Tekstualja në vështrimet kritike dhe gjykimi estetik

Tekstualja në vështrimet kritike

dhe gjykimi estetik

Vladimir Muça Poet - studiues

              

       Një vështrim analizues mbi librin e Timo Mërkurit “Kur flasim për artin Jonian”

     Që kur lindi arti i të  folurit dhe i të shkruarit, sidomos kur bëhet fjalë për letërsinë , është një domosdoshmëri  e zhvillimit, që filli i saj  të lidhet me mendimin kritik , me krahasimin e vlerave estetike që dallon veprat letrare.

    Nuk është rastësi që në lindjen e filozofisë të artit të të shkruarit , lindi dhe lulëzoi dhe mendimi kritik në botën e letrave. Kritika e ka  suportuar gjithnjë krijimin letrar. Jo më kot mendimi kritik i Bjelinskit të madh në Rusi u shoqërua  me krijues gjigandë si Çehov, Dostojevski , Gogol . Sot në kritikën tonë letrare vihen re me shqetësim të madh që vlerat i marrin antivlerat e të ashtuquajturve përfaqësues të një letërsie “bestseller “. Siç janë librat e karakterit monografik e politik të Blendi Fevziut, Edi Ramës, Ben Blushit e shumë e shumë monografistëve të porositur .

   Kritika e sotme  po kalon krizën e saj të dithirambeve , nuk po del dot nga qerthulli nga ku e ka futur klientielizmi  dhe kjo ekonomi e mbrapshtë librare e tregut.

   Eshtë një ogur i mirë që krahas botimeve estetike për Migjenin e  madh  nga Dr . Moikom Zeqo , i cili e evidenton Migjenin si prurësin e parë të koncepteve të një estetike moderne, në vitet 1930- 1935, botimit të mendimeve kritike të Adriatik Kallullit , Dr. Fatmir Terziut krahas mendimeve kritike të përkthyera të Umberto Ekos ,të Bodlerit, Luis Borgesit , në atë lëmin tonë , në atë ‘magmë jonike’ , të kemi   midis nesh mendime kritike mbi produktet  letrare të bash miqve e shokëve shkrimtarë si Timo Mërkuri.

  Në këtë vepër studimore ,Timo ngulmues në punën e tij, vjen disi i vecantë, disi natyral në konceptet studimore. Ai e ka flak tutje konceptin ”bestseller “,  evidenton vlerat  me kontekste kohore e vendore duke sjellë para lexuesve karakterin natyralizues të veprave letrare duke sjellë bukurinë , brishtësinë, zhurmërinë e dallgëve të bregdetit jonian , atë athtësinë e kripësinë  që u jep jo vetëm habitatit por dhe njerëzve dhe veprave letrare.

   Konceptin kritik Timo Mërkuri e shtrin në tre metodika kritiko- analizuese:

Vështrim reçensional në studime mbi disa vepra të Spiro Llojit, Kristo Cipës, Dr. Fatmir Terziut, Ymer Nurkës.

Vështrime kritike në nxjerrjen e vlerave e të veçorive autoriale siç janë vështrimet për Fatos Arapin, Andrea Zarballën, Kiço Papës.

Kritikë tekstuale, krahasuese, ku prioritet vështrimor merr ajo ç’ka është në tekst , duke krahasuar  debitet e  prurjeve të reja ( kjo si mënyrë efikase me suportet që jep në zhvillimin e një letërsie të vërtetë). Në këtë kategori hynë vështrimet mbi Agim Maton , Dr. Fatmir Terziun për romanin “ Kojrrillat” , Aqif Hysën  për  “ Poema e ikjes” .

   Ashtu sikundër për Umberto Ekon , kjo mënyrë është themeli i studimeve të estetikave në zhvillimet letrare ; edhe për Timo Mërkurin  kjo përbën shuminë studimore. Autori i harron autorët e vargjeve, prozave që merren në analizë dhe merret me ekstraktet e domethënies, nënshtresat mendimore e qëllimore, merret me toponiminë , onomanistikën, fonemat e reja që i japin dritë kësaj letërsie si në konceptin e kohës  kur ajo është shkruar, por edhe kohën që ajo pretendon të përfaqësojë.

    Autori ngulmon në natyralitetin ku ajo ka lindur dhe po rritet me atë modernitetin , me atë “ magmën Jonike” apo me “ Valët u ngjirën duke folur” të Agim Matos. Autori sikundër gjithë krijuesit bregdetas ,që si djep lindje të veprave kanë këtë det e këtë bregdet, sa të magjishëm aq dhe kapidan në konceptet studimore e kritike.

   Ai nuk i len pa nanurisur në këtë djep , në këto dallgë, në këto shpella pëllumbash , piratësh ku zëri gjëmimtar i Bubulinës gjëndet në çdo rresht apo varg. Në këtë gjëmimtari qytetarie të Artit Jonian si krijues ai po përfiton qytetarinë edhe në aspektin e mirëfilltë eseistiko – studimor, ku me një transparencë evidentohen vlerat krahasimtare të këtij arti  si në kohë dhe në hapësirë , pa kufij gjeografikë. 

    Autori e ka kapërcyer me sukses provincionalizmin sundues , duke reflektuar me eseistikën e vështrimoret e tij konceptet globalizuese në artin e studimit, duke evidentuar lidhjet e ndërsjellta gjeografike, duke mos e kufizuar hapësirën jetike të artit në vijat kufitare shtetërore.

    Bindshëm , autori shprehet: “ Piramidat , klonet ndajnë shtetet, pengojnë njerëzit , kontaktet fizike , por nuk i ndajnë dot kulturat dhe artet, aq më tepër kur ata kanë një shtrat – lindjeje.” Autori aludon për atë shtrat – lindjeje që shumë pak studjues ,përjashtuar Dr. Moikom Zeqon dhe Dr. Fatmir Terziun , e proklamojnë në studimet e tyre.

   Me të drejtë Timo ngulmon në këtë shtrat kulturor që është globalizues e me thellësi kohore, duke evidentuar që andej vlerat e vërteta të lëna trashëgim ndër shekuj. Ashtu sikundër krijuesit Dr. Fatmir Terziu , Fatos Arapi , Andrea Zarballa , Agim Mato, Bardhyl Maliqi , Irena Gjoni, Spiro Lloja , Kristo Cipa, Ymer Nurka, Kiço Papa edhe  studjuesi  Timo Mërkuri  nuk i largohet në interpretimet stilistike e eseistike nga djep- lindja e këtyre produkteve, ai vjen si  një lindje e dytë e tyre. Vepra letrare kur shoqërohet nga vështrime të tilla kritike , merr frutet e një lindjeje të dytë , drejt një materie të re librare, në kontekste pavdekësie.

     Vepra dhe kritika gjejnë njëra tjetrën  në të njejtin habitat , në një kaltërsi plot yllësi metaforike , plot njelmësi detare , ku lexuesi e kupton lehtas e ndjellet nga vjen kjo ngrohtësi  në këto poezi , në këto proza  apo pikturale natyrore.

    Në këto vëzhgime kritike Timo Mërkuri kërkon me ngulm ato “ sinore” , kopshtije riviere, thepa shkëmborë, sy të kaltërt , ato shpella pëllumbash  të egër , ato dallge joniane kreshtashkumbë , ato natyralitete ku moderniteti e ndjen veten si ajo perla në guackën shekullore, si ajo “ magma jonike”  e cila ka filluar t’i japë nxehtësinë e jetësinë kësaj toke.

   Në këto kontekste mendimi estetik vlerësues  i vlerave letrare vjen si domosdoshmëri  për të analizuar me “ këmbë në tokë “ e për të bërë  interpretimin e vlerave  krijuese. Sidomos këto vite të një stanjacioni letrar , ku mendimi  kritik ka marrë shumë molisje , ka stepje , është në një dilemë “ të rrosh apo të mos rrosh” .

      Hera herës  në panaire e konkurime mediatike  të një letërsie biznesi ( vetëm me qëllime fitimprurëse ) monografiko – politike kritika dhe mendimi estetik ka qenë gati – gati  ana e errët e shprishur , tendecioze , imponuese gjer në përmasa shkatërruese për artin e të shkruarit dhe shkencën që merret  me interpretimin e veprave artistike.

      Abuzimi duke bërë krahasimtari të disa “ bablokëve shkrimtarë “ , si “ gjeni “ të letrave, e krahasimtarë me Bodlerin , Borgesin , Eliotin e Xhojsin është e keqja më e madhe klienteliste me shpërblimin e mundshëm financiar në kuadrin e një joçensurimi letrar , jo estetik, jo profesional  por bazuar në tekat porositëse.

   Ndaj dhe kritika si shumë e shumë krijuesve, të lëna në mënjaninë e këtij biznesi  letraresk  jetojnë me rrezikun të mbeten ‘ pa kek e pa lek ‘ , siç thonë me humor tiranasit. Në këtë aspekt gjen veten thënia e famshme se “ Arti lind nga kufizimet dhe vdes nga liritë”.

    Duke lexuar këto refleksione të përqasura aq shumë me realitetin që përjetojmë , krijuesit  , por dhe vetë autorët , më erdhi në mendje një urtësi e Umberto Ekos : “ …e vetmja forcë që ve në lëvizje intelektin filozofues është e vërteta.”

    Siç duket Timo Mërkurin, urtësia e Ekos e ndjek hap pas hapi me të vërtetat gjatë gjithë librit. Gjatë analizave vëzhgimore , autori , një rëndësi të veçantë  i kushton hapësirës të shprehjes dhe hapësirës së përmbajtjes. Ai ngulmon shumë në raportet ndërvepruese , bashkërendimit ndërmjet shprehjes dhe përmbajtjes , duke shmangur prioritete që ka sot rendja në të shumtën pas formës së shprehjes , kozmofonisë se sa thelbësores të problemit , idesë e qëllimit të një vepre letrare.

   Krijuesi ulet , lodh trurin , jo vetëm që të sjellë  një relaks shpirtëror , por në bazë të krijimit të mjeshtrave të mëdhej , është qëllimi , idea përse duhet shkruar një produkt letrar. E kjo sentencë është e pluguar mirë e thellë nga Timo Mërkuri në këto vëzhgime. Ndaj  autori në këto produkte eseistiko – kritike nuk rend pas emrave gjoja të mëdhej, por merr në vlerësim ato  prurje letrare që për të përbëjnë risi  dhe që sjellin një frymë të re, me taban në këto treva Joniane.

    Në gjininë e romanit ai sjell sfidat romaneske të Dr. Fatmir Terziut, me ndodhi të kaherëshme por në novitete  të reja moderniste .

    Në prozën e shkurtër  të Edmond Llaçit ai sjell kuptueshmërinë e shumëfishtë , me dëndësinë e mendimit dhe të qëllimit në një individualitet dhe estetikë të re me nocione e pasazhe poetike me amalgama lojcake , një dukuri kjo thelbësore në modernitetin e prozës të shkurtër.

    Në veprat poetike të Agim Matos , Fatmir Terziut, Andrea Zarballës , Kristo Cipos, Spiro Llajos, Kiço Papas, ai evidenton një soj të ri të lirizmit me nocione epiko- balaidike që aq shumë i shkon për shtat truallit ku përdita autori kuvendon me këta brigje e dallgë duke u ngopur me kripësinë Joniane, aromën e portokajve e të limonave , duke ngopur shpirtin me ato kolazhe poetike të Kiço Papës apo shpirtin rrebel e fundos të Agim Matos.

