KËRKOHET URGJENTISHT NJË UNIVERS

 

Timo Mërkuri

Qysh në leximin e titullit të poezisë "Kërkohet urgjentisht një univers tjetër" lexuesi mund të nisë  hamendësimet për problemin e ngrohjes globale, vrimat e ozonit dhe ndotjen e atmosferës, probleme që lindën idenë e kërkimit të një planeti tjetër për vazhdimësinë e jetës njerëzore, por me thellimin në  vargjet e para ndjen dhe kupton se poezia adreson çështje të thella ekzistenciale dhe sociale, duke reflektuar mbi “ndotjen” e shoqërisë, ku me këtë shprehje nënkuptojmë tërësinë e problemeve  shoqërore që krijojnë një ambient të pashëndetshëm dhe të paqëndrueshëm për njeriun, duke krijuar domosdo-shmërinë për ndryshim rrënjësor në strukturat shoqërore, madje me përdorimin e termit “univers”  nënkuptohen aspekte, që interpretohen në kontekste të ndryshme filozofike dhe ekzistenciale. Kështu, termi "univers" në poezi është një metaforë që përfaqëson tërësinë komplekse të marrëdhënieve shoqërore, vlerave dhe strukturave që formojnë jetën e përditshme, madje nuk i referohet vetëm situatës në Shqipëri, por gjendjes së marrëdhënieve shoqëro-re në mbarë botën, duke  e bërë kërkesën e poetes  universale e të rëndësishme për të gjitha vendet. Edhe kjo poezi e Lakos, si shumë të  tjera të saj ka elemente të një poezie të mendimit, krahas elementëve të frymëzimit (për të cilat do flasim më vonë), madje në dukjen e parë krijon një imazh të mjegullt (dhe të lëvizshëm) që të “vështirëson” leximin poetik, por duke patur parasysh se është poezi moderne që ka qasje me rrymën e ekzistencializmit, nqse ne e lexojmë nën prizmin (jo lupën) e kësaj rryme, së bashku me tiparin social që ka, poezia shfaqet me gjithë bukurinë e saj. Për këtë arsye ju ftoj që ta lexojmë bashkërisht :

I- Vargu "Kërkohet urgjentisht një univers tjetër," në poezinë e Lakos i lexuar në prizmin e ekzistencializmit, cek disa prej temave kryesore të kësaj rryme, si:

a)-Në ekzistencializëm, individët shpesh kërkojnë kuptim në një botë që duket absurde, pa një kuptim të paracaktuar. Kështu vargu "Kërkohet urgjentisht një univers tjetër," shpreh dëshirën për gjetjen e një realiteti që ofron më shumë kuptim dhe qëllim, duke treguar në këto shpreje përpjekjet e individit për të kapërcyer ndjenjat e absurditetit dhe për të gjetur një vend ku ai mund të ndihet më i plotë dhe më i vlerësuar.

-Ekzistencializmi përqendrohet në idenë e absurditetit të jetës dhe ndjenjën e alienimit të individit, ndaj kërkesa për një "univers tjetër" nënkupton një ndjenjë të fortë pakënaqësie që ata përjetojnë në botën aktuale. Individi ndjen se bota ku jeton nuk është e përshtatshme për të përmbushur nevojat e tij ekzistenciale, ndaj kërkon një realitet tjetër.

-Temë qendrore e ekzistencializmit është ideja e lirisë së individit për të zgjedhur dhe krijuar  kuptimshmërinë e jetës së tyre Vargu sugjeron një akt  vullneti tëë lirë në  kërkimin e një "univers tjetër," duke nënkuptuar se ai ka fuqinë dhe lirinë për të kërkuar ndryshimin e mënyrës dhe rrethanave të jetës së tij.

-Përdorimi i fjalës "urgjentisht" shton një ndjenjë të fortë dhe të menjëherëshme  për ndryshim. Kjo sugjeron se situata aktuale është bërë e padurueshme dhe kërkon zgjidhje të menjëhershme.Kjo ndjenjë presioni dhe nevoje për veprim është një aspekt i rëndësishëm i ekzistencializmit, ku individët ndihen të detyruar të përballen dhe të reagojnë ndaj situatave të tyre jetësore. Pra, siç po shohim vargu "Kërkohet urgjentisht një univers tjetër" përfshin në mënyrë të ndjeshme disa elemente thelbësore të ekzistencializmit, duke shprehur një kërkim të dëshpëruar për kuptim dhe ndryshim në një botë të perceptuar si absurde. Ndoshta kjo është arsyeja përse poetja e ka zgjedhur këtë frazë të fuqishme si titull të poezisë së saj, duke e vendosur kështu si thelb dhe udhërrëfyes të mesazhit të saj artistik.

b)-Kjo interpretohet si poezi sociale dhe e parë si e tillë reflekton gjendjen e shoqërisë dhe nevojën për ndryshime që të përmirësojnë jetën e individëve brenda saj. Në këtë kontekst vargu "Kërkohet urgjentisht një univers tjetër" shihet si një thirrje për transformim social, ku  fjala "urgjentisht" shpreh një ndjenjë të fortë nevoje për ndryshim të menjëhershëm, duke sugjeruar se gjendja aktuale është e papranueshme dhe e paqëndrueshme. Kjo mund të interpretohet si një kritikë ndaj kushteve ekzistuese sociale, politike ose ekonomike që individët ndiejnë se i kufizojnë ose i shtypin ata.

c)-Në aspektin artistik vargu: "Kërkohet urgjentisht një univers tjetër," ka një strukturë të thjeshtë por të fuqishme që krijon një efekt emocional dhe intele-ktual. Përdorimi i fjalës "urgjentisht" shton tensionimin  dhe nxit ndjenjat e shqetësimit, duke bërë që lexuesi të ndjejë presionin dhe peshën e kërkesës për një ndryshim të menjëhershëm.

Struktura e vargut është e thjeshtë dhe e drejtpërdrejtë, gjë që e bën atë të lehtë për t'u kuptuar dhe për të pasur një impakt të menjëhershëm. Thjeshtësia e strukturës forcon mesazhin dhe e bën më të fuqishëm. Fjala "univers" krijon një imazh të gjerë dhe të pakufishëm që sugjeron kërkim për një realitet të ri dhe të ndryshëm. Ky simbolizëm rrit ndjenjat e dëshirës për ikje dhe kërkimin e një hapësire tjetër që mund të ofrojë atë, që bota aktuale nuk mund të ofrojë.

Kërkesa për "një univers tjetër" nënkupton një kontrast të fuqishëm me botën aktuale, duke sugjeruar se bota është e papërshtatshme për të plotësuar nevojat dhe dëshirat e individit, duke theksuar ndjenjat e zhgënjimit dhe rritur dëshirën për ndryshim. Toni i vargut është serioz dhe i ngarkuar emocionalisht, dhe krijon një ndjenjë shqetësimi për kërkimin e diçkaje më të mirë. Ky ton rezonon me lexuesin dhe e bën atë të ndjejë dhe të reflektojë mbi nevojën për një ndryshim të madh dhe rrënjësor.

Ritmi i vargut është i qëndrueshëm dhe i qartë, duke krijuar një ndjenjë të qëndrueshme në kërkesën e shprehur. Kadenca e vargut bën që mesazhi të tingëllojë si një thirrje e fuqishme dhe e vendosur, duke forcuar urgjencën dhe rëndësinë e kërkesës. Vargu evokon ndjenja të fuqishme ekzistencialiste të absurditetit dhe dëshpërimit përballë një bote që duket e pakuptimtë ose e papërshtatshme. Kërkesa për një "univers tjetër" pasqyron dëshirën ekzistenci-aliste për të gjetur një realitet tjetër.

II-Vargjet "thoshin shirat, ndërrohen edhe çadrat një nga një,/ njerëzit ngrohin frymën me fatin e tyre" mund të analizohen duke eksploruar temat e absurdit në ekzistencializëm, përkohshmërisë dhe kërkimit të kuptimit në botën që ndryshon vazhdimisht.

a)-Ato pasqyrojnë natyrën kalimtare të jetës. Shirat që flasin dhe çadrat që ndërrohen një nga një simbolizojnë ndryshimet dhe mungesën e stabilitetit në ekzistencën njerëzore, ku shirat përfaqësojnë forcat natyrore që ndikojnë në jetën tonë, ndërsa çadrat që ndërrohen simbolizojnë përpjekjet tona të kota për të gjetur mbrojtje dhe siguri.

Te ky varg lexojmë se: përballë absurditetit e paqëndrueshmërisë, njerëzit përpiqen të gjejnë ngushëllim në fatin e tyre personal. “Ngrohja e frymës me fatin e tyre” sugjeron  përpjekjen për të gjetur ngrohtësi dhe stabilitet shpirtëror në një botë të pasigurt. Kjo është ide thelbësore në ekzistencializëm, ku individët kërkojnë e krijojnë kuptim personal në një botë që duket pa kuptim e shpresë.

b)-Në kontekstin e një poezie sociale vargjet:"thoshin shirat, ndërrohen edhe çadrat një nga një, / njerëzit ngrohin frymën me fatin e tyre." pasqyrojnë veprimet e njerëzve që përballen me ndryshime të përditshme dhe përpiqen të mbijetojnë në rrethana të vështira. Shirat dhe çadrat simbolizojnë sfidat dhe mbrojtjen e përkohshme ndaj tyre, duke nënkuptuar vështirësitë e një jete të pasigurt. "Njerëzit ngrohin frymën me fatin e tyre" sugjeron se individët, përpiqen të gjejnë ngushëllim dhe shpresë në fatin e tyre, duke shfaqur një qëndresë dhe përshtatje ndaj kushteve të vështira.

c)- Në aspektin artistik, personifikimi i shirave që flasin shton një element poetik dhe misterioz, duke i dhënë natyrës një botë njerëzore, duke krijuar një atmosferë ku natyra dhe ndjenjat janë të ndërlidhura. Metafora e çadrave pasqyron përpjekjet e vazhdueshme dhe ndonjëherë të kota të njerëzve për të gjetur mbrojtje dhe siguri, duke theksuar përkohshmërinë e jetës.

Vargjet krijojnë një imazh të fuqishëm vizual dhe emocional, shirat dhe çadrat  evokojnë një skenë dinamike të ngarkuar me ndjenja pasigurie dhe ndryshimi të shpeshtë. Përdorimi i fjalës "ngrohin" sjell një ndjenjë të butë intimiteti, duke theksuar përpjekjen njerëzore për ngushëllim dhe qetësi në një botë të trazuar.

Ritmi i tyre është i qetë dhe meditativ, duke pasqyruar natyrën reflektive të poezisë, një natyrë që nxit mendimin e thellë dhe introspektiv. Kjo do të thotë se poezia inkurajon lexuesin të meditojë dhe të reflektojë mbi përvojat e jetës, ndjenjat dhe kuptimin e ekzistencës. Në këtë kontekst, natyra e poezisë ndihmon në eksplorimin e temave ekzistencialiste, duke ofruar hapësirë për të medituar mbi absurditetin. Kjo strukturë ndihmon në krijimin e një ndjenje  qetësie të brendshme përballë një bote kaotike, të paqëndrueshme.

