhe kërkimin për paqe shpirtërore, tema që janë të kuptueshme dhe të kërkueshme për njerëzit, pavarësisht kohës apo vendit.

VI- Sipas avantazheve dhe hapësirave që krijon, poetët e nesërm mund të lëvrojnë kryesisht poezinë në prozë, sepse kjo formë u jep atyre hapësirë të pakufizuar për të rrëfyer dhe për të ndier. Pa vargje e metrikë që t’i kufizojnë në formate, ata kanë lirinë për të zbuluar mendimet dhe emocionet e tyre, një lehtësi e përkryer për epokën e sotme, kur arti kërkon të çlirohet nga kornizat tradicionale.

Poezia në prozë bashkon tregimin dhe lirizmin, një ndërthurje e cila tërheq lexuesit e sotëm që janë të etur për tregime të shprehura në gjuhë poetike. Te kjo poezi fjalët rrjedhin si një rrëfim i butë, duke mbartur në vetvete një histori ose ide, një emocion ose moment, me të gjithë përjetimin e ndjeshmërisë së figuracionit poetik.

Kur arrin thellësitë e ndjenjës, poezia në prozë ofron një përvojë introspektive dhe përfshirje filozofike. Ajo nuk është një lojë fjalësh, por një udhëtim i brendshëm që ofron kuptim e kërkon reflektim, i përshtatur për ata lexues që kërkojnë më shumë sesa pamjen e jashtme, për ata që kërkojnë mendim të thellë, që duan të zhyten në mendime filozofike.

Me shpërbërjen e kufijve të poezisë tradicionale, romantike e klasike, kjo formë kapërcen pritshmëritë klasike dhe duke “njomur” rrënjët me frymën postmoderniste, i përgjigjet shijeve të lexuesve të rinj, të dhënë pas eksperimentimit. Në këtë liri, në këtë thyerje të normave, poezia në prozë pasqyron një botëkuptim të ri letrar që përqafon formën si përmbajtje dhe përmbajtjen si formë. E radhmja gjithmon I takon të resë.

Në një kohë kur çdo gjë ndodh në çaste të shpejta dhe globalizimi i sjell lexuesit drejt konsumit të kohës sa më të shkurtër, poezia në prozë, një rezervat i pashkelur  është vend i preferuar për tu eksploruar nga brezi i ri. Kombinimi i lirikes me filozofinë dhe ndjenjat e përditshmërisë krijojnë një formë të  qasshme dhe të freskët për lexuesin bashkëkohor. Kështu, ajo shfaqet si ishulli i së ardhmes, si poezia që ndoshta do të jetojë më gjatë në zemrën e artit, dhe bashkë me atë edhe emrat e poetëve tanë që lëvrojnë këtë art.

 

Sarandë, më tetor 2024

Zbutja e detit

Hodha në det deponin e hënës dhe shfrynte, afshonte me

duhmë, përhapej dhe shtrihej fëshfërima e shkumës nga

dhimbja e kokës. Pastaj sonata e yjeve. Puliteshin dallgët dhe

uleshin duke qetësuar brigjet.Ishte lira e Orfeut që kërkonte

paqëtimin e detit. Manteli i Homerit shndërrohej në velë

brigjeve të shtynte anijet e akejve. Shënjtorët vëzhgues me

liturgjitë në kryet e gurit. Orakulli zbuste Poseidonin dhe

fashitej deti. Unë, aedi i vetmuar zbusja luanin e Butrintit.

Unë, bardi i pastrehë, shtrirë në shkallarët e anëdetit.

 

Niko Kacalidha “Heraldikët e borës” Onufri 2023, f.422