    Nga kjo vjen dhe skalitet dhe portreti estet i Timos. Në tërësinë estetike e analitike ai nuk na përqaset si  një kritik skolastik i veprave të krijuesve Jonianë  e të mëpertejmë.

Ai vjen me një diapazon kërkesash  e interpretesh ,që përkojnë me zhvillimet e sotme letrare në kuadrin global, të hulumtimit të vlerave  dhe dukurive letrae në aranzhim me zhvillimet shoqërore. Ai evidenton si  një domosdoshmëri në artin e të shkruarit , veçoritë e Artit Jonian që është:  “ mbështetja tek tradita e pasur popullore.”

    Kjo , ngulmon autori , është arritur duke qenë krijuesit, njohës të thellë  të artit popullor, duke ngulmuar , ashtu siç na mëson Umberto Eko në përdorimin gjërësisht  të ekstraktit popullor si një “ mballomë artistike” e cila rrit dukshëm vlerat e një krijimi.

   Leximi toponomanistik dhe onomanistik , veshja me vlerat e tyre e bën Mërkurin të jetë një vëzhgues e krijues i mirfilltë Jonian , një shpërfillës i kufijve gjeografikë të ekzistencës. Ky është dhe thelbi i natyralitetit që thirmon autori në personifikimin e Fatos Arapit e të Agim Matos.

   Në këtë libër të gjithë esetë sikundër eseja “ Sa pak det paska në poezinë shqipe “ janë në funksion të analizave kritike , ku perla ‘ vajza e valëve’ dhe simotrat e saj janë apotheoza  dhe burimore nga ku veshin gëzofin e ri natyraliteti i këtij moderniteti. Në këtë modernitet rrinë lirshëm legjendat e djeshme, epet si dhe marrëzitë e sotme , rrinë ekstrakti  i kristaladave popullore.

    Lirizmi atdhetar, shpirti i gjerë lirik  me vlera të rralla estetike noton lirshëm në nocionet balaidike dhe epike në kontekste të reja , risi këto të evidentuara nga krijimtaria e Agim Matos, Dr. Fatmir Terziut , Kristo Cipës, Andrea Zarballës si  një dukuri  e re. Kjo është një nga tiparet themelore në poezinë bregase , është një nga ekselencat për estetikat e reja pas soc -  realiste, estetika pa kurrfarë kufizimi por me një marzh shtrirjeje të palimituar.

    Nëpërmjet poetit Kiço Papa në post – mortumin e tij , Timo sjell ato elementë ekzistencialë të poezisë që tentonin në vitet 70 – 80 të çanin pancirin e soc- realizmit  për të cilin shumë poetë nga ai brez si Fatos Arapi, Agim Mato , Thanas Dino, Niko Kacalidha, Spiro Llajo përfituan  persekucionin ideor e kulturor gjer në përmasa të një gijotine klasore.

    Në librin “ Kur flasim për artin Jonian” , Timo Mërkuri me anë të vështrimeve realiste në kohë dhe në hapësirë, portretizon profilet e shumë autorëve më në zë që kanë shkruar dhe përtej bregut jonian.Këto portrete krijuesish ai i jep me një sqimë e besnikëri atje ku i ka rënë këmba duke nxjerrë veçoritë e talentit të tyre.

     Por duke u marrë me një shumi portretesh , ai njëkohësisht profilizon dhe portetin e vet krijues sa origjinal aq dhe të spikatur në modernitetin e tij të natyralizuar në proçesin krijues.

     Me një pasion të dyfishtë ; të krijuesit dhe të analistit ai plazmon artin e fjalës. Pa asnjë qasje në mëdyshje pas një stanjacioni njëzet vjeçar , Timo Mërkuri  i bashkëngjitet veprave studimore të Dr. Moikom Zeqos, Dr. Fatmir Terziut, Adriatik Kallullit, Gjekë Marinajt, eseistit Fatmir Minguli.

     Libri “ Kur flasim për artin Jonian “ , me konceptualitetet që shtron dhe refleksionet estetike është një kontribut  për ripërtritjen e gjinisë analitike dhe të kritikës; në instituticionalizimin e saj si një domosdoshmëri e zhvillimeve kohore.

    Urime Timo Mërkurit! Urime!

Dyrrah 16 – 17. 10. 2013  

Vladimir Muça

Poet - studiues

Drita Lushi

DRITA LUSHI

"SHENJTËRIA E ISOS"


 “ISO”-ja, kjo mbretëreshë pa kurorë.

         “SHENJTËRIA E ISOS”

       -Një libër me vlera kombëtare, i Timo Mërkurit-

E kush s’ka dëgjuar të këndohet “me iso…”- siç i themi ne.

Ndonjëherë madje,edhe është munduar ta mbajë ashtu siç di atë, ndonëse

mund të stonojë, por të shkruash për ison, këtë këngë në dukje aq të thjeshtë s’të mjaftojnë veç fjalët e këngës, por mbi të gjitha, mendimi, pjekuria e studimi,e këtë nuk mund ta bënte më mirë se një bir i Labërisë, Timo Mërkuri.

“Kënga, gjithmonë ka qenë mbretëresha e shtëpisë dhe e jetës shqiptare”- thotë autori.
“Jo një mbretëreshë që ulej në fron, por ulej në sofrën e varfër të fshatarit, që kurrë s’rrinte pa këngë”- vazhdon ai.

Dhe vërtet, po të kemi parasysh historinë tonë të vërtete, dhe jo atë imagjinare, shqiptari dhe në lufte shkonte me këngë, e këngën se ka ndalur as para litarit.

Përshkrimi shpjegues i autorit, duke bërë paralelizëm mes isos, dhe mbretëreshës, jo vetëm që të bën ta lexosh me interes, por të “mban lidhur”- në lexim, se ç’do të mësojmë më tej.

Ja si e përshkruan autori, momentin kur fillohet kënga:

“Askush, s’guxon të bëzajë.Secili vendoset në vendin e tij, pritësi, kthyesi, mbajtësit e isos, ashtu si vendosen baronët, kontët, viskontët e kalorësit, para mbretit….të gjitha këto në të dhjetën e sekondës.Mjerë kush vonon, apo gabon.Ca të tallura janë më e pakta, në mos përfundoftë në plevicë”

Ai e përshkruan imtësisht,me një gjuhë kaq të thjeshtë, të kuptueshme e popullore, sa të duket se je ukur në kafé e bisedon me të.

 Shoqërimi i shpjegimit  edhe me nje tis humori té natyrshëm e bën më të lakmueshëm në sytë dhe vëmendjen tonë, gjithë ç’ka thuhet për iso polifoninë, sa ne, që s’jemi nga bregdeti, gati na vjen “zili” që s’e njohim mirë, e s’dimë ta këndojmë, këtë rit “mbretëror”, e se njohim nga afër këtë “mbretëreshë”.

“Iso”-ja këndohet në grup apo vetëm, por gjithmonë respektohet si një mbretëreshë”- thotë autori.

Ai që këndon, nuk e ndërpret këngën të të kthejë përgjigje edhe nëse e pyet apo flet”

Por  mos mendoni që autori është kaq ”egoist” sa “t’ia marrë mendjen” veç mbretëresha, ai është “zemërgjerë” e përfshin në këtë libër dhe “princëra” me sy blu e shpirt deti: E pikërisht legjendarin e këngës “iso”; Neço Mukon, ose Neço Himarjaotin.

Neço-ja, në Francë, në kurbet, sillej si princ, sepse shkruante si tá,por shkruante këngë, e në vend të luleve të vërteta qe mbillnin princërit, ai mbillte vargje.

“Ai sjell ne Himarë një lloj të re kënge”,-siç thotë autori, “duke i dhënë një “rol” zërit të tretë, hedhësit e duke e bërë më të zhdërvjellët këngën himarjote.Novatorizmi ishte,edhe në shoqërimin e këngës me instrumente siç do ta çonte në ditet e sotme këngën pilurjote Lefter Çipa”

Autori na përshkruan historikun e këngës, lindjen dhe zhvillimin e saj, pjesët përbërës të zërave në “iso”, duke na sjellë shembuj konkretë të këngëve e mënyrën si këndohen.

Është vërtet interesant leximi i librit, e jo vetëm gjuha,por edhe intensiteti i rrëfimit dhe shpjegimit, përfshirë  dhe elementin historik,të bëjnë të kalosh me dëshirë në faqen dhe kapitullin pasardhës.

Origjina e këngës polifonike është ceremoniali i vajtimit, e dokumentin e parë për vajtimin në gjuhen shqipe e sjell Marin Barleti për vajtimet e Lek Dukagjinit mbi vdekjen e Skënderbeut.
Autori futet dhe në detajet e vajtimit , mënyra si bëhet, si respektohet, nga kush bëhet, e normalisht as të shkon mendja, dhe çuditesh nga trajtimi dinjitoz, i kësaj gjendje në dukje kaq e thjeshtë, që na ka ndodhur të gjithë në jetë  ta kalojmë të paktën një herë :

”Vajtimi bëhet me ligje sipas traditës Himarjote dhe në përgjithësi të zonës të Labërisë, duke renditur cilësi të veçanta të të vdekurit”

“Dita e parë, kur atmosfera emocionale është e ndezur, nuk dallohet rregullshmëria, radha dhe zërat e vajtorëve,nga ndërprejet e shpeshta që i bëjnë ligjërueset njëra-tjetrës.. Por në të tretat, në të nëntat e në ditët në vazhdim, rregullshmëria e vajtimit bie menjëherë në sy”

Isoja është në këngë kolektive, vërtet e nis një moment marrësi, edhe pritësi, ndonëse ngrihet nje çast mbi të tjerët, shumë shpejt bashkohet me grupin e tërë, duke humbur anonimitetin, e duke dalë në pah kolektiviteti i këngës.

E pikërisht, ndaj nuk njihen këngëtarë me emër, por kur përmenden, përmenden si grupe:”Grupi i Pilurit” “I Bënces”I Himarës” etj.

Kolektiviteti i isos, shfaqet dhe tek natyra e vetë këngës, në tekstin e saj ku shumica bëjnë fjalë për bashkim e solidarizim.

“Ndodh që të ndodhesh diku vetëm dhe të ndjesh nevojën e këngës, at’herë personi bën vetë rolin e marrësit, të pritësit e deri tek imitimi i mbajtëseve të isos”- thotë autori.

Pra, në njëfarë mënyre, kjo është mënyra më e bukur për të mposhtur vetminë që është armiku më i madh i njeriut.

Ky libër, është një konglomerat dijesh, e të rejash që mund ti zbulosh rresht pas rreshti.Si mund të flasësh e të studjosh “ison”, të futesh ne botën e saj, e të mos flasësh për kërcimin që shoqëron këngën.

Vallja ashtu si dhe kënga,është pjesë e traditës jo vetëm labe, por dhe asaj shiptare në përgjithësi.

“Te heqësh vallen e rënde”-ështe një valle që, hiqet ngadalë pa të hedhura e spërdredhura, e pjesëtarët e grupit e hedhin hapin të avashtë, dy hapa para e një hap prapa, duke kënduar avash e duke mbajtur kokën pak ulur. Kjo valle kërkon një tekst kengë te rëndë epik.E në këto valle, burrat mbahen sup më sup, ndryshe nga gratë që mbahen krah për krahu”

Ja, kështu na e përshkruan Timo, “vallen e rëndë” duke na paraqitur çdo element të saj, që nga kënga që e shoqëron, përplasja e këmbës në tokë fort, thirrja “Houuuuu” uljen në gjunjë dhe duke vazhduar thirrjen, uljen në tokë.