III- Vargjet "Edhe një çadër e vogël, m’i ngatërron mendimet, / dhe lejlekët e vegjël, që këmbehen gjithnjë" mund të analizohen duke eksploruar tematikën e absurdit, përkohshmërisë dhe ndikimin e përvojave të përditshme në mendimet dhe ndjenjat e individit..

a)-Në ekzistencializëm, absurdi është  temë që shpreh ndjenjën e mungesës së kuptimit dhe rendit në jetën e përditshme. Vargu "Edhe një çadër e vogël, m’i ngatërron mendimet" shfaq ndjesinë se gjërat më të vogla mund të shkaktojnë konfuzion dhe shqetësim në mendjen e individit, gjë të cilën e kemi përjetuar pothuaj të gjithë. Kjo pasqyron mënyrën se si ekzistencialistët ndjejnë se jeta e përditshme është e mbushur me situata që nuk kanë një kuptim të qartë dhe që sfidojnë racionalitetin tonë.

Përkohshmëria dhe ndryshimi i vazhdueshëm janë gjithashtu elemente të ekzistencializmit. Vargu "dhe lejlekët e vegjël, që këmbehen gjithnjë" sugjeron një ndjenjë ndryshimi dhe lëvizjeje. Lejlekët, që janë simbol i udhëtimit dhe ciklit të jetës, përfaqësojnë ndryshimin e pandalshëm dhe natyrën e përkohshme të ekzistencës. Imazhi i lejlekëve që “këmbehen gjithnjë” simbolizon përkohshmë-rinë e jetës njerëzore.

b)-Në kontekstin social vargjet"Edhe një çadër e vogël, m’i ngatërron mendimet, / dhe lejlekët e vegjël, që këmbehen gjithnjë." shprehin përzierje  përjetimesh perso-nale në mendimet dhe jetën e individit.“Çadra e vogël” dhe “lejlekët që këmbehen” simbolizojnë ndryshimet dhe shqetësimet që përballen njerëzit në jetën e përditshme, duke treguar gjendjen e pasigurisë dhe munge-sës së stabilitetit në shoqëri.

c)-Artistikisht, te këto vargje personifikimi i “çadrës së vogël” si një element që ngatërron mendimet shton një dimension poetik dhe emocional, duke bërë që lexuesi të ndjejë ndikimin e gjërave të vogla në përjetimet e përditshme, çka krijon një atmosferë intime dhe introspektive.

Simbolizmi i lejlekëve sjell  ndjenjën e ciklit të jetës dhe përkohshmërisë. Ata, duke qenë simbol universal i migrimit dhe ndryshimit, në poezi nënvizojnë idenë e lëvizjes së vazhdueshme dhe transformimit të jetës.

Imazheria është e fuqishme dhe evokuese, pse përdorimi i “çadrës së vogël” dhe lejlekëve krijon një skenë vizuale që është e lehtë për t'u përfytyruar dhe mbi të gjitha ngjall ndjenja të forta te lexuesi, duke ndihmuar në thellimin e lidhjes emocionale dhe intelektuale me poezinë.

Po ashtu, ritmi  poetik është i qetë dhe i qartë dhe forcon ndjenjën e reflektimit e meditimit, duke e bërë lexuesin të ndalet dhe të mendojë mbi kuptimin dhe ndjenjat që nxisin këto imazhe poetike.

IV)-Vargjet "Si t’ia bëj unë me diamantet e syve, / në këtë botë që po vjen?" shprehin dimensionet e ndjenjave të individit përballë botës që ndryshon vazhdimisht , duke ofruar një reflektim të fuqishëm mbi sfidat e ruajtjes së identitetit dhe vlerave personale në një mjedis të pasigurt dhe të pa parashikueshëm.

a)-Pyetja "Si t’ia bëj unë" shpreh ankth e pasiguri, që janë primare në ekziste-ncializëm, ku individët ndjejnë se janë të vetmuar e të brishtë përballë një bote pa siguri a garanci. Pyetja nënkupton një shqetësim për mënyrën se si individi mund të përballojë sfidat e ardhshme të jetës dhe të ruajë vlerat dhe identitetin e tij në këtë botë.

"Diamantet e syve" simbolizojnë thesaret shpirtërore që ne përfitojmë nga jeta. Diamantet, janë metaforë për shpirtin dhe ndërgjegjen njerëzore. Pyetja ngre shqetësimin për ruajtjen e këtyre aseteve shpirtërore në një botë që mund të jetë armiqësore ose indiferente ndaj vlerave tona. Pikërisht kjo pasqyron dilemën ekzistencialiste të mbrojtjes së identitetit përballë presioneve dhe ndryshimeve të jashtme.

Vargu "në këtë botë që po vjen" sugjeron pasiguri dhe frikë për të ardhmen. Ky aspekt i pyetjes përforcon temën ekzistencialiste të ankthit për të ardhmen, ku individët përballen me frikën e panjohurës dhe ndryshimit.

b)-Si një poezi sociale vargjet:"Si t’ia bëj unë me diamantet e syve, / në këtë botë që po vjen." pyetja interpretohet si një kritikë ndaj një shoqërie që nuk i vlerëson ose mbështet individët dhe aspiratat e tyre.

c)-Artistikisht, këto vargje janë të pasura pse: përdorimi i "diamantet e syve" është një metaforë e fuqishme që simbolizon pasuritë shpirtërore dhe vlerat e individit. Ky simbolizëm e bën pyetjen më të ndjeshme dhe evokuese, duke theksuar rëndësinë e asaj që përfaqësojnë sytë dhe shikimi në kontekstin e jetës dhe identitetit personal. Struktura e pyetjes retorike krijon një ndjenjë të menjëhershme dhe të drejtpërdrejtë shqetësimi dhe pasigurie, duke bërë që lexuesi të ndalet dhe reflektojë mbi kuptimin e saj dhe sfidat që ngre, duke thelluar lidhjen emocionale dhe intelektuale me poezinë.

"diamanteve të syve" shfaq një imazh vizual dhe emocional, që është në kontrast me ndjenjën e pasigurisë për botën e ardhshme, element i theksimit të tensionit ekzistencial midis vlerave personale dhe sfidave të jashtme.

Ritmi dhe struktura e vargut janë gjithashtu të rëndësishme për efektin e tyre artistik. Ritmi dhe struktura e qetë dhe reflektive e bën pyetjen më të fuqishme dhe më ndikuese, duke e ftuar lexuesin të mendojë dhe të reflektojë mbi temat e ngritura.

Në këtë mënyrë, poezia ndërthur mjeshtërisht elementet e ekzistencializmit (poetike e filozofike) me një kritikë të qartë sociale, duke krijuar një pasqyrim të ndjeshëm dhe të fuqishëm të realitetit njerëzor, gjë që na shtyn të pohojmë se krahas tiparit simbolik dhe metaforik, poezia ka dhe elemente realistë. Kombinimi i këtyre elementëve bën që poezia të jetë jo vetëm e bukur estetikisht, por edhe e pasur në kuptim dhe e frymëzuar filozofikisht.

V-Poezia "Kërkohet urgjentisht një univers tjetër" nga Natasha Lako përmban dy elementë të rëndësishëm në krijim: mendimin filozofik dhe frymëzimin artistik, të cilat ndërthuren për të krijuar një poezi të pasur artistikisht dhe plot ndjenja, që fton lexuesin të reflektojë dhe të ndjejë thellësisht. E quajmë të nevojëshme ta shohim dhe këtë dukuri për arsye se Natasha Lako shpesh është  cilësuar si një poete e mendimit të mbyllur, gati të errët, gjë që kjo poezi me shkëlqimin dhe qartësinë e saj e rrëzon. Le ti shohim këto dy element, të pranishëm gati në gjithë krijimtarinë e saj.

a)-Elementi i nendimit:

Poezia shpreh mendime të thella filozofike që lidhen me ekzistencën dhe kuptimin e jetës, aspekt filozofik ky që shprehet qartë qysh në vargun e parë, "Kërkohet urgjentisht një univers tjetër," ku autorja sugjeron nevojën për një ndryshim rrënjësor dhe për të gjetur një realitet të ri, kërkesë kjo që pasqyron ndjenjën e pakënaqësisë me botën aktuale dhe dëshirën për një ekzistencë më të drejtë dhe më të përmbushur.

Vargjet "thoshin shirat, ndërrohen edhe çadrat një nga një, / njerëzit ngrohin frymën me fatin e tyre," reflektojnë përkohshmërinë dhe ndryshueshmërinë e jetës dhe ilustrojnë se si individët përballen me sfidat e përditshme dhe përpiqen të gjejnë ngushëllim në një botë të paparashikueshme, duke shfaqur reflektim mbi natyrën e përkohëshme të jetës dhe përpjekjet e individëve për stabilitet dhe kuptim në atë, tema këto të mendimit filozofik, të cilat në analizën tonë i paraqitëm për çdo varg, por ajo që duam të shtojmë është fakti se thellësia e mendimit filozofik të poetes është shtegu ku ecën drejt suksesit poezia e saj.Çuditërisht, përkundër idesë së  hedhur se  poezia e saj ‘mërmërit” në errësirë, e parë në këndvështrimin e duhur filozofik, kjo poezi e vogël komunikon shumë pasi përmban një pohim jete. Një mendim të tillë filozofik në shërbim të poezisë e gjejmë te poetë të nivelit botror dhe sinqerisht duhet të gëzohemi që e kemi te shtrati (lumor) ku rrjedh vargu i saj.

b)-Elementi i frymëzimit:

Poezia përmban elemente të forta të frymëzimit, duke përdorur gjuhë poetike dhe simbole që ndezin imagjinatën dhe ndjenjat e lexuesit. Vargu "Edhe një çadër e vogël, m’i ngatërron mendimet, / dhe lejlekët e vegjël, që këmbehen gjithnjë," krijon një imazh të qartë, të gjallë dhe fin, që është një produkt frymëzimi i poetes.

Vargjet "Si t’ia bëj unë me diamantet e syve, / në këtë botë që po vjen" përmbajnë një metaforë të fuqishme, ku "diamantet e syve" janë një figurë e bukur artistike, ardhur në penën e poetes si pasojë e shpërthimit momental të frymëzimit poetik. Kjo pyetje thekson tensionin midis vlerave të brendshme dhe një bote që është vazhdimisht në ndryshim, dhe është shprehur artistikisht në një kontrast të fuqishëm që rezonon thellë me lexuesin.

Pra, poezia "Kërkohet urgjentisht një univers tjetër" e Natasha Lako-s ndërthur mendimin filozofik dhe frymëzimin artistik për të krijuar një vepër të pasur dhe të thellë poetike, ku mendimi filozofik trajton temat e ekzistencës, përkohshmërisë dhe kërkimit për kuptim, ndërsa frymëzimi artistik përdor gjuhë poetike dhe simbole të fuqishme për të zgjuar ndjenjat dhe imagjinatën e lexuesit. Kjo ndërthurje e bën poezinë një reflektim të thellë dhe një përvojë estetike të pasur dhe të admirueshme.