Vallja e rëndë shoqërohet nga këngë të rënda që peshojnë çdo varg e fjalë.

 “Unë vallenë nuk e lë”, është një tjetër “histori”e treguar me vërtetësi, humor e realizëm, kur nusja që kërcente së bashku me shoqet, nuk ndal vallen e këngën as kur i shoqi bari, kishte tre muaj që s’e kish parë.

         “O burrë të keqenë,

           duro pak dhe per “atë”

           se une vallene s’e lë”

Kënga,ruhet e paprekur si rit, jo vetëm kur këndohet nga burrat, por dhe në rastin,kur vallja hiqet e këndohet lehtë nga gratë.

Vallja është e shenjtë si një ritual fetar, e askush s’guxon të pipëtije, e kështu dhe ajo, ka rregullat e saj.

“Kercenin vajzat, djemte burrat dhe pleqte.Gratë zakonisht të veshura më të zeza, respektonin zinë të cilën mund ta mbanin gjithë jetën, e s’kish rëndësi se për kë mbahej, në ish i ri apo plak.Vetëm në raste të caktuara, kur martohej djali i madh, i vogli apo i vetmi, ato hiqnin nga koka shaminë e zezë e hidhnin ne kokë një të bardhë,aman rrobat e zeza nuk i hiqnin kurrë”

Evoluimi i isos e këngës labe ndër vite është një ndalesë tjetër e autorit, e cila  të bën të “mbash frymën”, të imagjinosh,e herë- herë të shohësh me sytë  e mëndjes, dhe “të vësh në punë” dhe zërin për të kënduar pak “iso”, sepse në çdo rast bëhet shpjegimi me vargje i këtyre këngëve .

Të zgjohet dëshira befas të dëgjosh nga fillimi në fund një këngë labe me “iso”

Më 25 Nëntor 2005, Iso-Polifonia kaloi nën mbrojtjen e UNESCO-s, si një nga pasuritë e rralla të trashëgimisë kulturore botërore.

Iso-ja  mbetet një kryevepër e kulturës shpirtërore, shqiptarët që e kultivojmë atë e dinë dhe e ndiejnë më së miri,por e rëndësishme është që të tillë, tani e vlerëson edhe bota e qytetëruar nëpërmjet organizmave të saj ndërkombëtare, që e klasifikon ndër kryeveprat e njerëzimit dhe e merr nën mbrojtje nga dëmtimi, që në këtë rast është harresa.

Autori i mëshon dhe faktit, që “iso”-ja po këndohet gjithnjë e më pak nga brezat e rinj, por ajo ështe vërtet një thesar, e thesari ka vlerë në çdo kohë, periudhë  dhe etapë. Ai nuk ndryshket me kalimin jo të viteve, por edhe të shekujve.
Gjithashtu shqetësimi i tij i natyrshëm se mjaft vargje ndryshohen gjatë këndimit të këngëve të ndryshme duke humbur kuptimin e këngës,dhe lidhjen me të kaluarën e tyre, nuk mund të quhen novatorizëm, por shtrembërim të vargjeve, e jo të një poeti  çfarëdo por më të madhit :popullit.

E “meraku” i autorit, nuk shuhet kollaj.

Ai na shpjegon përsëri në shumë faqe ndryshimin mes polifonisë dhe isopolifonisë, e pas shumë arsyetimesh me bazë, na thotë se  kënga labe quhet “iso polifoni”, dhe jo thjesht  polifoni, se mé shumë zëra, mund të këndohen dhe mjaft këngë  të tjera, si marshe, hymne etj etj.

Ne iso, marrin pjesë të gjitha zanoret, që përdoren në gjuhën shqipe, duke i dhënë larmi, bukuri, bashkëngjitur tekstit që gjithmonë mbart  një mesazh te veçantë.

“Te kënduar “labçe”, do të thotë të këndosh me shpirt, më shumë se me zë.Sepse iso-ja del nga shpirti, e jo nga gryka”- shprehet autori duke i dhënë gjithë dashurinë, respektin dhe adhurimin e merituar, kësaj kënge e lloj të kënduari.

Libri i Mërkurit, vjen në vazhdën e mjaft librave të tjerë, qoftë poetikë, apo studimorë dhe është një paraqitje dinjitoze e autorit, dhe njëkohësisht me shumë vlerë , jo vetëm për shqiptarët e bregut, që këndojnë dhe njohin iso-polifoninë, por për çdo shqiptar që është i interesuar te dijë vlerat e kulturës kombëtare,lindjen dhe zhvillimin e saj.

Gjithashtu, duke qenë poet dhe eseist, studimet e tij nuk janë të ftohta e me një gjuhë të thatë e zyrtare,apo fjalë të “fryra” prej akademiku, por ato janë një diapazon i ngrohtë, ku hulumtimi i tij mbi isopolifoninë, të përfshin jo vetëm si shqiptaré, por mbi të  gjitha si lexuese.

“SHENJTËRIA E ISOS”, i sapodalë në qarkullim, është një libër me vlera kombëtare, sepse aty, gjejmë mjaft shkrime,hulumtime, studime e mendime të vlefshme të autorit, të cilat s’janë as më shumë e as më pak,por  jeta dhe kultura jonë në breza, të cilën duhet ta dimë  dhe të krenohemi  në mënyrë  të ligjëshme, të gjithë ne shqiptarët.

Unë jam veç nje zë, që s’mundem ta them, e të flas aq bukur për “ison”-të  cilën, autori ka vite që e e studjon,dashuron e servir vlerat dhe zërat e kësaj kënge që është një pasuri kombëtare endé e pahumbur dhe pa vjedhur.
Bashkë me leximin tuaj të këtij libri mbi historinë dhe lindjen  e isos, ne do të ndihemi krenarë për “madhërinë” e saj,e do dimë që të bashkojmë mendimet dhe zërat që Ajo, të mos humbë kurrë.

@ Drita Lushi.

Shtator 2013

KUR FLASIM PËR ARTIN JONIAN...

 ese dhe vëzhgime kritike


(Libri është 204 faqe dhe shoqërohet me një përcjellje të prof. Fatmir Terziu)

Mërkuri vjen gjithnjë e më i çmuar

Dr Fatmir Terziu

N

johja e hollësishme e varianteve të shumta të lidhjeve kulturore, akulturore dhe ndërkulturore që kanë ndodhur dhe ndodhin në pjesën e Jonit, janë jo thjesht një vëmendje e poetit dhe studiuesit Timo Mërkuri, por një arsye që vjen nga tre vëllimet me studime për iso-polifoninë dhe katër vëllimet me këngë, vaje dhe bejte piluriote në rrugën e tij hulumtuese. Me origjinë nga Piluri i bregut, ai vuri në funksion memorjen kulturore, pikërisht në atë rrugë që bëri Kadareja me “plakat e jetës”(1970: 37).  Mërkuri angazhoi memorjen dhe mesazhin nga “plakat e lagjes” (2013: 162). Kështu afria rurale me një zonë ku kulturat bashkëvepronin dhe jepnin mesazhe, ka ndikuar tek Mërkuri, dhe duket madje se ka një arsye tjetër të ndikuar nga “dija dhe njohuria”, ku ajo që thotë Frank Nopsca, për kulturat ndërvepruese është dhe një “zhbirim kryqkultural” me domethënie të veçantë (1910:43-44). Duke qenë se fusha e krijimtarisë joniane nuk shihet si e shkëputur, as nga gjeografia krijuese, as edhe nga lëmitë e artit, Kur flasim për artin Jonian, flet me një amalgamë të gjerë e reciproke tematikash. Mërkuri ndalet tek poezia e Matos, Zarballas, Kacalidhas, Dhramit duke theksuar se si Bregas ai di të ngjyejë penën e tij në artin e margaritarëve, por edhe di të theksojë se ‘nëpërmjet vargjeve të tyre ai e bën lexuesin të shohë botën (169).

Mërkuri thekson se “oi, oi” në poezinë e Zarballas nuk është thjesht një përsëritje, as edhe një tipologji poetike, por një lidhje akulturore me “gjamën” që vinte dhe vë në fuksion pasthirmat “eh, eh” kur fjalët e fundit thuhen në vend, dhe veprimet bëhen në ecje, duke ngushëlluar për ikjen e njeriut. Një gjamë e tillë korale, e ndërlidhur shqiptare, e karakterizuar nga vaji Bregas, është edhe një ndalesë e hershme e Mërkurit. Kjo pasthirmë është sa kulturore, aq edhe plagë shekullore e popullit, e gërricur “përsëri” ku sipas tij ka dhimbje, këngë, e “filloi të kullojë gjak”. Është një “oi, oi” e kurbetit, e vuajtjes dhe dhimbjes shqiptare. Por këtë Mërkuri e shpërndan edhe me poezinë e tij, ku mes tyre ka shumë dhimbje, shumë trishtim, ka shumë lot nëpër to.

Edhe simboli i dashurisë për autorin është një zemër e shpuar nga shigjeta. “Një dashuri që s’ka lotë, nuk është dashuri”, gjegjet arsyeja e autorit të Kur flasim për artin Jonian. Dhe jo më kot ai në vargun e parë të librit të tij të parë shkruan se “dhimbja është banore e qytetit tim” (ibid). Poezia e dhuruar nga Mërkuri në këtë kuadër është “mjalti i lotëve të tij”. Kjo e bën akoma më shumë të qartë se arti jonian është si një oqean. Ai nuk është thjesht një territor i lagur nga Joni. Ai është shenjtërimi i dyzetë poetik i vetë Sarandës, që kumton qartë alteracionin e saj tipologjik, mes fjalës së bukur të artit të saj shumë-dimensional. Këtu është edhe identiteti multidimensional i këtij arti, i këtij arti që mbart vlera.

Arti Jonian nuk është parcelë detare. Por ai ka guriçkat e veta. Tek ai masiv ka edhe gurin që ndez sevdanë. Ka edhe “Kambanën e dashurisë” të Kristo Çipës, për të cilën Mërkuri thotë se i është krijuar bindja se vetë “Kristua e ka vajtuar (ligjëruar) atë ditë të përcjelljes së të atit në varrezat e Shën Kollit në Pilur dhe më pas e ka hedhur në tekst, poezinë e tij kushtuar “Ati im”. Aty, në atë kënd Jonian, është edhe poezia e Spiro Llajos, poetit nga Janicati i Thellogos. Aty është vlera e poetit që merr ... fundo, është vlera poetike e Agim Matos. Ndihet matanë kornizës së kohës “Lirika e Jonit” e Kiço Papës.  Është e tillë se sipas Mërkurit në artin jonian ka vetëm ngrohtësi. Ngrohtësi në fjalë e vargje, në ndjenja e figura, në mendime e në ngjyra. Aty s’ka dimër e nuk bie dëborë (81).

Shtrati popullor i një poezie moderne vjen në këtë mjedis me vargun e Fatos Arapit, e cila ka brenda saj “një ligjërim, një vajtim me ligje, ashtu si deti ka në thellësinë e tij gjëmën e dallgëve dhe jo vetëm lojën e valëve” (86). Mërkuri përmend gjëmën. Gjëma, ose gjama, ishte vajtimi që bënin burrat. Ajo ishte një britmë dhe ata që bënin gjamën ose britmën quheshin britmëtarë, apo gjamtarë. Edhe britmari ishte profesionist. Ai e mori dhe e zgjeroi shtratin e tij pikërisht mes shtratit popullor dhe ky shtrat zgjeroi gjeografi. Kështu edhe mosha u zgjerua dhe kështu arti i tillë mori masa dhe përmasa të reja, të cilat Timo Mërkuri i zgjeron edhe tek sprovat e “Shenjtëria e isos” (botim i dytë i plotësuar).

Dhe mbas zgjerimit gjeografik vjen edhe “borxh ajrit” ku dimensioni shpirt-poetik baraztakon vlerat joniane. Këtu ndalesat për Ali Podrimjen, janë oaz tjetër lidhjesh. Vjen edhe takimi me poezinë e Petraq Dhimës (1956-1987) ku duken qartë edhe lulet e këputura në Mars, apo edhe kutia me paparunë e skica të Edmond Llaçit dhe shkrime të tjera që vijnë mes përmasave me diell e ngrohtësi të Drita Lushit, poetit që vjen duke ikur kushtuar Aqif Hysës, mjalti në hoje të Ymer Nurkës, qytetërimi që kishim harruar të Odise Kotes dhe intervista me Thanas Dinon.

Libri i ri i Mërkurit shton vlerat joniane. Në të njëjtën kohë Mërkuri vazhdon të bëhet akoma më i çmuar. Ai kërkon vëmendje më të gjerë, më akademike. Dhe këtë e kërkon jo vetëm libri, por vetë lexuesi i gjithanshëm i Timo Mërkurit.

Shenjtëria e isos

DOLI NË QARKULLIM BOTIMI I DYTË I PLOTËSUAR I LIBRIT ME SPROVA "SHENJTËRIA E ISOS" I AUTORIT TIMO MËRKURI NGA SHTËPIA BOTUESE "MILOSAO". ME NJË HYRJE TË PROF. DR. VASIL S. TOLE. LIBRI KA 222 FAQE DHE KUSHTON 700 LEKË.

Të dua moj…qëne…

Të dua moj…qëne…

Refleksione mbi një varg të këngës popullore

             

       Të dua moj…qëne….

 1- Është  varg i një kënge shumë të njohur  iso-polifonike, madje i një kënge shumë të suksesëshme, e cila këndohet  e përpunuar, nga këngëtarë shumë  të njohur të skenës shqiptare. Dikush mund të thotë se, do jetë një varg i rastësishëm, një lapsus në këngët tona, duke patur parasysh faktin, se në këngët tona popullore, për femrën në përgjithësi dhe për vajzën e zemrës në veçanti, artisti popullor ka rezervuar figurat më brilante, që rrezëllinjë finesë e shpirtëri edhe sot. Për këtë arsye, kjo përqasje e vajzës që dashuron me qenin  tingëllon pak si paradoksale. Më favorizuesja do ishte pranimi i një rastësie, i një lajthitjeje momentale në përpilimin e këtij vargu. Por duke patur parasysh se në këngët e popullit, asnjë fjalë e jo më një varg, nuk është e rastësishme, por është latuar e gdhëndur nga “ustai” dhe pastaj është vendosur në “murin “ e vargut, duke u matur me gone dhe duke u peshuar me plumçe, atëherë  më lejoni t’ju  them se edhe ky varg nuk është aspak i rastësishëm, por i zgjedhur, gdhendur e latuar, matur e peshuar dhe qëndron mirë e bukur në këngë. Këtë e përforcon edhe llogjika e thjeshtë se,  po të ishte  një varg i rastësishëm, do të ishte haruar me kohë e me vakt. Por fakti që këndohet në  këngë të ndryshme iso-polifonike, në variante të ndryshme, madje edhe në këngën popullore të përpunuar, në disa variante, bile me shumë sukses edhe sot, do të thotë se ky varg është , më së paku, në vendin e…duhur.

 Dikush do thotë (ose do mendojë) se me këtë varg fyhet femra, por duke e njohur psikologjinë e krijimit të këngës popullore unë ju them se, jo vetëm që s’ka kurfarë fyerje (qoftë edhe në rastet e “tradhëtisë” ) por te ky varg ka shumë …dashuri dhe …finesë.

 Le të bisedojmë së bashku për këtë.

 2-Pse poeti popullor ka përdorur qënin si figurë poetike krahasuese, ka një shpjegim të thjeshtë. Ai gjithë figurat poetike i ka marë nga jeta që njeh. Ai përmënd në këngën e tij, pemët dhe lulet, lumin dhe malin, borën dhe shiun. Vajzën e ka quajtur …gjeraqinë, kanarinë, sorkadhe, nepërkë, vitore, lule mali e lule fushe etj etj. Atëherë pse ta lëjë pa përmëndur qenin, shokun dhe mikun e tij më besnik të jetës dhe të punës? Pse jo, edhe rojen besnike të…mikes së tij…Është një qën, a u tërboftë…O qën o belec i bardhë/Lere mikenë të dalë/Të dalë jashtë në shkallë/Ti them nja tri-katër fjalë…

 3-Fakti që ai e krahason vajzën me …qenin është e shpjegueshme, në të dy rastet: në pabesinë dhe besnikërinë e qenit.

Unë gjithmon kam menduar se …pabesia e qënit, është thjeshtë besnikëria e tij ndaj të zotit.  Ky mësim më ka kushtuar …një kafshim qeni në fëmijërinë time, kur bashkë me djalin e xhaxhait filluam të përkëdhelnim e të loznim me qënin e tij, të lidhur te një fik. Loza mirë e bukur me qenin, madje i dhashë dhe bukën që kisha me vete, të cilën ai e kapërdiu, por kur unë ngrita dorën të këpusja një kokër fiku, qeni më nguli…dhëmbët te kyçi i dorës e s’më lëshonte, as nga të bërtiturat e mia dhe as nga goditjet e djalit të xhaxhait.I bërtiti xhaxhai nga larg, pra më lëshoi. Unë e shava..qen i pabesë, sepse më kafshoi, por më von pranova se ai i kishte qëndruar besnik  të zotit të tij. Me mua s’kishte ndonjë …kontratë…tolerance për fiq.

 3.a-Shpesh përdoret shprehja…qen i pabesë…Duke u larguar nga krahasimet politike  patriotike ose dhe nacionaliste të tipit…pushtuesi (turk) ishte qen i pabesë, … revizionistët x, qen tradhëtarë në shërbim të imperializmit y, krahasimi i vajzës që dashuron ose ëndëron (se) që e dashuron, me qenin, ka një shpjegim shumë të thjeshtë.

 3.b-Djemtë e rinj ëndërojnë për vajzat,  sikur lozin me to, siç lozin me qentë lëndinave, ku kullosin bagëtitë .  Vjen një moment që i besojnë ato që ëndërojnë. Madje mendojnë se edhe vajza që dashurojnë, mendon dhe ëndëron njësojë për ata.  Një shikim të ngrohtë të lëshoje vajza (rastësisht ose qëllimisht) është ura e hedhur mbi lumin e dyshimit, ndrojtjes, frikës (së djemve) nga mungesa e eksperiencës, urë, mbi të cilën djemtë nisen turavrap.

Ky është momenti që ata guxojnë të bëjnë propozimin e pare,duke bëlbëzuar… (Asnjë djalë nuk e mba mënd se çka “dërdëllitur” në propozimin e parë, por kjo s’prish punë, se asnjë vajzë nuk e ka patur mëndjen te fjalët që thoshte djali. Ajo jetonte …poezinë e …propozimit të parë. Më pas filloi …proza).Vajzat, fillimisht të gjitha refuzojnë, duke shpresuar për një ripropozim, madje më romantik se i pari. Pse jo edhe më të guximshëm, më konkret. Ato refuzojnë, (me gojë dhe jo shpirtërisht) gati instiktivisht dhe nuk mund ta kuptojnë që ky refuzim, është si një goditje  tokmaku mbi ëndrat dhe shpresat e djalit, i cili në vend që të  insistojë dhe avancojë, bie në dëshpërim. E quan tradhëti nga ana e vajzës këtë refuzim, sepse në ëndrat e tij, ajo i kishte pranuar, premtuar etj.

Të dashurosh do të thotë të jetosh  në ëndër (nuk e di në e kam lexuar diku këtë ) . Kështu jetojnë djemtë kur u troket dashuria, u ikën gjumi dhe jeta u bëhet ëndër. Dhe në këtë jetë-ëndër ata jetojnë vetëm me… vajzën që duan, ndaj dhe refuzimi i saj quhet pabesi prej tyre. Dhe krahasimi më i afërt për pabesinë është…qeni.

…Besëqënia më gënjeu/Më dha fjalën(në ëndër) dhe ma ktheu/Gënje moj qëne gënje/Në ta bëfsha me ile,( me siguri e ka fjalën për ripropozimin,ku do shkojë me më shumë mënd)…këndon ai me dëshpërim, e pse jo, edhe me disa lotë në faqe (se shpirti i është bërë det nga lotët )

 4-Dëshpërimi është i madh, por ama dhe në këtë dëshpërim, ai nuk e cënon figurën e vajzës. Ai e ruan të pastër figurën e saj, duke ruajtur në këtë mënyrë pastërtinë e dashurisë  së tij. Ai vërtet e quan … qëne…,duke femërizuar emrin mashkullor qen, por ama ai i  shmanget me lezet  përdorimit të emrit ofendues femëror të qenit (bushtër), emër cilësues për femra me vese, i përdorur vetëm nëpër debate të ashpëra pijanecësh nëpër mejhane dhe  që nuk është hasur në asnjë  këngë popullore. Populli  nuk e ka ndyrë tempullin e këngës, as në grindje gjaknxehta dhe as në pije e sipër.

 5-Pastaj, pas ripropozimit dhe pranimit të vajzës, ai vijon ta thërasë  me këtë emër me përkëdheli, duke na kujtuar lodrat që bëjnë zakonisht djemtë e rinj me qentë e vegjël, duke lozur nëpër livadhe. Madje shpesh edhe fëmijën vajzë e quan  me përkëdheli…kone.

 6-Dhe së fundi, besnikëria e qenit ndaj të zotit është proverbiale. Këtë besnikëri të përjetëshme dëshiron dhe  djaloshi i dashuruar nga  mikja e tij, në jetën e tyre të përbashkët..

 7-Pra, ky cilësim nuk ka asgjë ofenduese, në konteksin e krijimtarisë popullore, por mbart në vetvete dashuri, pjekuri dhe finesë.

 Kemi shumë nevojë për të tria këto veti, për krijimtarinë tonë.

Mjalti në hoje

Mjalti në hoje

Timo Mërkuri

Mendime mbi vëllimin poetik “Peng midis Ekuinoksesh” të Ymer Nurkës

Është i njohur fakti që, poezia lirike, si një ndër krijimet më të lashta letrare, me fillesë qysh në kohën kur njeriu filloi të mendojë dhe të flasë, fillimisht vetëm këndohej me  lirë( prej nga e ka origjinën edhe emri i saj), duke u bërë kështu  indirekt edhe mbështetëse e tezës darviniane se, njerëzimi ka komunikuar, së pari, nëpërmjet  këngës (tinguj, melodi dhe tekst i kënduar) dhe më von nëpërmjet fjalës së artikuluar.