 

Sarandë, më qershor 2024

 

KËRKOHET URGJENTISHT NJË UNIVERS TJETËR

Kërkohet urgjentisht një univers tjetër,

thoshin shirat, ndërrohen edhe çadrat një nga një,

njerëzit ngrohin frymën me fatin e tyre.

 

Edhe një çadër e vogël, m’i ngatërron mendimet,

dhe lejlekët e vegjël, që këmbehen gjithnjë.

 

Si t’ia bëj unë me diamantet e syve,

në këtë botë që po vjen.

 

Nga vëllimi me poezi “Kundërpërfytyrimi”, Toena 2016

 

 

 

 

 

 

HARRESA E URAVE

 

Nga Timo Mërkuri

Qysh në leximin e titullit të poezisë së Odise Kotes "Ura e Zonjës"çuditërisht m’u  faneps në mendje kështjella e Gjirokastrës, emrin e të cilës legjenda e lidh me princeshën Argjiro,jo aq me pretendimin e realitetit se sa si dëshmi e një nderimi të lartë që qyteti i jep femrës, përkundër dokeve kanunore shtypëse për atë. Kështjella si simbol i pushtetit vertikal autokratik, flet për histori luftërash të gjata dhe të ashpra, sundime , dhunë e burgje, por pavarësisht kësaj ngjyre gri, ajo ka hyrë në këngë, fotografi e piktura bashkë me legjendën e "Argjiros", princesha që hidhet nga shkëmbi bashkë me foshnjën për të mos rënë robinjë e turqve, prania e së cilës e zbut pak grinë  e kështjellës, ashtu si prania e një femre në një ambient burrash e zbut vrazhdësinë e gjuhës së tyre. Fakti që Argjiroja është thjeshtë një legjendë jo vetëm që nuk ja ul vlerën, por e legjendarizon  ndjenjën e nderimit dhe të vlerësimit të femrës në kombin tonë. Këtë e përforcon edhe emri  “Rozafa” i kështjellës tjetër në veri e cila, po sipas legjendës, vetë sakrifikohet për ndërtimin e saj, duke nënkuptuar se vetësakrifi-kohet për formimin e identitetit të kombit tonë. Duket sikur femrën shqiptare Zoti e ka krijuar jo nga brinja e burrit por nga legjendat, për t'u dhënë jetë e kuptim atyre, sepse nuk është e rastësishme që ato (legjendat) janë për femra që vetë sakrifikohen në themele urash dhe kështjellash. Odise Kote duket sikur e shmang me ndërgjegje kështjellën, prandaj te romani “Funerali i hijes” ve në gojën e personazhit Petro mendimin që të lëvizet kështjella nga vendi sepse pengon shikimin në horizonte, pra duhet të zhvendoset kështjella në një vend diku tjetër që qyteti të ketë hapësirë drite. Mendimi është tepër i qartë, të shtohen urat që lidhin qytetin me krahinat e më tutje.

I-Odise Kote nuk merret me kështjellën, thua kjo anije-kështjellë që dikur, në kohëra që s’mbahen mend, përjetoi një ngecje  në majë të shkrepit shkëmbor  si pasojë e tërheqjes së beftë të ujërave mbi të cilat lundronte nga ndonjë tronditje sizmike Poetit sikur  nuk i intereson kështjella dhe ajo që përfaqson, prandaj e le aty dhe qysh në vëllimin e parë poetik, shkruan poezinë për "Urën e Zerzebilit", mbi motivin e njohur që pikon lotë: "Mu tek ura e Zerzebilit/ Hanushe bil e Bakirit/Të vrau plumb i qafirit/Pse hoqe perçen e sirit". Si për ta plotësuar këtë synim, shkruan romanin fin "Ura e Margaritës" dhe më tejë mediton mbi baladën e murrimit të nuses së vogël te Ura e Kordhocës me atë mbylljen tronditëse: "... Unë s’qaj se mbeçë pa grua / Po qaj për vëllezërinë / Që më bënë pabesinë". Është e natyrshme të merresh me 36 urat që ka Gjirokastra, njera më e bukur se tjetra edhe pse kështjellat tona nuk e kanë atë bukurinë e kështjellave europiane, si pasojë e gjyleve që kanë hedhur mbi ato luftërat e shpeshta, por për urat, aha, këtu ndalemi pak. Urat tona të vogla, me atë ngjyrë guri, që duken për së largu si lule të mbira në plasaritjet e shkëmbinjve, janë të bukura si ëndërra në prag mëngjesi, janë të gjalla si vajza në adoleshencën e parë që të robërojnë me sytë e tyre të rëmbushur me pak lagështirë vese. Të mbetet në kujtesë Ura e Gjakone që lidh Dunavatin me Lazaratin nga sipër, Urat e Mëdha (akuadukti ajror) mbi të cilën kalon ujësjellësi që furnizonte kështjellën,unike jo vetëm në Ballkan Ura e Ficove pranë shtëpisë së Kadaresë, Ura e Dervish Beut në Cfakën e poshtme, sa për të përmendur disa nga 36 që janë gjithsej

Te poezia “Ura e Zonjës” e Kotes, ndonëse ka një atmosferë legjende, nuk kemi të bëjmë me murime nusesh në themele kështjellash dhe urash, as me vrasje vajzash që heqin “perçen e sirit”, këtu kemi të bëjmë me një Zonjë (me “Z” të madhe) që ecën mbi një urë si një “ëndërr”, e cila është emërtuar nga populli  “Ura e Zonjës”, sigurisht në respekt të saj. (Ky emërtim na kujton se ne vitin 1924, Këshilli i Bashkisë Gjirokastër miratoi "Dekretin e Zonjërisë, ligj qe detyronte burrat të respektonin gratë dhe ato kishin të drejta njësoj si parizienet). Për titullin “Ura e Zonjës” nuk arritëm ta pyesim poetin, madje as për identitetin e kësaj “Zonje” se menjëherë na ndihmon gazetarja Aida Shtino, një tjetër gjirokastrite e nderuar, e cila sqaron se: "Është quajtur 'Ura e Zonjës' për shkak se u ndërtua nga një zonjë dhe kjo ishte kontesha daneze, gruaja e Mufit Bej Libohovës, Zonja Olga Schëeitzer Libohova, e cila mbas vdekjes së Mufit Bej Libohovës u quajt Zonja e Libohovës. Ajo kontriboi shumë për Libohovën". Një konteshë suedeze e martuar me një bej libohovit, këtu fantasia merr krahë e fluturon nëpër ëndrrat rozë, që sigurisht kalojnë nga kjo urë, e cila domosdo do ketë ndonjë sekret dashurie, nga ato që lenë pa gjumë vajzat. Sa shumë ura-asete simbolike ka Gjirokastra?. Tu tregosh turistëve këtë urë të një konteshe suedeze, ju siguroj unë se do hutohen dhe më pas do kërkojnë historinë e dashurisë së saj me beun libohovit. Le më po t’u flasësh për historinë e dashurisë së vrarë të ura e Zerzebilit, lotët do t’u rrjedhin poshtë urës dhe do jenë gati të financojnë ndërtimin e një statuje të “Hanushe-s bil e Bakirit” në mos edhe restaurimin e Urës së Zerzebilit, jo si një Urë të Psherëtimave, por si një urë të dashurisë së vrarë. Dëgjoni ju djem  gjirokastritë, mos i harroni kurrë Hanushet e vrara apo të qortuara pse ju dashuruan juve, ato mbartin përjetësinë dhe universalitetin e dashurisë ku është gdhendur emri juaj.

II- Poezia "Ura e Zonjes" nga Odise Kote përdor dy simbole kryesore: urën dhe Zonjën. Këto simbole janë thelbësore për të shprehur tematikat e lidhjeve ndërmjet njerëzve, kohëve, sakrificës, vuajtjes, dashurisë dhe mikpritjes. Në vijim, le të analizojmë secilin simbol veçmas, duke u fokusuar në elementet dhe ndikimet e tyre.

a-Simboli i Urës

Ura simbolizon lidhjet ndërmjet njerëzve dhe kohëve,mënyrën se si njerëzit dhe brezat lidhen me njëri-tjetrin. Ajo përfaqëson një strukturë që mundëson kalimin nga një gjendje në tjetrën, duke krijuar një lidhje mes së kaluarës, së tashmes dhe së ardhmes. Në vargjet: "Je grua a ëndërr që shkel përmbi urë,/ sa shekujt të thirrën - ura e zonjës?", ura shfaqet si një vend ku koha dhe hapësira bashkohen, duke u bërë një pikë takimi për përvojat njerëzore.

Ura është gjithashtu një simbol i transformimit dhe kalimit nga një fazë e jetës në tjetrën. Kjo mund të interpretohet si një proces i rritjes personale, përvojës dhe zhvillimit. Në poezinë e Kotes, ura përfaqëson mundësinë e ndryshimit dhe të evolucionit të ndjenjave njerëzore, duke i lejuar individët të lëvizin përpara dhe të kapërcejnë sfidat e tyre. Vargjet:"Je grua a ëndërr që shkel përmbi urë,/sa shekujt të thirrën - ura e zonjës?"theksojnë kalimin përmbi urë, që përfaqëson kalimin përmes kohës dhe përvojave të ndryshme. Akti i kalimit përmbi urë simbolizon procesin e rritjes dhe zhvillimit personal, ku individi përballet dhe kapërcen sfidat e jetës. Ura, në këtë kontekst, është një mjet për të shfaqur rrugën e transformimit dhe për të kaluar nga një fazë e jetës në tjetrën.

b)-Simboli i Zonjës

Zonja në poezi është një simbol i sakrificës dhe vuajtjes. Vargjet "Në ç'prita e zjarre shkoi këmbë e vogël,/ në ç'tehe prese, përgjuar me plumb" tregojnë se ajo ka kaluar nëpër shumë sfida dhe sprova dhe kjo është e natyrëshme. Të vijë një konteshë nga Suedia dhe të bëhet nuse në një skaj të humbur të Perandorisë Turke, kjo është më shumë se sakrificë. Kjo është Dashuri. Kjo Dashuri e konteshës  që hyri në kujtesën e popullit tonë sin ë legjenda si Zonjë është një pasqyrë e forcës dhe qëndrueshmërisë së saj, duke treguar se për të ndërtuar dhe mbajtur lidhjet ndërmjet njerëzve, shpesh kërkohet përballje me vuajtje dhe sakrifica të mëdha.

Zonja gjithashtu simbolizon dashurinë dhe mikpritjen. Vargjet "Mos vallë trupi yt u zgjat nêpër lumë,/ për të ftuar dashnorët e botes...?" sugjerojnë që ajo është një figurë që fton dhe mirëpret njerëzit nga kultura dhe vende të ndryshme. Ajo përfaqëson një hapje dhe një dëshirë për të ndërtuar ura mes njerëzve, duke krijuar një mjedis ku dashuria dhe mirëkuptimi mund të zhvillohen. Sigurisht që fjala “dashnorët” ( e botës) nuk duhet lexuar në kontekstin literal.

Zonja është edhe një simbol i ndjenjave dhe përvojave njerëzore, ajo përfaqë-son dashurinë, dhimbjen dhe përjetimet që ndikojnë dhe formojnë jetën e individëve. Vargjet "Ku u dha dhe u tret ajo puthja fatale,/ që si gjarper pickon ende në brinjë?" tregojnë për një dashuri të humbur dhe dhimbje të papërmbushura që ende ndihen, duke e bërë Zonjën një simbol të përvojave të përjetshme që ndikojnë në thellësinë e shpirtit njerëzor. Sa vajza vallë do kenë ëndërruar

përjetimet e saj?

Ndikimet e simboleve

a1)-Lidhjet ndërmjet njerëzve dhe kohëve janë thelbësore në këtë poezi. Ura simbolizon mënyrën se si brezat dhe individët lidhen me njëri-tjetrin përmes përvojave dhe ndjenjave të përbashkëta. Kjo lidhje kalon përtej kohës dhe hapësirës, duke bërë që çdo përvojë njerëzore të jetë e ndërlidhur dhe e ndikuar nga e kaluara dhe e ardhmja. Ura shfaqet si një vend ku koha dhe hapësira bashkohen, duke krijuar një pikë takimi për përvojat njerëzore. Kjo simbolikë tregon se njerëzit janë të ndërlidhur në mënyra të padukshme, por të thella dhe domethënëse,. Psh vargjet: "Je grua a ëndërr që shkel përmbi urë,/sa shekujt të thirrën - ura e zonjës?" na bëjnë të reflektojmë mbi rëndësinë e urës si një simbol i lidhjeve ndërmjet njerëzve, duke paraqitur atë si një vend ku koha dhe hapësira bashkohen. Në këtë mënyrë, ura përfaqëson një pikë takimi për përvojat njerëzore, një vend ku brezat dhe individët lidhen me njëri-tjetrin përmes përvojave dhe ndjenjave të përbashkëta. Me këtë simbolikë, poeti shpreh idenë se lidhjet njerëzore janë të ndërlidhura në mënyra të thella dhe domethënëse, duke kaluar përtej kohës dhe hapësirës.

Kalimi dhe transformimi janë gjithashtu një aspekt i rëndësishëm i simbolit të urës. Ajo përfaqëson një strukturë që mundëson kalimin nga një gjendje në tjetrën, duke krijuar mundësinë e ndryshimit dhe evoluimit të përvojave dhe ndjenjave njerëzore. Në këtë poezi, ura përfaqëson mundësinë e transformimit personal dhe të rritjes. Ajo na kujton se procesi i kalimit përmes sfidave dhe përvojave të ndryshme është thelbësor për zhvillimin tonë si individë dhe si shoqëri. Kjo simbolikë nënvizon rëndësinë e të qënit të hapur ndaj ndryshimit dhe të gatshëm për të përballuar sfida të reja për të arritur një zhvillim të plotë personal. Psh vargjet: “"Në ç'prita e zjarre shkoi këmbë e vogël, / në ç'tehe prese, përgjuar me plumb./Qorr qorrimi, lëngatë e tejngopur,/ djegur, përzhitur, i gjithi shkrumb."na bëjnë të reflektojmë mbi procesin e kalimit dhe transformimit në jetën njerëzore. Ura është paraqitur si vendi ku koha dhe hapësira bashkohen, duke lejuar përvojat njerëzore të përshfaqen në një kontekst më të gjerë dhe të thellë. Duke përballuar sfidat dhe përvojat e ndryshme, individi kalon nga një gjendje në tjetrën, duke përjetuar transformimin personal dhe zhvillimin shoqëror. Kjo simbolikë thekson rëndësinë e të qenit të hapur ndaj ndryshimeve dhe të gatshëm për të përballuar sfida të reja, për të arritur një zhvillim të plotë personal dhe shoqëror.

b1)-Zonja si simbol ndikon në thellimin e kuptimit të sakrificës, vuajtjes dhe dashurisë në jetën njerëzore. Ajo na kujton për rëndësinë e mikpritjes dhe të hapjes ndaj të tjerëve, duke krijuar një mjedis ku lidhjet mund të zhvillohen dhe forcohen. Përmes përvojave dhe ndjenjave të saj, Zonja na nxit të reflektojmë mbi përvojat tona dhe të vlerësojmë sakrificat që bëhen për të ndërtuar një jetë të përbashkët dhe të plotë.Psh vargjet: "Ku u dha dhe u tret ajo puthja fatale,/që si gjarper pickon ende në brinjë?"shfaqin në mënyrë të qartë ndjenjat e sakrificës, vuajtjes dhe dashurisë që përjeton Zonja në poezinë e Kotes. Përmes këtyre vargjeve, ne shohim se Zonja është një simbol i një dashurie të humbur dhe një vuajtjeje të papërmbushur, por që ende vazhdon të ndiejë dhimbje në brinjë. Ky pasazh përforcon idenë e sakrificës dhe vuajtjes që shpesh shoqërojnë dashurinë dhe lidhjet njerëzore. Në të njëjtën kohë, ai na inkurajon të reflektojmë mbi rëndësinë e mikpritjes dhe të hapjes ndaj të tjerëve, duke krijuar një mjedis ku lidhjet mund të zhvillohen dhe forcohen. Përmes përvojave dhe ndjenjave të saj, Zonja na inkurajon të vlerësojmë sakrificat që bëhen për të ndërtuar një jetë të përbashkët dhe të plotë.

Pra, poezia "Ura e Zonjës" nga Odise Kote përdor simbolet e urës dhe Zonjës për të eksploruar dhe theksuar temat e lidhjeve ndërmjet njerëzve dhe kohëve, sakrificës, vuajtjes, dashurisë dhe mikpritjes. Këto simbole krijojnë një poezi të pasur dhe të ndërlikuar, e cila na fton të reflektojmë mbi përvojat dhe ndjenjat tona, dhe mbi mënyrat se si ne ndërtojmë dhe mbajmë lidhjet me të tjerët.

III- Poezia "Ura e Zonjes" nga Odise Kote është një poezi simbolike e metaforike, që përdor  imazhe e simbole të fuqishme për të shprehur ndjenja dhe mendime të thella.

Simbolika e urës dhe Zonjës është thelbësore në këtë poezi. Siç shpjeguam më sipër Ura përdoret si simbol për lidhjet ndërmjet njerëzve dhe kohëve, si një mjet për të kaluar nga një gjendje në tjetrën, ndërsa Zonja është një simbol për sakrificën, vuajtjen, dashurinë dhe mikpritjen, duke lidhur përvojat dhe ndjenjat njerëzore me kuptime më të thella dhe universale.

Metaforat e sakrificës dhe vuajtjes janë të pranishme në vargje të tilla si "Në ç'prita e zjarre shkoi këmbë e vogël,/ në ç'tehe prese, përgjuar me plumb." shfaqin sakrificat dhe vuajtjet e Zonjës, duke e bërë atë simbol të qëndrueshmërisë dhe forcës përballë sfidave.Pra edhe metafora është në funksion të simbolikës.

Elementet imazhiste janë të dukshme në poezinë "Ura e Zonjes." Përshkrimet e gjalla dhe të detajuara të vuajtjeve dhe ndjenjave, si p.sh. "djegur, përzhitur, i gjithi shkrumb" dhe "që si gjarper pickon ende në brinjë," ndihmojnë lexuesin të vizualizojë dhe ndjejë intensitetin e përvojave, duke i shërbyer simbolikës së poezisë.

Ndërsa ka përshkrime të sakrificave dhe vuajtjeve që mund të kenë një bazë realiste, poezia në tërësi nuk fokusohet në përshkrime të realitetit pasi ajo i shpreh idetë dhe ndjenjat duke përdorur simbole dhe metafora. Ndaj themi se kjo poezi është simbolike dhe metaforike me elemente imazhiste dhe realiste.

IV-Poezia "Ura e Zonjës" nga Odise Kote, për nga koloriti duket sikur është një fragment legjende, ndaj themi se mbështetet në bazë të fortë tradicionaliteti poetik, duke evokuar motive dhe figura të njohura nga tradita dhe kultura shqiptare, si:

a)-Përdorimi i figurës së gruas si një simbol i nderimit dhe sakrificës shihet te vargjet: “Je grua a ëndërr që shkel përmbi urë,/sa shekujt të thirrën - ura e zonjës?” pasi gruaja është shpesh një figurë qendrore në traditën poetike shqiptare, këngë, mite e balada duke simbolizuar virtyte të larta si nderi, sakrifica dhe qëndrueshmëria. Te kjo poezi, ajo është e përjetësuar në kujtesën historike dhe nderohet për rolin e saj. Kjo thirret “Ura e Zonjës” Kështjella thirret “ e Rozafës”.

b)-Motivet e klithmave dhe tmerrit, të lidhura me vuajtjet (si në balada): “Ç’klithma, tmerre, mbytur në lumë,/të shkulin egërsisht mend’t e kokës”duke evokuar vuajtjet dhe tragjeditë që janë pjesë e histories, baladave ( e murrimit) e legjendave shqiptare, të cilat theksojnë përvojat e dhimbshme të popullit nëpër shekuj.

c)-Sakrificat dhe sfidat e përjetuara nga gruaja shfaqen te vargjet:”Në ç'prita e zjarre shkoi këmbë e vogël,/në ç'tehe prese, përgjuar me plumb./Qorr qorrimi, lëngatë e tejngopur, /djegur, përzhitur, i gjithi shkrumb”. Jo më kot i përmendëm baladat dhe legjendat në krye të shkrimit, te kjo poezi përshkrimi i sakrificave dhe sfidave të përjetuara nga gruaja reflekton një motiv tradicional të qëndresës dhe vuajtjes, i cili është i pranishëm në shumë vepra poetike dhe folklorike shqiptare.

ç)-Kudo ku ka një femër ka një dashuri dhe puthje fatale, e cila “pickon ende në brinjë”, si te vargjet: “Ku u dha dhe u tret ajo puthja fatale, /që si gjarper pickon ende në brinjë?/S’gjetën shpëtim në balada, në vaje,/çfarë s’dinë të gjorët, ose dinë gabim…?” pse dashuria “fatale” dhe pasojat e saj janë tema të njohura në baladat dhe legjendat shqiptare. Këtu, poeti përfshin këtë motiv për të lidhur poezinë me traditën e pasur të tregimeve romantike dhe tragjike.Kujtoni “Rapsodi e një poeme arbëreshë” të De Radës.

d)-Lidhja e gruas me urën si simbol i ndërlidhjes dhe bashkimit, shprehur në sa e sa balada, shihet te vargjet:”Je grua a ëndërr që shkel përmbi urë,/sa shekujt të thirrën - ura e Zonjës?” ku kjo lidhje midis gruas dhe urës reflekton një simbolikë tradicionale të ndërlidhjes dhe bashkimit mes njerëzve dhe brezave, një motiv i pranishëm në kulturën shqiptare. Këto vargje dhe motive tregojnë se poezia "Ura e Zonjës" është e rrënjosur në traditën poetike shqiptare, duke përdorur figura dhe tema të njohura për të nderuar historinë, kulturën dhe përvojat e popullit shqiptar dhe duke ndërtuar mbi këtë tradicionalitet një modernitet të ri shkëmbimesh  e bashkëpunimesh mes njerëzve e kombeve. Urat gjithmon bashkojnë, muret ndajnë.