Nuk e di pse mu kujtua ky fakt, ndërsa lexoja vëllimin  me lirika të Ymer Nurkës ... ”Peng midis ekuinoksesh”. Kjo ndoshta edhe nga përshtypja tjetër, se ndërsa kaloja nga një poezi në tjetrën, më dukej se asistoja në një festival folklorik, ku çdo grup përfaqsohej nga një poezi, apo anasjelltas. Jo dhe aqë nga tema dhe mënyra tradicionale e të shkruarit se sa nga meloditë që emetonin vargjet poetike. Sepse më shumë se vargje ato janë mbartëse melodish, ashtu si hojet në pite dylli, janë thjeshtë mbajtëse mjalti. Veçse këtu ky mjaltë të shijon ta marësh  me gjithë hoje.

1-Shume lirika e kanë  fillesën te kënga popullore, madje autori edhe specifikon vargjet tipike të këtyre këngëve. Por ndërsa është marë fillesa, motivi, shtrati i lirikës është ngritur në një nivel bashkëkohor artistik, duke na dhënë një poezi fine. Por edhe kjo është realizuar në disa  mënyra:

1.a-Psh te “Kënga e Siles së bukur”, ndërsa në variantin popullor është vajza që këndon për kaçakun Shahin Matraku me vargjet (cituar edhe nga autori): Do ta prish shtëpinë, do ta bëj lëndinë/Do ta mar moj Dado kapetan Shahinë….te lirika e Ymer Nurkës është kapedan Shahin Matraku që vuan e rënkon…Tridhjetë ditë sëmurë, na kishte kaçaku/ S’bënte derman mjalti,s’bënte as farmaku…për të mbritur te vargjet brilante….Çelën lulet çelën, oh në tre livadhe/Po puthej ariu, bashkë me një zorkadhe.

1.b-Në disa poezi autori vijon motivin popullor, në të njëjtën linjë, si  te  poezia “Çup e Veli Beut”, ku vargjet dhe shtrati  origjinal, na japin një skicim portreti të një vajze të bukur…Në mes të Përmetit, një zambak i bardhë/Çup e Veli beut me nishan në ballë... , poezia e Ymerit  vijon me kalimin e plotësimit dhe  “ngjyrosjen” e portretit, dhe ajo që ka më shumë rëndësi, është fakti se ky portret është, në lëvizje …Bijë e vogël ishe, thesar i babait/ Shtatë a tetë sylina, çezmat e sarajit/Më freskoje gjinë të ndezur prej Majit/Të dehur prej moshës, të drojtur prej fajit…Mushka me revan,kali yt me trok-ë/Si s’këputej beli, sa dy çepirok-ë… Citimi në vargje i mënyrës së ecjes së kafshëve, shoqëruar me përsosjen e portretit fizik të vajzës, nënkupton  një rrugëtim krushqish, që shpien nusen të dhëndëri. Kjo saktësohet te vargjet fine të mëposhtëme … Ah, po te bandilli, vajzë kur të shpunë/Tri dit e tri net, s’fjeti syri gjumë/Ti më ishe shtrati , ai derdhej  lumë/Ai ishte dielli, ti ndrije më shumë…

1.c-Te  kënga“ Të rrëmbeu bandilli”, motivit të njohur popullor me vargjet …Të rrëmbeu bandilli për gishtrinjt e dorës/Në qafë ç’na more, Sofik e Borovës”, ndërsa i qëndron besnik në linjën poetike, e sposton vëmëndjen te  varfëria e skajëshme e vajzës, duke na e dhënë edhe këtë me një finesë artistike….Të gjithë po flinin, ti syrin filxhan/Vështroje shtëpinë, ç’të merje nishan/Për belin e hollë s’pate një kollan/Për gushën e bardhë s’u gjend një gjerdan….Sa e sa vajza u martuan kështu, duke marë për pajë…Një shami mëndafshi,plot për plot me ëndra…

2-Në letërsinë shqipe është e njohur lirika,  e peisazhit, trajtuar, si nga Naim Frashëri, De Rada, Çajupi, etj, për të aritur majat te Lasgush Poradeci. Në këto poezi, autorët me një ndjeshmëri dhe finesë  të lartë artistike, kanë çfaqur bukuritë e natyrës shqiptare. Ndjenjat e tyre të dashurisë për atdheun i kanë derdhur në peisazhet e poetizuara. Kujto, psh, Bagëti e Bujqësi të Naimit ose poezinë Poradeci të Lasgushit, për të parë se si shpirti i poetit është derdhur në peisazhet shqiptare, të pikturuara poetikisht prej tyre.

2.a-Por te Ymer Nurka nuk është shpirti në shërbim (pasqyrim) të peisazhit, por është peisazhi dhe elementët e tij në shërbim (dëshmi) të shpirtit. Qysh në vargjet e para, që shpesh janë “peisazhiste” e kupton se vjen “tërmeti” i ndjenjave…

…Pllajë moj me lule shumë/A s’mi vë shqerat në gjumë/Se vjen syzeza në shtrugë…

 ….Dy shtëpi me plloça, anash me ballkone/…/Seç ma solli fati, të kem dy gjitone…

…Ky curill i kroit, në një fije peri/Varet e s’këputet, ç’paska vall i mjeri…(Vetiu të kujtohet vargu lasgushian…Kroi i fshatit tonë, tetë sylinjarë/Në tetë krahina qënkej kroi i parë..) Do mjaftonte vetëm ky krahasim për ta konkretizuar idenë e raportit peisazh-ndjenjë dhe specifikën e këtij raporti te poezia e Ymer Nurkës.

3-Tema e lirikave të Ymer Nurkës është tema e dashurisë me hovet,  brengat, dhimbjet e lotët e saj, të cilat , të pasqyruara poetikisht e bëjnë më të bukur, më sublime këtë ndjenjë. E pra, është bukur të vuash nga dashuria si në lirikat e Ymer Nurkës.

Aty gjen që nga :

a- hiret e vajzës…Faqen porsi kartë,buzën gurgule/Floku  yt i artë, supesh kadife… Të zbret pal e flokut gjer në maj të thoit… … Cipëlara në flori…Porsi brum i ardhur të kërcejnë gjinjtë…Syt e tu të kthjellur porsi dy burime.. Sumbullat e gjirit si rubin i prushtë/Njera ridhte mjaltë tjetra pikon musht..etj

b-deri te ndrojtja dhe frika e njohur e djemve, përpara vajzës që ata dashurojnë…Ti më the një fjalë, unë të thash një lutje…Duke ëndëruar të gjorët nuk fjetën…Nga hiret që mbaje, djemtë se çi çmënde….Me një reze syri,çma dogje fitilë…

c-Por ajo që duhet theksuar edhe në këtë rast, është fakti se, pikturimi i këtyre portreteve dhe ndjenjave është bërë me penelata të holla ngjyer te arti  popullor, ndajë dhe  është plot dritë natyrale. Të duket sikur autori është ulur diku në një lëndinë   pranverore, zgjat dorën e këput lule dhe me petalet e tyre krijon mozaikun poetik të dashurisë. Prandaj vargjet e Ymer Nurkës emetojnë te lexuesi, si rrallë në poezinë shqipe ( duhet thënë me përjashtim të Lasgushit) edhe aromën e natyrës shqiptare.

4-Poezia lirike e Ymer Nurkës është plot melodi, ashtu si hojet e bletëve janë mbushur plot mjaltë në pranverë. Kjo jo vetëm te poezitë me fillesë këngë të njohura popullore, të cilat lehtësisht këndohen me motivin e tyre fillestar, por edhe te poezite e krijuara  prej tij, me burim fantazinë e autorit.

Le të lexojmë vargjet e poezisë Fllad…Farfurin kjo gusha,fërfërin fustani/Tek fërgëllon shpirti, më flladitet xhani… Shikoni pak, melodia buron te gërma”f”, e foljeve farfurin (gusha),fërfërin(fustani),fërgëllon(shpirti),flladitet (xhani) dhe kjo është një melodi e ëmbël që të imponon nje ngritje koke dhe tundje të supeve. Kjo është e shpjegueshme, sepse flitet për hiret e vajzës që duam. Ndërsa kur autori flet për brengën e tij…Për zjarret që ndeze, mua më del tym-ë/…Unë të lyp si vesa, ti tretesh si brymë/Më shket nëpër gishta, si të ishe frymë…, natyrshëm që këndohet me dhimbje, madje duke tundur kokën në pozicionin gjysëm ulur, si të tregosh që mbi supe ke një peshë të madhe brenge.

…Këmbëshkelura në vesë/Ç’deshe që më re në pjesë/…Un’ një hap e ti hedh pesë/Më bëre burim në djersë… thotë autori te poezia Margaritar dhe unë ju ftoj që ta krijoni vetë melodinë. Në rast se do bënim një sondazh mbi melodinë  që ju do ti afronit këtij teksti, unë ju siguroj që melodia popullore do kishte prioritet, madje shumë do sugjeronin edhe tipin e valles së të rinjve që do ta shoqëronte atë.

Mos doni të këndojmë këngën e gushëbardhës…Gushëbardha si fildishi/Obobo mëndjen çma prishi/Vishi moj të linjtat vishi/Vishi se më ngjethet mishi…Lere fare se vërtet na ngethi mishin kjo këngë. E pra, ne  thamë ta këndojmë këngën dhe jo   të lexojmë poezinë.

5-Sepse vërtet lirikat e Ymer Nurkës e kanë  melodinë(mjaltë)  brenda “hojeve” të gërmave, fjalëve e vargjeve. Ato më mirë këndohen se sa lexohen.

6-Kjo shpegohet thjeshtë. Lirikat e Ymer Nurkës janë mjalti i “ri”, prodhuar nga nektari i luleve të kësaj pranvere, që bleta poet e derdhi në hojet e formatit të lashtë. Por dallohet lehtësisht që mjalti është i ri, sepse kanë aromën e luleve të reja,  të çelura në  shpatmalin e sotëm të shpirtit të popullit, dhe si të tilla, marin ushqimin që të afron ky mal, plot burime melodish. Mali është i lashtë, lulet janë të reja, i ri është edhe mjalti, pa ç’ka se është “derdhur” në hoje të vjetra. Lulet e malit nuk i njohin serat e ngrohta me temperaturë të kontrolluar dhe të ushqyerin me   kimikikate. Si të tilla edhe figurat  i kanë të “harlisura” dhe fjalët rjedhin lirshëm nëpër vargje si uji i lumit në shtratin e tij,duke u rëzuar befas nëpër kaskada..

…Ndërsa nën sqetull mbaje dy sepete/Njërin plot me këngë, tjetrin plot me derte..

… Me këmbën e zbathur, më shkelje ndër zalle/Cili t’erdh i vdekur edhe ti s’e ngjalle/Çtë lidhte magjia e zgjidhje me falle…

…Trëndafil i çelur priste njëzet maje/Ritur e vesitur me lot prej sevdaje….

…Ç’ne e solli fati të kem dy gjitone/Njera prish dy botë, tjetra shëmb dy frone…(Ore Nurkë, mos do e shesësh gjë shtëpinë, se ta blej unë.Për hatër të gjitoneve).