IV- Poezia "Ura e Zonjës" e Odise Kotes, ndonëse me një motiv disi tradicional dhe me vargje gati tradicionale, është një poezi moderne që përfshin elemente të modernizmit, veçanërisht ato të postmodernizmit. Kjo vepër ndërthur motive tradicionale si ura dhe figura e gruas, të cilat janë të rëndësishme në kulturën dhe historinë shqiptare, duke i sjellë në një kontekst të ri përmes një stili dhe strukture moderne. Kjo ndërthurje e tradicionales me modernen është një nga karakteristikat kryesore të postmodernizmit.

Një nga elementet e rëndësishëm të postmodernizmit që shfaqet në poezi është dekonstruksioni i mitit dhe historisë. Kote luan me mitet dhe legjendat tradicionale duke i dekonstruktuar dhe rikontekstualizuar ato për të reflektuar mbi gjendjen bashkëkohore. Për shembull, figura e gruas në vargjet "Je grua a ëndërr që shkel përmbi urë, /sa shekujt të thirrën - ura e zonjës?" është njëkohësisht një simbol historik dhe një figurë që pasqyron sfidat dhe vuajtjet moderne. Kjo prirje për të dekonstruktuar dhe rikonceptuar mitet dhe legjendat është tipike për postmodernizmin.

Një tjetër karakteristikë e rëndësishme e postmodernizmit që gjejmë në poezinë e Kotes është përdorimi i ironisë dhe ambiguitetit. Vargjet "Ç’klithma, tmerre, mbytur në lumë, /të shkulin egërsisht mend’t e kokës." kanë një ndjenjë dykuptimësie dhe ambiguiteti që kërkojnë lexuesin të interpretojë dhe të reflektojë më thellë. Kjo ndihmon në krijimin e një shtresimi të kuptimit që është tipik për poezinë postmoderne.

Struktura e vargjeve në "Ura e Zonjës" nuk ndjek domosdoshmërisht format tradicionale të rimës dhe ritmit, duke i dhënë një ndjesi të lirisë dhe inovacionit. Psh, në vargjet "Në ç'prita e zjarre shkoi këmbë e vogël,/ në ç'tehe prese, përgjuar me plumb." nuk ndihet një strukturë e rregullt ritmike, duke krijuar një ndjesi të lirisë shprehëse. Kjo thyerje e formave tradicionale dhe eksplorimi i mënyrave të reja të shprehjes është një tjetër aspekt i rëndësishëm i modernizmit dhe postmodernizmit.

Poezia trajton tema të thella të identitetit kulturor dhe historik, duke reflektuar mbi rolin e gruas në shoqërinë shqiptare dhe historinë e saj. Ky reflektim mbi identitetin është një karakteristikë kyçe e letërsisë moderne dhe postmoderne, ku autorët shpesh eksplorojnë dhe sfidojnë konceptet tradicionale të identitetit dhe kulturës. Kjo shihet në vargjet "Ku u dha dhe u tret ajo puthja fatale,/ që si gjarpër pickon ende në brinjë?/ S’gjetën shpëtim në balada, në vaje,/ çfarë s’dinë të gjorët, ose dinë gabim…?"

Në përmbledhje, "Ura e Zonjës" e Odise Kotes i qaset rrymës postmoderniste përmes ndërthurjes së tradicionales dhe modernes, dekonstruksionit të miteve, përdorimit të ironisë dhe ambiguitetit, thyerjes së formave tradicionale dhe reflektimit të thellë mbi identitetin dhe kulturën. Këto elemente e bëjnë poezinë një shembull të shkëlqyer të modernizmit bashkëkohor në letërsinë shqiptare dhe Odise Koten një poet të dëshiruar dhe të mirëpritur me krijimet e tij.Dhe mos harroni urat e Gjirokastrës, të cilat, ju fton poeti ti vizitoni.

 

Sarandë, më  qershsor 2024

 

Odise Kote

Ura e Zonjës ...

Je grua a ëndërr që shkel përmbi urë,

sa shekujt të thirrën - ura e zonjës?

Ç’klithma, tmerre, mbytur në lumë,

të shkulin egërsisht mend’t e kokës.

 

Në ç'prita e zjarre shkoi këmbë e vogël,

në ç'tehe prese, përgjuar me plumb.

Qorr qorrimi, lëngatë e tejngopur,,

djegur, përzhitur, i gjithi shkrumb.

 

Ku u dha dhe u tret ajo puthja fatale,

që si gjarper pickon ende në brinjë?

S’gjetën shpêtim në balada, në vaje,  

çfarë s’dinë të gjorët, ose dinë gabim…?

 

Je grua a ëndërr që shkel përmbi urë,

sa shekujt të thirrën - ura e zonjës?

Mos vallë trupi yt u zgjat nêpër lumë,

për të ftuar dashnorët e botes...?

 

V. O - Ura e Zonjës, udhës për në Labovën e Kryqit.

 

PLAGËT E AGIM MATOS I DHEMBIN IBRAHIM KADRIUT

 

Timo Mërkuri

Para disa ditësh miku dhe poeti Ibrahim Kadriu më dërgoi poezinë e tij “Jashtë eklipsit”kushtuar poetit Agim Mato të cilën  e shoqëronte me një shënim ku më sqaronte se e pati shkruar rreth një vit e gjysëm para ikjes së Matos në amëshim   (i bie të jetë krijuar në fund të vitit 2019 ose fillim të vitit 2020, pasi Agimi iku më 10 maj 2021), ja pati dhënë për ta lexuar Agimit , por ende nuk e ka përfshirë në ndonjë vëllim poetik të botuar dhe mua ma jipte për ta lexuar.

Sigurisht që u preka nga kjo përkujdesje e tij, pasi të jesh poet dhe të mos shkruash poezi për një mik poet, i cili ka vuajtur një padrejtësi, kjo është normale, por të shkruash  poezi për një mik poet që ka vuajtur një padrejtësi shoqërore në një kohë që ti vetë ke vuajtur padrejtësinë shoqërore dhe dhunën e pushtuesit kjo tregon një zemër të madhe, ndaj unë, duke parë se poezia ishte plot ndjenja të ngrohta, të cilat e kalonin cakun e një kortezie, madje ndjeheshin si pjesë e një dhimbjeje të përbashkët  e pyeta autorin se në cilin nga Manifestimet tona ishte njohur me Agimin, për të patur një qasje kohore. U habita kur ai më thotë se me Agim Maton ishte njohur në vitin e trazirave 1997, kur kishte ardhur me makinë në Tiranë, dhe pas një bisedimi me Pandeli Koçin erdhën  bashkërisht dhe familjarisht për pushime në bregdetin e Sarandës. Në Sarandë i priti Agim Mato dhe i shoqëroi deri në Borsh,ku ata dëshironin të kalonin pushimet dhe Agimi  kishte një mik te i cili sistemoi Ibrahimin me bashkëshorten , ndërsa Pandi te një familje tjetër aty pranë. “Ajo shtëpi ku më vendosi Agimi ishte e mrekullueshme, si një kënd Diznilendi me kopsht e burime uji në oborr. Për çdo ditë pronari i saj na përgatiste mëngjesin, kurse në mbrëmje shtronte pije...’’ e pasqyron poeti pritjen e bërë nga miku i Matos dhe më pas vazhdon: “Agimi u kthye në Sarandë, por ne jemi takuar  në takimet poetike të “Triremës Joniane”. Viteve të fundit e shihja se nuk ishte mirë. Më dhimbsej, se ia dija biografinë e jetës. Këtë poezi që ta dërgova (të cilën siç të tregova e ka lexuar edhe Agimi) e kam shkruar një vit e gjysmë para vdekjes së tij Nuk më kujtohet data e saktë.Të përshëndes nga ky këndi në studion time ku e kaloj të shumtën e kohës”.

E lexova poezinë e Ibrahim Kadriut dhe mqse e njihja shumë mirë jetën e Agim Matos, pse jo vetëm që ishim bashkëqytetarë edhe banonim në një lagje, por ishim dhe miq që na lidhte poezia, u preka shumë nga dashuria vllazërore që shfaqte gati në çdo fjalë e varg poeti gjilanas. Që Agim Mato kishte aftësionë të bënte mik çdo njeri të pastër që i afrohej, këtë e dija, por që këtë ndjenjë miqësie e ngrohtësie ta kutivonte dhe te tjetri, këtë e shoh dhe te kjo poezi e Kadriut e shkruar me fjalë të thjeshta, por që dëshmonin se thjeshtësia është sinqeriteti I shprehjes në një miqësi të sinqertë. Të kuptojmë një gjë, poetet kosovarë në Sarandë janë pritur si vëllezër, jo në kontekstin metaforik, por në atë real, vëllazërim që i kapërcente hapësirat e bashkpunimeve letrare, madje vazhdon edhe sot në rrugë institucionale dhe private, sidomos (por jo vetëm) me krijuesit e Gjilanit. Në Gjilan Ars.Club “Beqir Musliu” në 11 qershor 2016, pas botimit të librit të Matos “Shkretëtirë Harrimi” ju organizua ceremonia e promovimit të krijimtarisë poetike, ku  Ibrahim Kadriu ishte ndër organizatorët e referuesit. Vlen tju them se dhe titullin e kësaj poezie “Jashtë eklipsit” Kadriu e ka huazuar nga titulli i vëllimit poetik “Jashtë eklipsit” të Matos, botuar në vitin 2012 te Shtëpia Botuese e tij “Milosao”si një shenjë triumfimi i tyre, pasi të dy dolën nga “eklipset” moniste.

Për sa i përket Ibrahim Kadriut po ju them se është një poet e shkrimtar i kuotave të larta të letërsisë shqipe në Kosovë, i njohur dhe përkthyer në disa gjuhë europiane. U lind më 1945 në Zhegër, Gjilan,  ka mbaruar Fakultetin Albanologjik në Prishtinë. Ka punuar qysh nga viti 1968 në gazetën famëmadhe “Rilindja” deri në mbylljen e saj. Ka punuar në disa organe të përditëshme shtypi si “Zëri”, ”Plejada”, “Hareja” etj. Është fitues i disa çmimevedhe veprat e tij janë përkthyer në disa gjuhë si serbokroatisht, rumanisht, norvegjisht, malezeze, turqisht, italisht, suedisht, arabisht, frëngjisht etj. Krijimtaria e tij është përmbledhur në dhjetë volume, të cilat autori mi ka dhuruar me dashamirësi dhe dëshmoj për nivelin e lartë artistic të tyre. Jeton e punon në Prishtinë.