7-Te Ymer Nurka hasim, si te të paktë poetë,  bukurinë magjike të  gjuhës popullore shqipe. Me fjalë gati të haruara, nga mospërdorimi, ai krijon një mozaik poetik të këndshëm, ku të ngelen të fiksuar sytë e mëndjes dhe shpirti brof plot ngazëllim, sikur të ketë gjetur një thesar të humbur dikur... Poeti e dashuron gjuhën shqipe, ndajë dhe me fjalë gati të haruara krijon relieve vargjesh me një tingëllimë melodioze, duke  marë në mbrojtje e duke dëshmuar lashtësinë, por edhe elegancën e brishtësinë e kësaj gjuhe. Unë do të thosha se studiuesit e gjuhës shqipe kanë se ç’të vjelin në “vreshtin “ e vargjeve të   lirikës së Ymer Nurkës

…Çdeshë me mua u puqe……Faqen porsi kartë, buzën gurgule……Ky curil i kroit në fije të perit……Plaste sher e bëhej gjëma…Në një vërsë me ty u rrita……Me tamlin që rjedh ndër cica……Si nepërka ndër shullëre……Ritur me pekule…etj etj duke i trajtuar këto fjalë, jo si relike në stendat e muzeut, por si  fëmijët të rikthyer në shtëpi, pas një  emigrimi të gjatë, në  krye të sofrës.

8-Vargëzimi i disa shprehjeve popullore i ka shtuar koloritin lirikës së Ymer Nurkës, duke e bërë atë më shumëngjyrëshe dhe më melodioze. Dhe kjo shumëngjyrshmëri e melodi është si një ylber që krijohet në kaskadat e vargjeve dhe të mendimit, ku shpërthejnë stërkalat e shprehjeve…

…Unë dridhem në ethe,ti më ndez kongjillë….Detet t’i dhashë blu, ti mi do jeshilë… …Po më shteri vaji, ç’e dua kandilë…...Këpucët e larta me taka si urë/Me qejf do të shkonte për nën to çdo burrë……Dhe në jam i marrë, jam se jam i gjallë/Se nuk ka të vdekur që të vij vërdallë……Ç’të mirë i kish bërë që të mirë s’gjeti/Mori për dhuratë shtatë ball tërmeti …

Me këtë rast mu kujtua shprehja e Lasgush Poradecit se …asnjë poet s’mund të krijojë pa studiuar  poezinë popullore….

Ymer Nurka, jo vetëm që e ka studiuar, por edhe e ka përvehtësuar. E ka bluar në  shpirtin e tij grurin e poezisë popullore dhe me miellin e tij, ka gatuar lirikat, aqë fine të këtij vëllimi poetik,duke ardhur para nesh si një poet modern.

9-Të kuptojmë dhe të pranojmë një gjë,Ymer Nurka është një poet shqiptar, por njëkohësisht ai është edhe një poet  modern shqiptar.Lirika e tij çfaqet edhe si një dukuri europiane, qoftë për lirizmin e saj, qoftë edhe për nivelin  e lartë artistik. Në lirikat e tij, ka një dëndësi maramëndëse figurash artistike, por që çuditërisht, ato nuk pengojnë njera tjetrën, por  të duket se janë  lule të një peme, dëndësia e të cilave tregon se është …stina e lulimit.Ai shkruan thjeshtë dhe qartë, pa u përpjekur të imitojë apo të vihet në garë për t’ja kaluar poetëve të tjerë. Ai  i “kreh” vargjet shpejt e shpejt, siç kreh një vajzë flokët para pasqyrës me nxitim, se dëgjoi befas sinjalin e djaloshit që e fton në takim.Poeti  nuk e ka problem pse kjo vajzë është  veshur  me …tumane. E pra, poezia e tij është  dashuria shqiptare  tek lëviz në “odat” e vargjeve, në pritje të atij sinjali dashuror, që përmban gjithë muzikën e …lumturisë.

Poeti e dashuron këtë botë, plot muzikë e poezi. Ajo edhe e ka shpëtuar shpirtin e tij nga “ndotjet” akustike dhe “mbetjet” urbane. Aty gjithë vitin ka gjelbërim, muzikë, vajza të dashuruara e trima të ndrojtur para vashave, që s’flasin me fjalë por bisedojnë me sy, që ja lexojnë fjalët njeri tjetrit që te shpirti ku lindin, pa pritur të mbrijnë te buzët. Këtu dhe dimri është verë .Këtu ka lotë të ëmbël, të një dhimbjeje  që  dëshiron ta keshë gjithë jetën.

Këtu, në botën e tij  magjike, Ymer Nurka ka mbetur peng midis Ekuinoksesh dhe sdo të largohet prej andej. Ai, aty është në shtëpinë e tij.

Le të shkojmë ne te ai.

Të mrekullohemi.

Ky det qe nis nga zemra

Timo Mërkuri, ky det që nis te zemra …

Thanas Dino:-Intervistë me poetin dhe studiuesin Timo Mërkuri

Pyetje:-Kisha menduar për titull të intervistës disa variante si psh; Timo Mërkuri në …libra me vjersha, në…. përmbledhje me këngë popullore dhe në ...libra me studime, por ja që më pëlqen ky varg i yti dhe e zgjodha  per ta vënë  në titull. Besoj se mund të bisedojmë për çfarë të duam, apo jo?

Përgjigje;-Faleminderit që e nise bisedën me një varg timin. Kjo është mënyra më e mirë për ta ‘’robëruar’’, për ta bërë për vete një poet. Dhe me që unë u bëra ‘’robi yt’’  tashmë,  do t’u ‘’bindem’’ kërkesave tuaja,  gjer në momentin që do ‘’revoltohem’’ dhe do ‘’ngre krye’’. Por gjer sa të vijë ai moment, do derdhë shumë ujë në det lumi i Bistricës. Pastaj, bisedat me ty, janë vërtet një kënaqësi për këdo, e jo më për mua,  që i kam provuar.

Pyetje; -Edhe pse ju njohim, po ju pyesim; Kush jini ju?

Përgjigje;-Unë jam Timo Mërkuri… dhe prapa… s’më vjen historia. Jam unë ai që vrapoj pas historisë dhe historive, (si bleta pas luleve), për të vjelur prej tyre ‘’nektarin’’ e për të prodhuar mjaltin e poezisë. Dhe këtë mjaltë  prodhuar viteve, e kam derdhur në  katër vëllime poetike (pa përfshirë  këtu një vëllim të përkthyer në greqisht), tre vëllime me sprova e studime për iso-polifoninë, novelën “Thomai që mbolli kripë”, librin me  esse “Epoka që verbon poetët”.

Kam hulumtuar, mbledhur e botuar, shoqëruar me shënimet përkatëse nja katër vëllime me këngë,vaje e bejte pilurjote etj, etj.

Tani më thuaj ti, a të ka pëlqyer ‘’mjalti’’im, apo si gazetar pëlqen vetëm ‘’të thartat’’.

Kam lindur në Sarandë dhe këtë e konsideroj një fat të madh. Jam diplomuar për financë dhe kam punuar dhe punoj në sektorin e financës.

Pyetje:-Ç’kanë të përbashkët financa me poezinë?

Përgjigje:-Për ju, asgjë. Për mua financa është një poezi më vete, që të  habit me konçizitetin e saj. Në ato  pak faqe bilanci, në ato shifra renditur me skrupulozitet, unë lexoj  rezultatin e një pune periodike (mujore, tremujore apo vjetore) të  një grupi njerëzish. Te kjo poezi nuk ka fjalë, aty ka shifra që flasin. Por edhe te pentagrami,  janë notat që flasin, teksti është komentues....

Pyetje;-Ç’do të thotë të jeshë nga Piluri?

Përgjigje;- Kur isha i vogël, dëgjoja shpesh të thoshnin ‘’hajdut nga Piluri’’ ose ndonjë tipi ngatërestar,  plakat e lagjes t’i thoshnin;-Ti more djalë do keshë në bark ,ose shejtanin ose ndonjë “pilurak”. Unë nuk i kuptoja çdomethënie kishin, aqë më tepër që  unë kam lindur në Sarandë dhe vizitat e mia në Pilur kanë qënë të pakta, kjo e kushtëzuar  nga problemet ekonomike familjare, në fëmini e rini dhe nga largësia e punësimit, më pas. Por për fat të mirë, në s’vajta unë në Pilur, Piluri  erdhi ai tek unë me gjithë madhështinë dhe humanizmin, legjendat  dhe përrallat, trimërinë e zgjuarsinë e tij. Erdhi e më mbuloi të tërrin.  Në fëmini,  atë ma solli në Sarandë gjyshja dhe nëna, me këngët e përrallat, të cilat edhe sot nuk i kam haruar dhe i kam cituar  nëpër librat e mi.  Pastaj, çuditërisht, gjeta Pilurin  e këngëve dhe rapsodëve dhe atëherë ndjeva, më shumë se sa e kuptova, se unë gjithnjë kam qënë në Pilur, ndonëse jo fizikisht.

Të mësosh se edhe Zeusi  flet me fëshfërimën e  lisave  të Pilurit, të mësosh e të ndjesh se je pasardhës i një fisi të lashtë, tejet të lashtë, aqë sa të të ketë mbetur  edhe emërtimi ‘’bir i këmbëcjapit’’, duke nënkuptuar në këtë Panin e Madh, kjo  ndjenjë  të vë para një  përgjegjësie morale. Është si të jeshë duke mbartur  një thesar në shpinë, të cilën do ta shpiesh  të pacënuar diku larg, nëpër kohëra. Qoftë edhe duke ecur përmes  njerëzve  që të ngacmojnë.

Të jesh pilurjot është  edhe si të mbash një amanet të shënjtë, jo thjeshte si trastë në shpinë, por si pjesë organike, pikërisht në gjakun tënd.

Më pas, duke njohur historinë e Pilurit, fshatit të djegur tre herë vetëm pse nuk pranoi të   ndëronte fenë,  fshatin  e aqë trimave, kapedanëve e kuvendarëve, vetkuptohet që të ritet ndjenja e krenarisë së origjinës.

Duke shkruar për Pilurin, në një poezi them;

Në këtë majë mali  u ka hije/Të  bëjn’ kuvend a të këndojnë/Vetëm poetët dhe …perënditë/ Këtu i kemi ne shtëpitë.

Vetëm katër vargje, por s’besoj se duhen më.

Pyetje;-Po të jesh poet nga Piluri?

Përgjigje;-Më kupto, të lutem. Në Pilur, vetëm në shekullin që lamë pas, kanë krijuar   mbi tetëdhjetë rapsodë, të nivelit të lartë, që u kanë rezistuar kohërave..Ose që të jem më i saktë, nga hulumtimet e mia, që u përkasin vetëm kohëve të vona, kam ‘’takuar’’ kaqë rapsodë  dhe krijimet e tyre. Poezia është pjesë e jetës në Pilur.Të folurit e të ngacmuarit me bejte, vajtimet e famëshme të grave e plakave pilurjote, të vlerësuara  kudo,  janë si tempuj të shënjtë . Nuk është e lehtë të hysh e të pranohesh si poet në mjediset poetike të tilla, gati gati aristokratike. Po të sqaroj diçka  për ta kuptuar, duke marë shëmbullin  nga ceremoniali i vajtimit me ligje. Në qoftë se në një mort, një vajtore nis e  ligjëron dhe e ngre, e vlerëson më shumë nga sa duhet të ndjerin, vajtoret e tjera, me vajtimin e tyre të mëpasëm e korigjojnë menjëherë lartësimin e pamerituar të vajtores së mëparëshme dhe këtë korigjim janë gati ta mbrojnë edhe me sherr, edhe brenda shtëpisë së mortit.