I-Ajo që bie më shumë në sy te kjo poezi është dashuria vëllazërore që shfaq poeti Ibrahim Kadriu për poetin Agim Mato, dhimbja që ai përjeton për vuajtjet e sivëllait të tij jugor dhe ngrohtësia që i afron atij, ndonëse nuk kanë qenë të pakta dhimbjet dhe vuajtjet që ka përjetuar dhe ai vetë. Në poezinë "Jashtë eklipsit" të Kadriut, ndjenja e dashurisë vëllazërore, dhimbja dhe ngrohtësia për poetin Mato shfaqen qartë përmes vargjeve të tij të ndjera dhe të përzemërta. Po shfaqim disa vargje që shfaqin këto ndjenja dhe një analizë të tyre të shkurtër: Vargu "Jashtë eklipsit ta bëra pritën, / Të shihja ku je dhe ku ishe –" ku, Kadriu shpreh dëshirën e tij për të takuar dhe për të kuptuar gjendjen e Matos, duke përjetuar së bashku me të vuajtjen dhe peripecitë. Përdorimi i frazës "ta bëra pritën" që ka kuptimin “të prita” tregon një akt kujdesi dhe mbështetjeje, sikur të ishte në rolin e një vëllai mbrojtës.

 -Te vargjet "Të gjeta të ngatërruar me ditën / Kur veç dridhje shpirti kishte." Kadriu tregon se e ka gjetur Maton në një gjendje të trazuar shpirtërore. Përdorimi i fjalës "dridhje shpirti" reflekton një empati të thellë për vuajtjet e Matos, duke ndarë dhimbjen e tij dhe duke e ndjerë atë si të ishte e vetja.

-"Të gjeta mbi valë deti pa busulle, / Në mëshirë të erërave, aq përplasje..." pikturon me vargje Maton si një njeri në përpëlitje dhe të trazuar, si një anije pa busull mbi valë deti, ku përdorimi i metaforës së "mbi valë deti pa busulle" nënkupton një gjendje të pashpresë. Kadriu e përjeton këtë situatë me një dhimbje të thellë për mikun e tij dhe dëshiron ta ndihmojë atë të gjejë rrugën e duhur.

Portretizimi i Matos me vargjet:"I mëshiruar me të keqen kolle – / Udhëkryqeve t ‘jetës me ngasje." tregon dhembshurinë e poetit për vuajtjet e Matos, duke e parë atë të përplasur me sfida të mëdha në jetën e tijku paraqitja e  "udhëkryqeve të jetës me ngasje" sugjeron kompleksitetin dhe vështirësitë që Mato ka hasur, dhe empatia e Kadriut është e dukshme.

Kadriu tregon qartë dhimbjen e tij për plagët e vazhdueshme që Mato ka marrë në jetën e tij si një i persekutuar te vargjet: "Të gjeta duke numëruar plagët / Të bëra vazhdimisht nga i njëjti fis," duke shprehur ndjenjën e empatisë dhe solidaritetit për mikun e tij. Interesant është se Kadriu thekson në këtë varg se plagët janë "të bëra vazhdimisht nga i njëjti fis", duke vënë në dukje se: ndryshe nga ai në Kosovë, që ka jetuar nën shtypjen moniste e dhunën serbe, Mato ka vuajtur nga ndjekja dhe persekutimi i bashkëatdhetarëve të tij shqiptarë.

Si hymn tingëllojnë vargjet:"Se si të shpëtoi barka në ato valë, / Miku im i kalitur me kërbaç –", me të cilat Kadriu shpreh admirimin dhe respektin e tij për forcën dhe qëndrueshmërinë e Matos, duke e portretizuar atë të afërt dhe të fortë si: "miku im i kalitur me kërbaç", duke shfaqur ngrohtësinë dhe vlerësimin e tij për mikun që ka përballuar kaq shumë sfida dhe ka dalë i fortë.

Pra, poezia e Ibrahim Kadriut është një shprehje e dashurisë vëllazërore, empatisë dhe ngrohtësisë së tij për poetin Agim Mato, ku Kadriu ndan dhimbjen dhe sfidat e Matos, duke shfaqur një solidaritet dhe dëshirë për ta parë atë të gjejë paqe dhe qetësi në jetën e tij. Kjo shprehje e ndjenjave të Kadriut për Maton e bën poezinë një veprim të fuqishëm të miqësisë dhe humanizmit.

II- Lind pyetja se pse Ibrahim Kadriu, nje poeti njohur për përdorimin e vargut të lirë, zgjedh të shkruajë poezinë "Jashtë eklipsit" kushtuar Agim Matos në formë të rregullt me ritëm dhe rime, duke ju qasur formës tradicionale? Mendoj se ai e bën këtë për disa arsye të mundshme:

-Duke përdorur një strukturë më tradicionale dhe formale, Kadriu mund të synojë të nderojë dhe respektojë poetin Agim Mato. Forma e rregullt e vargut mund të përçojë një ndjenjë solemniteti dhe serioziteti që i përshtatet temës së rëndë dhe përjetimeve të vështira të përshkruara në poezi.

-Struktura e rregullt e vargut me ritëm dhe rimë mund të theksojë emocionet dhe ndjenjat e forta të shprehura në poezi. Rima dhe ritmi krijojnë një muzikë të brendshme që mund të theksojë dhimbjen, ngrohtësinë dhe dashurinë vëllazërore që Kadriu ka për Maton..

-Duke ndjekur traditën e poezisë lirike, Kadriu mund të krijojë  lidhje me poetët e mëparshëm dhe të përfitojë nga fuqia e formave të provuara të shprehjes poetike. Struktura e rregullt mund të lidhet me traditat më të vjetra të poezisë shqipe dhe të krijojë një ndjenjë kontinuiteti dhe vazhdimësie kulturore.

Forma e rregullt mund të simbolizojë një kërkim për rend dhe stabilitet në mes të kaosit dhe dhimbjes që shprehet në poezi. Kjo strukturë e qëndrueshme mund të shërbejë si një kontrast ndaj përvojave të paqëndrueshme dhe të dhimbshme të shprehura në vargje, duke krijuar një ndjenjë shprese dhe qëndrueshmërie.

III- Poezia "Jashtë eklipsit" nga Ibrahim Kadriu është një homazh i ndjerë për poetin Agim Mato,shkruar me dashuri e dhimbje e cila, ndonëse ka element të tradicionalitetit që shërbejnë si sfond poetik, në kontekstin e poezisë moderne, i qaset kryesisht rrymës ekzistencialiste dhe simboliste të modernizmit.

-Themi se poezia i qaset rrymës së ekzistencializmit sepse trajton vuajtjen dhe luftën e individit (Mato) në një sistem represiv dhe absurditetin e ekzistencës së tij nën një ideologji shtypëse. Këto janë tema që lidhen me ekzistencializmin, i cili shqyrton luftën e individit për kuptim dhe autenticitet në një botë që mund të shfaqet  armiqësore për individin. Në këtë poezi, poeti shpreh ndjenjat e izolimit, vuajtjes dhe kërkimit të kuptimit të protagonistit, Agim Mato, në një botë që është shpesh  armiqësore ndaj tij dhe konkretisht, a)-Trajtimi i vuajtjes dhe luftës së individit, në aspektin e izolimit dhe humbja e drejtimit:"Të gjeta mbi valë deti pa busulle, / Në mëshirë të erërave, aq përplasje..." ku shfaqet  ndjenja e humbjes dhe izolimit të Matos, që është një temë qendrore në ekzistencializëm, pse njeriu ndjehet i humbur dhe pa drejtim në një botë të pakuptimtë dhe të paqartë.

b)-Vuajtja nën një sistem shtypës:"Të gjeta duke numëruar plagët / Të bëra vazhdimisht nga i njëjti fis, / I një ideologjie aq të largët – / Të shtrydhte ndjenjat – ai pis."janë vargje që theksojnë vuajtjen e protagonistit nën një sistem represiv dhe ideologjik që e shtyp dhe e dënon atë. Ekzistencializmi shpesh shqyrton mënyrën se si individi përballet me shtypjen dhe absurditetin e një sistemi të tillë.

c)-Absurditeti dhe sfidat e ekzistencës:"I mëshiruar me të keqen kolle – / Udhëkryqeve t ‘jetës me ngasje."janë vargje që shprehin sfidat dhe absurditetin e jetës së heroit, duke reflektuar ndjenjën e përhershme të konfliktit dhe pamundësinë për të gjetur kuptim.

ç)-Mbijetesa dhe kërkimi për kuptim: "Se si të shpëtoi barka në ato valë, / Miku im i kalitur me kërbaç – / Që ethet në vazhdim të ishin halë / Të shkuarat në tretje, jetë të mirë paq."shprehin mbijetesën e heroit përmes sfidave të jetës dhe kërkimin për një jetë më të mirë dhe paqe të brendshme. Ekzistencializmi shpesh shqyrton përpjekjen e individit për të gjetur kuptim dhe paqe në një botë që është shpesh kaotike dhe e paqëndrueshme.

-Mato paraqitet si një individ i izoluar, që përballet me sfida të mëdha dhe ecën në jetë pa ndonjë drejtim të qartë ("pa busullë"),por ndjenja e izolimit dhe alienimit dhe mungesa e orientimit janë thelbësore për ekzistencializmin. Shprehja "izolimi dhe alienimi" përdoret për të shprehur dy aspekte të ndryshme të ndjenjës ndarjes nga bota dhe nga shoqëria, ku: Izolimi përbën ndjenjën e vetmisë dhe izolimit fizik ose emocional nga të tjerët dhe vjen nga mungesa e lidhjeve shoqërore ose nga ndjenja e përjashtimit. Izolimi ndikon në qëndrimin e individit ndaj vetvetes dhe të tjerëve, dhe mund të krijojë ndjenja të, mungesës së kuptimit dhe dëshirës për t'u lidhur. Poezia "Jashtë eklipsit" e Kadriut mund të lidhet me rrymën ekzistencialiste dhe  simboliste të modernizmit. Në këtë poezi, protagonisti Agim Mato paraqitet si  individ dënuar dhe i izoluar, duke përjetuar sfida të mëdha. Ndjenja e alienimit dhe mungesa e orientimit janë thelbësore për ekzistenciali-zmin.

Përmendëm shprehjen "izolimi dhe alienimi"  dhe sqarojmë se: Izolimi dhe alienimi në kontekstin ekzistencialist analizohet në dukurinë e: a)- izolimit, i cili është shprehur te vargjet:"Të gjeta mbi valë deti pa busulle,/ Në mëshirë të erërave, aq përplasje." të cilat shprehin  një ndjenjë të qartë të izolimit fizik dhe emocional. Mato është i humbur dhe pa drejtim si një anie “një valë deti pa busullë", duke përjetuar "përplasje" dhe sfida nga erërat, që simbolizojnë forcat dhe pengesat e jashtme.

b)-Në dukurinë e alienimit:"Të gjeta të ngatërruar me ditën / Kur veç dridhje shpirti kishe."ku Mato ndihet i vetmuar në jetën e përditshme, duke përjetuar vetëm "dridhje shpirti". Kjo ndjenjë e thellë e përjashtimit nga bota rreth tij është një element thelbësor i ekzistencializmit.

c)- Në përjetimin e  vuajtjes nën një sistem shtypës:"Të gjeta duke numëruar plagët / Të bëra vazhdimisht nga i njëjti fis, / I një ideologjie aq të largët – / Të shtrydhte ndjenjat – ai pis."vargje që shprehin vuajtjen dhe alienimin e Matos nën një sistem ideologjik që e shtyp dhe e dëmton vazhdimisht. Ndjenja e izolimit nga shoqëria që e dënon dhe e përndjek është një temë e rëndësishme në ekzistencializëm.

ç)-Në përjetimin e luftës për mbijetesë dhe kuptim:"Se si të shpëtoi barka në ato valë, / Miku im i kalitur me kërbaç – / Që ethet në vazhdim të ishin halë / Të shkuarat në tretje, jetë të mirë paq."vargje që tregojnë përpjekjet e Matos për të mbijetuar dhe për të gjetur kuptim në një botë të paqartë dhe të vështirë. Barka që shpëton përfaqëson luftën për ekzistencë dhe kërkimin e një drejtimi dhe kuptimi të ri në jetë.

Më sipër theksuam se shprehja "izolimi dhe alienimi" përdoret për të shprehur dy aspekte të ndryshme të ndjenjës ndarjes nga bota dhe nga shoqëria.Për të sqaruar kuptimshmërinë e përdorimit prej nesh sqarojmë se: Izolimi fokusohet më shumë në mungesën e lidhjeve shoqërore, ndërsa alienimi është një ndjenjë më e thellë e ndarjes dhe largimit nga bota dhe nga vetvetja. Kjo mund të ndodhë kur individët ndiejnë se ata nuk përqasen me shoqërinë rreth tyre, përjetojnë një ndjenjë të madhe përjashtimi, ose ndiejnë se realiteti i tyre është i papërshtatshëm me perceptimet aktuale shoqërore. Alienimi mund të shkaktojë ndjenja të mungesës së identitetit, humbjes së kuptimit dhe ndjenjën e vetmisë së thellë.

IV-Poezia “Jashtë eklipsit” e Ibrahim Kadriut ka qasje me rrymën simboliste të modernizmit për arsye se: a)-Përdor simbole të fuqishme, si "valë deti pa busullë," "erërave," dhe "barka," të cilat krijojnë një kuadër të pasur kuptimor për gjendjen emocionale dhe psikologjike të Matos. Te vargu:"Jashtë eklipsit ta bëra pritën," ku fraza “ta bëra pritën” ka kuptimshmërinë të bëra pritjen, të prita aty jashtë eklipsit. Eklipsi në titull dhe në fillim të poezisë simbolizon një periudhë të errët dhe të mbuluar të jetës së protagonistit, duke përfaqësuar shtypjen dhe mungesën e lirisë gjatë regjimit ideologjik. Jashtë eklipsit nënkupton daljen nga kjo errësirë  në dritë dhe liri.Simbolizmi është një nga rrymat kryesore të modernizmit që përdor simbole për të shprehur ide dhe emocione komplekse.Te vargjet: Të gjeta mbi valë deti pa busulle, / Se si të shpëtoi barka në ato valë,"valët e detit simbolizojnë sfidat dhe paqëndrueshmërinë e jetës, ndërsa barka simbolizon udhëtimin e jetës dhe përpjekjet për të mbijetuar. Barka pa busullë përfaqëson mungesën e drejtimit dhe orientimit në jetë, një temë e zakonshme në simbolizmin modernist.

b)- Gjendja e brendshme e Matos shfaqet përmes imazheve të jashtme, si përplasja me erërat dhe valët, që janë teknikë tipike e simbolizmit për të ilustruar emocione të thella dhe përvoja shpirtërore.  Kështu te vargjet:- "Në mëshirë të erërave, aq përplasje...", erërat që përplasen simbolizojnë forcat e jashtme që ndikojnë në jetën e protagonistit, duke krijuar një atmosferë të pashpresë dhe sfiduese. - Vargjet: "Të bëra vazhdimisht nga i njëjti fis, / I një ideologjie aq të largët – / Të shtrydhte ndjenjat – ai pis."simbolizojnë ndikimin e ideologjive të largëta dhe të huaja që shtypin dhe dëmtojnë individin. "Pis" cilëson më tepër  natyrën e keqe të kësaj ideologjie, se sa individin përgjegjës, ndërkohë që vargjet "Miku im i kalitur me kërbaç” tregon për një individ që është formuar dhe kalitur nga përvojat e dhimbshme dhe të ashpra të jetës, ku kërbaçi simbolizon dhunën dhe vuajtjen që ai ka përjetuar, por edhe rezistencën dhe fuqinë për të mbijetuar dhe për të kërkuar kuptim dhe autenticitet në jetën e tij.

Në thelbin e saj, poezia "Jashtë eklipsit" përfaqëson një kombinim të fuqishëm të rrymave ekzistencialiste dhe simboliste të modernizmit. Përmes përdorimit të simboleve dhe figurave të fuqishme letrare, Kadriu arrin të krijojë një portret të ndjerë dhe të thellë të përjetimeve dhe ndjenjave të protagonistit, duke e bërë atë një shembull të rëndësishëm të letërsisë moderniste. Bota e brendshme e poezisë ngjan me një zemër të vetme që rreh në harmoni me trupin e poetit jugor, të lidhur mes tyre si vëllezërit siamezë. Zemrat dhe shpirtrat e tyre ndajnë të njëjtin puls, duke ushqyer jetë dhe ndjenja të përbashkëta për të dy poetët. Dhe ne të ndjejmë më afër Ibrahim Kadriu.

 

Sarandë, më maj 2024

 

Brahim KADRIU

JASHTË EKLIPSIT    

(Agim Matos, poetit nga Saranda)

 

Jashtë eklipsit ta bëra pritën,

Të shihja ku je dhe ku ishe –

Të gjeta të ngatërruar me ditën

Kur veç dridhje shpirti kishe.

 

Të gjeta mbi valë deti pa busulle,

Në mëshirë të erërave, aq përplasje...

I mëshiruar me të keqen kolle –

Udhëkryqeve t ‘jetës me ngasje.

 

Të gjeta duke numëruar plagët

Të bëra vazhdimisht nga i njëjti fis,

I një ideologjie aq të largët –

Të shtrydhte ndjenjat – ai pis.

 

Se si të shpëtoi barka në ato valë,

Miku im i kalitur me kërbaç –

Që ethet në vazhdim të ishin halë

Të shkuarat në tretje, jetë të mirë patsh.

 

NJËZETË QINDARKA

 

Nga Timo Mërkuri

Kam patur idenë se vetëm unë përjetova mos harrimin e poezisë "Dashuri" të Natasha Lakos qysh në leximin e parë të saj, menjëherë pas botimit në librin poetik “Marsi brenda nesh” në vitin 1972, por shpejt kuptova se kjo përshtypje ishte një iluzion i krijuar nga trazimi shpirtëror që më pati lenë. Ribotimin e saj të shpeshtë në organet e shtypit, referimet te ajo të kritikës, përkthimet e botimet të saj jashtë shtetit në serinë e poezisë shqipe  së bashku Kadarenë, Dritëroin dhe Arapin qysh në vitin e botimit, si dhe në botimet e Antologjive botërore të poeteve femra më vonë, botimet dhe referimet që vazhdojnë edhe sot më bindën se kjo poezi nuk më kishte lenë mbresa vetëm mua. Është një poezi shumë e thjeshtë në kuptimshmëri,që trajton temën e dashurisë dhe vlerës së saj të pamatshme, është një krijim që ngërthen ndjenja të thella dhe një sinqeritet të jashtëzakonshëm, të shprehur përmes një gjuhe të thjeshtë dhe të drejtpërdrejtë. Përbëhet nga katër vargje të shkurtër, të cilët me anë të një imazhi të qartë dhe simbolik arrijnë të shprehin një përvojë të pasur emocionale dhe mendimi.Vargjet e para, "Njëzetë qindarka për të folur me ty / tridhjetë qindarka për të ardhur te ty," shfaqin përpjekjet dhe sakrificat që njeriu bën për të qenë pranë dashurisë, të konkretizuar te personi “ty”. Vargu i tretë, "Sikur miliona të më jepnin / s’do të kthehesha mbrapsh nga ty," nënvizon përkushtimin dhe besnikërinë e palëkundur ndaj dashurisë, duke treguar se asgjë materiale nuk mund të zëvendësojë lidhjen shpirtërore.

I-Poezia ka një strukturë të thjeshtë, me vetëm katër vargje, por çdo varg është i ngarkuar me një kuptim të thellë. Lako përdor një gjuhë “ekonomikle”, të kursyer e të drejtpërdrejtë duke përdorur qindarkat si njësi matjeje për veprimet që lidhen me dashurinë, zgjedhje stilistike që krijon një kontrast të fuqishëm midis vlerës monetare dhe vlerës emocionale, duke nënvizuar  në përfundim se ndjenjat nuk mund të maten me para. Poezia evidentohet si krijim i kohës së monizmit, jo vetëm nga data e botimit, por te elementët e poezisë, ku: “njëzet qindarka për të folur me ty” na kujton kabinat telefonike anës rrugëve ku mund të bëje telefonatën me një monedhë njëzet qindarkëshe, ( celularët erdhën në  kohë të mëvonëshme), ndërsa vargu: “tridhjetë qindarka për të ardhur te ty” na sjell imazhin e autobuzëve urbanë fizarmonikë, aq të njohur në ato vite. 

Vlerë unike i  jep poezisë çiltërsia, e cila shprehet përmes thjeshtësisë së vargjeve, prej nga kuptojmë dhe ndjejmë sinqeritetin e poetes.Poezia reflekton një sinqeritet të veçantë, i cili mund të shihet si përfaqësues i një brezi poetësh dhe lidhet me disa faktorë historikë, shoqërorë dhe kulturorë që kanë ndikuar në formimin e tij. Brezi  i Natasha Lakos është  brezi që ka përjetuar ndryshime të mëdha shoqërore dhe politike. Në kohën e krijimit të kësaj poezie në Shqipëri, ndjenjat, fjalët dhe mendimet ishin të kontrolluara, gjer aty sa që dhe dashuria kishte parafjalë emrin e Partisë apo udhëheqësin, mirëpo kundër këtij kontrolli kishte nisur një lëvizje liberalizmi, kryesisht në art dhe kulture, që kulmoi me Festivalin e XI në Radio Televizion. Në lidhje me këtë brez poetësh theksojmë se një  karakteristikë e tij ishte thyerja e konvencioneve. Poezia e Lakos, me sinqeritetin e saj të thjeshtë dhe të drejtpërdrejtë, pasqyron dëshirën për të thyer kufijtë e fjalës së kontrolluar, pse ky brez poetësh kërkonte autenticitet dhe vetë-shprehje të sinqertë. Poezia "Dashuri" shpreh ndjenjat personale të dashurisë dhe përkushtimit në mënyrë të hapur dhe pa komplekse, duke përfaqësuar kështu një karakteristikë kyçe të këtij brezi, që shumë shpejt u martirizua.