Kur kushte të tilla të vështira u vihen, ose më saktë u vetëvihen rapsodëve, bejtexhinjve apo vajtoreve, duhet të kuptosh që poetëve u kërkohet shumë më shumë.

Pyetje:-Po në Sarandë, si është klima  letrare?

Përgjigje:-Në Sarandë klima është e ngrohtë. Nuk e kam fjalën për këtë pragsezon plazhi, por për klimën letrare…

Pyetje:- Më fal që të ndërpres, por dua të sqaroj diçka që kam dëgjuar. Thuhet se në Sarandë jeni mbi 80 poetë që…

Përgjigje:-Boll me këto statistika bufatorike, që të kujtojnë …rendimentet në parcelat e misrit të N.B.Vrinës, dikur. Pse ç’janë poetët, misër që mbillen në parcela eksperimentale, me kubikë e pa kubikë. Më kujtohet me këtë rast Basho, i cili diku ka thënë se një komb është fatlum, në qoftëse në një shekull nxjer një poet të madh.…Një qytet  duhet të ndjehet i nderuar në rast se një poeti, bir apo bijë e tij, i kujtohen pas disa vitesh katër apo pesë poezi të tij. Madje  ka detyrimin moral t’ja kthejë borxhin e ..nderit.

Pyetje:-…mbi këtë shifër mund të shtoj edhe mbi 200 libra të botuar…

Përgjigje:-Nuk po miremi vesh, më duket. Unë të flas për poetë dhe poezinë, ti më flet për libra të botuar dhe vargje të shkruara…Më kupto miku im. Çdo gjimnazist i ka bërë një poezi dashurie shoqes së bangës ose shoqes tjetër, dhe çdo gjimnaziste i ka derdhur në vargje emocionet e pritjes,takimit, puthjes dhe zhgënjimit të parë, por ata nuk qenë dhe nuk u bënë poetë dhe ato vjershëza nuk janë poezi. Të gjithë pensionistët shkruajnë kujtime dhe bëjnë bejte, madje dhe i botojnë me kushtime dhe amanete, por nuk janë  as shkrimtarë dhe as poetë.

Le të ta sqaroj pak më ndryshe. Të gjithe ne vemi në kishë, në pashkë e krishlindje, ndezim qirinj, lutemi, marim naforën e bëjmë kryqin dhe këndojmë hymne e lavdërime fetare... Por ne jemi thjeshtë besimtarë, ndonëse jemi gati njëmiliardë njerëz. Ne nuk jemi as shënjtorë dhe  as profetë  dhe askush nuk pretendon që është Jezusi. Ai është një dhe i vetëm, madje edhe në shkrimet e shënjta  ai  quhet “I vetëmlinduri”. Kështu dhe poeti, në mes të një mase të madhe  lexuesish, recitueshish, shkruesish (shpesh grafomanë) është një i vetëm. Shpesh herë është ai, i heshturi, i drojturi.

Mund të keshë shkruar …tetëdhjetë libra poetikë…dhe të mos jesh poet, ashtu si shpesh mjafton vetëm një vëllim poetik, që të tronditë botën letrare dhe ti ndryshojë orbitën globit…poetik.

Pyetje: Po ti, ku je?

Përgjigje:-Unë? Unë kam ca  vite që kam marë rrugën për të shkuar te Tempulli i Poezisë. Për të bërë një lutje a për të bërë një …fli. Për P(oezi)erëndinë. Ky tempull qënka në majëmali dhe shtegu qënka i ngushte e i  thiktë. Shumë kanë mbritur para meje. I dëgjoj  këngët (himne dhe lutje)  dhe e ndjej  aromën e “flive” të tyre, siç ndjehet në oborin e kishës, aroma e qirinjve të ndezur. Unë  ngjitem. Nuk e di  në do arij dot te obori i këtij tempulli, por dhe në mbritsha, do trokas te porta e tij, të cilën, nuk e di në se do ma hapë ndokush, ndonjëherë.

Këtë doje të dëgjoje? Dakort, është dhe kjo një pjesë e të vërtetës, madje finalja. Por në fakt ka dhe një anë tjetër, më njerëzore. Poezia, në veçanti dhe shkrimtaria në përgjithësi është  shndruar në një farë oksigjeni për mua. Unë nuk shkruaj, që të më shohin të tjerët që shkruaj e të më vlerësojnë. Unë shkruaj, sepse nuk mund të ri pa shkruar. Ashtu si çdo njeri, që s’mund të rojë pa thithur oksigjen.

(Më duhet që  t’ju them se shprehja në korsiv, nuk është e imja, por e një poeteje, dhe unë e citova motamo, në respekt të  shënjtërisë  që ajo përmban dhe të faktit që është  shprehja më konçize e të  vërtetës sime.)

Pyetje;-Ç’mesazhe përçojnë librat e tua me poezi?

Përgjigje;-Më  kanë thënë se poezitë e mia kanë shumë  dhimbje, shumë trishtim, ka shumë lot nëpër to. Po a s’më thoni, si mund të mos derdhë lotë poeti në trazirën e ’97, kur më shumë shihnim makinën e  varrimit të ecte rrugëve  të qyteteve se sa taksitë. Kush do këndonte këngë gazmore ndërsa numëroheshin ditë për ditë viktima njerëzore.

Pastaj unë kam një mendim tjetër për poezinë. Poezia e vërtetë është poezia e dhimbjes, jo poezia entusiazte. Edhe simboli i dashurisë është një zemër e çpuar nga shigjeta. Mendoj se dhëmb edhe gishti kur çpohet me një gjemb e jo më një zemër e çpuar nga shigjeta. …Një dashuri që ska lotë, nuk është dashuri…thotë një fjalë arabe.

‘’Dhimbja  është banore e qytetit tim’’  është vargu i parë i librit tim të parë.

Duke kënduar për të, unë ftoj gëzimin njerëzor të vijë  e të bëjë si zog, folenë te pema e dhimbjes. Duhet ta njohësh dhimbjen që të kërkosh lumturinë.Për vete e për të tjerët.

Pyetje;-Si do e karakterizoje  poezinë tënde?

Përgjigje;-Unë mendoj se poezia ime është aktuale. Por ju  dhe lexuesi duhet ta dini më mirë. Unë e shkruaj, ju e vlerësoni. Unë ua jap ‘’mjaltin’’ e lotëve të mia, mos ju duket shumë i kripur? Se i sheqerosur e di që nuk është.

Pyetje;-Ç’lidhje ka poezia jote me artin popullor,( iso-polifoninë) dhe si rri me të  e ndaj tij?

Përgjigje;- Ç’lidhje ka drita me lumin, që buron rrëmbyeshëm teposhtë, hyn nëpër turbine e përsëri del e përfundon në det? Në pamje të parë  s’ka lidhje fare.

Në pamje të parë poezia ime s’ka asnjë lidhje me artin popullor, me krijimtarinë popullore, qoftë ajo edhe në prozë. Unë kam vjersha të shkurtëra, populli ka  rapsodi të gjata.Unë i kam në varg të lirë, populli i ka në vargje të rimuara.

Por ka një gjë që harohet. Dhe më kryesori. Njeriu dhe shpirti i tij. Unë jam Brgedetas, jam pilurjot dhe në vargje derdh shpirtin tim bregdetas, pilurjot. Pavarësisht në se i derdh në vargje të rimuara apo  vargje të lira. Unë jam aty , në mes të librave, në mes të vargjeve, me brengën, hallet e dertet e mia. Që nuk janë thjeshtë të miat, personale.

Janë hallet e dertet e  kohës dhe të kohrave, të kombit e të kombeve.

Le të bëjmë një  largim nga unë dhe ti bëjmë një vizitë Fatos Arapit, psh. Fatos Arapi është një poet modern, që i përket të ardhmes, pavarësisht se shkruan sot. Vargjet e tija të lira s’kanë asnjë lidhje me vargun tradicional të poezisë popullore. Por po  të lexosh me vëmëndje poezitë e tij, sidomos ciklin kushtuar vëllait të tij, Vllas Arapit, për mënyrën se si shprehet e trasmetohet dhimbja njerëzore, të krijohet ndjenja se je duke lexuar(dëgjuar apo vajtuar) vajet e nënave labe dhe bregdetase. Vetëm një “sistemim” mund t’u  bëhet vargjeve të tij dhe të çfaqet para teje një vajtim. E pra, në shtratin e lashtë (të artit popullor) rrjedh rrëmbyeshëm lumi ( i fryrë )  i poezisë moderne të tij. Diku shtrati është më i “gjërë” apo më i “ngushtë”, diku në brigje kanë mbirrë rrepe apo shelgje lotues, diku koha  ka ndërtuar “kaskada”, por gjithësesi, lumi rrjedh teposhte e derdhet në det, i pastër e i kthjelltë, pa baltovina nëpër të. Prandaj është kaqë e bukur poezia e tij.

Shiko miku im, poezinë e Ali Podrimes. Në dukje, një poezi e largët, me vargje të “çuditëshme”.  Por ajo, poezia e tij, nuk është gjë tjetër, veçse shpirti  i poetit (dhe i popullit të tij) që reh me ritëm të shpeshtë, të mbytur nga gulçet e dënesat e fshehura mes vargjeve. Po ta lexosh me vëmëndje, të duket se në çdo varg, ai ka vënë një copëz zemre, të zemrës së tij të coptuar nga fatkeqsia (personale dhe kombëtare).

Dhe këto copëza zemrë nëpër vargje, ende janë të lidhura me njera tjetrën me nerva e damarë dhe rahin si një e tërë në gjithë krijimtarinë e tij.

E pra, të thuash se ç’lidhje ka poezia e këtyre dy viganëve modernë me artin popullor, është si të pyesësh se çfarë lidhjeje kanë mes tyre vera me vreshtin, vetëm e vetëm se e para është e amballazhuar mirë e bukur në shishe dhe tregëtohet nëpër restorante moderne, ndërsa vreshti është aty, në një shpat mali, në shi e në borë, me baltë e barishte nëpër rënjë dhe shpesh herë, edhe me insekte besdisëse nëpër gjethe.

Pyetje;-Pse u hodhe në studime të isopolifonisë, bile pa kaluar nga proza?

Përgjigje;-Këtë nuk e di as vetë saktësisht. Vlerësimi i iso-polifonisë si kryevepër e njerëzimit dhe marja e saj në mbrojtje nga UNESCO më gëzoi pa masë. Mendo dhe vetë;U shtua  edhe një kryevepër e njerëzimit që populli ynë i jep botës, krahas Butrintit, Beratit e Gjirokastrës. Pra, brenda një sipërfaqeje  afro dhjetëmijë kilometra katrore, populli ynë ka  katër kryevepra të njerëzimit, të njohura e të çertifikuara. Nuk di ndonjë  vend tjetër me një dëndësi të tillë gjeografike kryeveprash. Çertifikimi i iso-polifonisë  është vërtet një vlerësim për popullin tim. Po kur dëgjova se disa studiues, fatkeqësisht shqiptarë, filluan ta sulmojnë me argumente jo serioze si psh, jo po pse u quajt iso-polifoni kur ne e kishim mirë polifoni, jo po pse nuk na pyetën edhe ne etj etj, atëherë, pa  ju futur studimeve teorike, fillova të hedh në letër mendimet e mia, duke i argumentuar me shëmbuj konkretë të jetuar, kryesisht të marë nga bregdeti dhe  veçanërisht nga  Piluri. Kjo më diktoi  që këto shënime ti trajtoja në formën e sprovës dhe jo në formën e studimit akademik. Mandje në librin “Vesa mbi këngë”, këto tema i trajtoja më shumë në formën e një tregimi, gjë që solli dhe leximin dhe përthithjen massive të tyre, ndryshe nga çmund të ndodhte po të qenë studime të tipit akademik, ku lexuesi do qe një numër i kufizuar.

Pastaj, kureshtja është sëmundja  më e njohur e poetëve dhe studiuesve. Kureshtja se si  ka ardhur kënga nga vajtimi,  apo si fluturon shqiponja e këngës në qiellin e isos, si ka shtegëtuar kënga nëpër shekuj, si është krijuar vallja, e gjer edhe te zakonet e kanunet, këto janë shpella që duhen ekploruar nga studiuesit e folklorit dhe duhen  ditur e përthithur nga shkrimtarët e poetët.

Pastaj, arti popullor është një shkollë e pazvëndësueshme e shprehjes dhe konçizitetit të shprehjes artistike. Le të shohim, psh vargjet e një këngë, për një nuse të re, ardhur në vizitën e parë pasmartesore në shtëpinë e të jatit. Dikush e pa, ashtu të stolisur me  unaza e  zinxhirë floriri dhe këndoi… Ky zinxhir i hollë larë më flori/as na fol një fjalë si në vajzëri… Dy vargje janë, por sa dramë, dhimbje e brengë mbajnë nëpër gërmat e tyre. Do duheshin vëllime të tëra për ti shpjeguar teorikisht. Pra,shih sa qartë,shkurt dhe artistikisht flet populli.Kemi ç’të mësojmë, apo jo.

Të kaluarit nga proza për te studimet ska të bëjë fare. Për tu larë në det mund të hidhesh nga ndonjë gur, nga një varkë, mund të futesh me këmbë etj etj.

Pyetje;-Sa e kanë pikturuar poetët e Sarandës Jonin dhe sa është dhënë në përgjithësi në artet tona Mesdheu?

Përgjigje;-Të kuptohemi, s’ka rëndësi sa e kanë pikturuar poetët  sarandiotë Jonin e Mesdheun. Ata ditë për ditë shkruajnë e  flasin për Sarandën, Jonin e Mesdheun, por ka rëndësi si shkruajnë  për Jonin e Mesdheun, si e pikturojnë atë. Ajo që ka rëndësi është fakti se sa  u ka hyrë në shpirt, në jetën e tyre, në botën e tyre Joni dhe Mesdheu. Sa jonianë dhe mesdhetarë janë ata, sepse kur thua Joni dhe Mesdheu ke thënë Europa, kultura,dija, përparimi, civilizimi etj etj. Mund të banosh pranë Jonit dhe të jesh banor i prapamaleve. Mund të vish pranë Jonit dhe Mesdheut me kanun, koncepte e botë  të ngushtë provinciali, të jetosh e të vdesësh pranë Jonit e të mos marësh vesh se ke humbur një botë të ndritur e të madhe.

Mund të vish edhe si  shtetar i plotfuqishëm, psh në Sarandë dhe të kapardisesh e të thuash psh ; -Do ta bëj Sarandën të këndojë me çifteli, apo të këndojë  vetëm labçe.

Këta mjeranë nuk e kuptojnë se e kanë humbur që në fillim Sarandën, Jonin e Mesdheun. Nuk bëhesh dot qytetar pse  shite dhëntë e dhitë dhe bleve një “kullaro” e një kostum.

Ky është problemi more mik.A bëhemi dot jonianë e mesdhetarë, europianë. Për veten tonë, jo për botën. Pastaj vetkuptohet që do shkruajmë si jonianë për Jonin e si mesdhetarë për Mesdheun dhe sidomos do shkruajme, do mendojmë , do jetojmë e do punojmë si europianë për Shqipërinë Europiane. Dhe duke i dhënë shpirtin tonë jonian artit tonë, fjalës sonë, vargut tonë poetik..

Këtë objektiv ka edhe Klubi i Krijuesve të Artit Jonian, Ky është në thelb ajo që ne e quajmë Arti Jonian. Jo Arti Jonik i antikitetit, por Arti Jonian i kohës  dhe jetës sonë moderne, me ritme e vizione.

Unë do tju ftoja ta mirni poezinë e miqve të mi, psh Agim Matos, Andrea Zarballa,Niko Kacalidha, Adriana Dhrami etj, dhe nëpërmjet vargjeve të tyre të shihnit botën. Ju siguroj që do shikoni një  botë magjike, që as në ëndra nuk e kini parë. Një botë  (moderne)që të magjeps e të mrekullon. Dhe të fton të bëhesh pjesë active e saj.

Pyetje;-Ç’krijimtari ka dhënë tema e kurbetit?

Përgjigje;-Kurbeti, kjo plagë  shekullore e popullit tim, u gëric përsëri e filloi të kullojë gjak, dhimbje, e …këngë. Populli ynë gjithnjë, edhe dhimbjet i ka përjetësuar nëpër këngë, qofshin këto dhimbje të ëmbëla dashurie, qofshin edhe dhimbje të rënda morti. Është një bibliotekë e tërë me këngët, apo më mirë me këngëvajet e kurbetit, e cila  fatkeqësisht dhe fatmirësisht,  ritet ditë për ditë. Them fatkeqësisht, sepse ajo tregon se vazhdon vuajtja e popullit tim në kalvarin e kurbetit dhe them fatmirësisht, se edhe sot në kohët moderne, bota shpirtërore e njeriut shqiptar, ka trokitur te laboratori krijues i këngëve të vjetra të kurbetit, për të  artikuluar artistikisht brengat, hallet e dertet e jetës së tij të përditëshme, duke riaktivizuar këtë laborator, i cili në të kaluarën ka dhënë perla të poezisë dhe këngës popullore dhe sot në kohët moderne, rezikohej të amortizohet nga mospërdorimi.

Pyetje;-Si do ta shihje dramën e një plaku të mbetur vetëm?

Përgjigje;-Vetëm këtë dramë s’dua të shoh më te asnjë njeri. Do dëshiroja të mos e shihja tek asnjë njeri mbi këtë dhe, pavarësisht nga  kombësia e tij. Kam shkruar për plakat  që ua bren ditët ndryshku i vetmisë, kam shkruar për pleqtë që vdesin duke pritur, pleqtë tanë të mbetur vetëm, dhe të them të drejtën, e kam përjetuar dhimbjen rëndshëm. Por ta përjetosh artistikisht dhe ta jetosh realisht, është një det me lotë në mes, dhe unë s’dua të lundroj  nëpër të.

As me anie luksoze.

Pyetje;-Sa njihet dhe sa jeton në kulturën e përgjithëshme të vendit krijimtaria dhe kultura jonë lokale ose rajonale?Ç’mund të bëjmë më mirë?

Përgjigje;-Nuk ka kulturë lokale, nuk ka kulturë rajonale. Ka kulturë, ka art, ka stil të shkruari, të pikturuari, të vallzuari, të kënduari etj etj. Po ju donit të thoshnit, plot dashamirësi, për krijuesit që  jetojnë e krijojnë në ‘’rajone apo lokale’’, qytete  provicialë  e ca më shumë nëpër fshatra, ku hapërsirat e shikimit artistik janë më të kufizuara. Ky është problem i vogël që zgjidhet  lehtësisht. Problemi është se sa këta shkrimtarë, poetë, piktorë në përgjithësi artistë, krijojnë vepra që, për nivelin artistik dhe mesazhin që  emetojnë i kalojnë hapërsirat gjeografike të vendbanimit të tyre. Sa vend zënë këta artistë dhe vepra e tyre në jetën artistike të vendit.

Ismail Kadareja lindi në Gjirokastër, por ai tashmë nuk është më i Gjirokastrës. Ai është i gjithë Shqipërisë, për mos me thënë që është i gjithë Europës e më tejë

Por ajo që ka rëndësi,në këtë  këndvështrim, është fakti se  ajo që quhet zakonisht ‘’krijimtari lokale’’, kënga popullore, po bastardohet  nga përpunimet dhe përpunuesit e këngës popullore, duke i shndruar shpesh edhe perlat e vërteta të  artit të popullit në ‘’xhingla arixhiu’’ pa vlerë e pa shije, thjeshtë për komercializëm. Këta janë barbarët e kohëve moderne, këta janë barbarët e artit.

Pyetje;-Sa jetojmë si krijues?

Përgjigje;-Po u fute në det, do lagesh i tëri. S’mund ta pyesësh  tjetrin që është në mes të detit në se e ka lagur këmbën e djathtë apo dorën e majtë.

Po u fute në detin e krijimit do ‘’lagesh’’ i tëri dhe do jesh i lagur sa kohë që do jesh në atë ‘’det’’. Shpesh herë poezia nis duke bërë një vjershë dashurie.Në këtë rast je një djalë fatkeq ose fatlum i dashuruar, por nuk je poet. Të jesh poet do të thotë të jetosh çdo moment të jetës poetikisht, të gjesh poezinë dhe artin edhe aty ku të tjerët shohin banalitetin. Dhe një debat ose konflikt  të rëndomtë, ta shohish si një fenomen artistik aktual apo në prespektivë. Është njësoj si dashuria. S’mund të thuash që do dashuroj të hënën e të martën dhe do bëj pushim të mërkurën dhe të ënjtën. Po të zuri dashuria e krijimtaria, të zuri të tërin dhe për gjithë kohën. Është si sëmundje. Mund të të dhëmbë vetëm koka, por këmbët s’bëjnë çap më tutje.

E pra, shërimi është që të sëmuresh i tëri e përgjithnjë.

Ilaçet nuk më bëjnë gjë… thotë një këngë popullore.

Pyetje;-Kur shkruan dhe si?

Përgjigje; Puna e zyrës bëhet me tetëorarsh, jo arti. Arti bëhet gjithnjë. Për tu shkruar, mos u habit po më pe ndonjëherë që të kem ndalur makinën në anë të autostradës dhe të jem përkulur mbi bllok.

Pyetje;Cilin poet mba për idhull, po prozator.

Përgjigje; Unë i dua dhe i respektoj të gjithë krijuesit dhe lexoj sa më shumë të mundem. Jo vetëm kaqë, por kam nisur edhe ti rilexoj shumë autorë dhe gjithnjë bëj zbulime që dikur më kanë shpëtuar. Nuk kam idhuj. Nuk i vë krijuesit në peshë për të parë kush është më i rëndë a më i majmë. Secili ka  portretin e tij, ka botën e tij, ka artin e tij. Floriri është flori pavarësisht se ku  hidhet nga ai që sja di vlerën. 

Pyetje;-Ç’ke në shtyp dhe mbi se po punon?

Përgjigje:- Akoma do për ….mua.

Zakonisht unë flas pasi e kam mbaruar punën.Tani porsa mbarova këtë intervistë, për të cilën ju falnderoj së tepërmi, juve  dhe lexuesit e nderuar që do kenë rastin të njihen me të.

Ju faleminderit.