Duhet të themi se sinqeriteti në poezinë e Lakos pasqyron gjithashtu një lidhje të ngushtë me realitetin e përditshëm dhe përvojat jetësore. Vargjet e saj flasin për veprime e ndjenja konkrete që lexuesit mund t'i kuptojnë dhe ndiejnë menjëherë, duke reflektuar një dëshirë për të kapur thelbin e jetës së përditshme dhe të emocioneve të përjetshme.

Gjuha e thjeshtë dhe e drejtpërdrejtë që përdor poetja reflekton sinqeritet. Nuk ka vend për fjalë të mëdha apo metafora të ndërlikuara; çdo varg është i qartë dhe i kuptueshëm. Poezia shpreh një përkushtim të palëkundur dhe një dashuri të thellë që nuk mund të blihet apo të ndryshojë me para, duke pasqyruar një ndjenjë të fortë të vlerave personale dhe emocionale, që ishin të rëndësishme për këtë brez. Poezia ka një ndjesi  çiltërsie që del nga një zemër e hapur, dhe kjo çiltërsi është një tipar që reflekton dëshirën për të qenë të vërtetë me vetveten dhe me të tjerët, një karakteristikë e fuqishme e brezit që po përjetonte dhe krijonte në një mjedis të përkohshëm liberalizmi nën diktaturë. Nqse do ta perifrazonim poezinë si një lumë, do thoshnim se ky lumë rrjedh në një shtrat të gurtë  sinqeritetit, prandaj është kaq i kristaltë.

Vargu përfundimtar, "Pesëdhjetë qindarka për të bërë dashuri," është një përmbledhje e drejtpërdrejtë dhe e sinqertë e natyrës njerëzore dhe dëshirës për afërsinë fizike që shpesh shoqëron dashurinë. Ky interpretim shton një dimension të ri në temën e dashurisë, por edhe e çliron lexuesin nga ndonjë romantizim i tepërt me paraqitjen e një perspektivë të vërtetë dhe të hapur.

II-Poezia "Dashuri" e Natasha Lakos është një poezi e fuqishme dhe e ndjeshme që arrin të përçojë thelbin e dashurisë përmes një gjuhe të thjeshtë, të drejtpërdrejtë, ku përmes simbolikës së qindarkave, poetja nënvizon se dashuria ka një vlerë të pamatshme dhe të pakrahasueshme me ndonjë gjë materiale. Kjo është arsyeja pse kjo poezi klasifikohet si një poezi simbolike, pse përdor simbole të thjeshta dhe konkrete, (si qindarkat), për të shprehur koncepte më të thella dhe abstrakte (si dashuria, përkushtimi dhe sakrifica).

Përdorimi i tyre (qindarkave) për të shprehur veprimet dhe ndjenjat që lidhen me dashurinë krijon një kontrast të fuqishëm midis vlerës monetare dhe vlerës emocionale, duke theksuar se dashuria nuk mund të matet me para. Ky është një shembull i qartë i simbolizmit, ku objekti konkret (qindarkat) përdoret për të përfaqësuar një ide më të gjerë dhe abstrakte (vlerën e pamatshme të dashurisë).

Poezia gjithashtu ka një aspekt realist, pasi përshkruan përvoja të përditshme dhe të kuptueshme nga të gjithë, si veprimet konkrete, udhëtimi dhe marrëdhëniet intime. Kjo përzierje e simbolizmit dhe realizmit e bën poezinë të fuqishme dhe të afërt për lexuesin, duke e bërë atë të reflektojë mbi vlerën e vërtetë të dashurisë në jetën e përditshme, i jep një jetëgjatësi dhe reflektim të përditshëm ndjenjës së dashurisë, si shkëmbinjtë pllaka bregdetare dritës së diellit në verë.

Mirëpo poezia "Dashuri" e Natasha Lakos, duke pasur parasysh elementet e saj të melodicitetit dhe muzikalitetit që janë të ngjashme me ato të poezive tradicionale, mund të konsiderohet gjithashtu një poezi moderne. Për të përcaktuar se cilës rrymë i përket, do të duhet të shqyrtojmë më thellë stilin dhe temat e saj, ku mund të vërejmë se përmban elemente tradicionale të ndërthurura me qasje moderne. Elementet tradicionale që përmban poezia janë:a)-Rima dhe ritmi pse poezia përdor një strukturë të thjeshtë dhe të përsëritur të vargjeve, duke krijuar një ndjenjë të ritmit dhe melodisë, që është tipike për poezinë tradicionale. Kjo krijon një efekt muzikor dhe harmonik që është i këndshëm për t'u dëgjuar.b)-Poezia përdor metafora, simbole dhe krahasime për të shprehur ndjenjat e dashurisë dhe lidhjes emocionale. Psh, përdorimi i qindarkave për të shprehur vlerën e lidhjes  dhe dashurisë është një metaforë që sjell një ndjenjë konkretizimi të ndjenjave abstrakte.

Qasjet moderne të poezisë janë: a)-Tematika dhe konteksti bashkëkohor, ku përdorimi i qindarkave dhe referencave monetare për të shprehur lidhjen dhe ndjenjat e dashurisë është një qasje moderne dhe pak ironike. Kjo shpreh një ndjenjë të vlerësimit material që është shumë e lidhur me realitetin bashkëkohor. Referencat monetare përshkruajnë lidhjet dhe ndjenjat e dashurisë në një mënyrë ironike dhe materialiste. Kjo shpreh një qasje moderne dhe bashkëkohore që është shumë e lidhur me realitetin ekonomik dhe social të kohës sonë, ku aspekti ironik dhe paksa cinik është një tipar i postmodernizmit b)-Minimalizmi dhe thjeshtësia e strukturës së poezisë, pa stolisje të tepërta, është një qasje moderne në poezi. Kjo qasje i lejon lexuesit të përqendrohen në ndjenjat dhe mendimet themelore pa u shpërqendruar nga elemente të tepërta stilistike. c)-Vargjet shprehin ndjenja personale dhe introspektive me qartësi dhe drejtpërdrejti, që është karakteristike për poezinë moderne. Psh, vargjet "sikur miliona të më jepnin s’do të kthehesha mbrapsh nga ty" tregojnë një përkushtim emocional të thellë dhe të drejtpërdrejtë.

Duke kombinuar këto elemente, poezia "Dashuri" e Natasha Lakos ndërthur elementet tradicionale me qasje modern dhe kjo e bën poezinë një shembull të mirë të ndërthurjes së neo-tradicionalizmit dhe postmodernizmit. Në qoftë se do pyesim  se si ka mundësi që Lako të eksperimentonte postmodernizmin në kushtet e soc.-realizmit unë ju rikujtoj se në vitet kur është shkruar e botuar kjo poezi në vendin tonë eksperimentoheshin forma dhe rryma të ndryshme  të modernizmit dhe është e natyrëshme që Natasha Lako të ishte një eksperimentu- ese e tyre.

III- Thamë qysh në krye që kjo poezi e Lakos të mbetet në mendje për vite me rradhë dhe lexohet me kënaqësi e recitohet me ngrohtësi, por cilat janë karakteri-stikat që i japin këtë veçanti kësaj poezie? Disa nga këto karakteristika janë:

-Qartësia e gjuhës së përdorur bën që lexuesi ta kuptojë dhe ta ndiejë mesazhin e poezisë pa vështirësi ndërsa thjeshtësia e vargjeve krijon ndjesi afërsie e intimiteti.

-Përdorimi i qindarkave si simbol për veprimet që lidhen me ndjenjat e dashurinë është një element origjinal dhe i fuqishëm që e bën poezinë të dallueshme dhe të mbetet në mendje, pasi qindarkat janë një njësi matëse e zakonshme që fitojnë një kuptim të ri dhe të thellë në kontekstin e poezisë.

-Rmocioni i sinqertë dhe çiltersia janë elementët bazikë që e bëjnë poezinë të prekshme për lexuesit. Ndjenja e dashurisë dhe përkushtimit që del nga vargjet është e përjetshme dhe universale, duke bërë që çdo njeri të mund të identifikohet me të. Madje kësaj i shërben dhe fakti që heroi poetik nuk identifikohet në se është hero apo heroinë.

-Mesazhi i poezisë, që dashuria nuk mund të matet me para, është një mesazh i përjetshëm që rezonon me lexuesit në çdo kohë. Ky mesazh e bën poezinë të jetë e vlefshme, e rëndësishme dhe frymëzuese për çdo brez.

-Vargu i fundit, "Pesëdhjetë qindarka për të bërë dashuri," përmban një ironi të ëmbël dhe një dozë të lehtë humori, duke sjellë një dimension të ri në poezi dhe shpesh lë një përshtypje të fortë tek lexuesit dhe kontribuon në mbajtjen mend të poezisë.

-Poezia është e shkurtër dhe koncize, gjë që e bën të lehtë për t'u memorizuar dhe recituar, struktura e saj e përmbledhur përmban një forcë të veçantë dhe çdo varg ka një peshë të madhe emocionale dhe simbolike.

Këto janë në thelb elementët që ndikojnë që kjo poezi të mbahet mend për vite me rradhë me një lexim të parë, gjë që tregon se poetja ka gjetur “damarin e arit” në minierën poetike.

IV- Kjo poezi është një poezi e frymëzimit dhe jo e mendimit. Frymëzimi në poezi shpesh shfaqet si një shpërthim i papritur dhe intensiv i krijimitarisë dhe ndjenjave, dhe ngjan me një vullkan që shpërthen duke nxjerrë diamante të formuara nga trysnia e gazrave mbi lëndët organike në brendësi të tokës. Kjo dukuri shpreh poetikisht se si një moment frymëzimi mund të sjellë në sipërfaqe emocione dhe mendime të pasura dhe të thella që janë formuar për një kohë të gjatë në shpirtin e poetes.

Në poezinë eNatasha Lakos, dukuria e frymëzimit dhe vlerat e saj shfaqen në disa mënyra. Poezia është e ngarkuar me ndjenja të fuqishme dhe të papërpunuara. Përmes vargjeve të saj të thjeshta dhe direkte, Lako kap momentin e thellë të përkushtimit dhe pasionit. Vargjet "Njëzetë qindarka për të folur me ty / tridhjetë qindarka për të ardhur te ty" dhe "Pesëdhjetë qindarka për të bërë dashuri" shprehin një dëshirë të madhe për afërsi dhe intimitet që është e drejtpërdrejtë dhe e fuqishme, duke dhënë ndjesinë e një shpërthimi emocional.

Frymëzimi shpesh sjell një formë të pastër dhe të thjeshtë  shprehjeje, e cila është e dukshme në këtë poezi. Thjeshtësia e gjuhës dhe struktura e poezisë lejon që ndjenjat të dalin në pah pa pengesa apo komplikime të panevojshme. Ky minimalizëm stilistik bën që ndjenjat të jenë më të prekshme dhe më të forta.

Përdorimi i qindarkave si metaforë për vlerën e komunikimit dhe dashurisë është një shembull i asaj se si frymëzimi mund të krijojë simbole të fuqishme dhe të reja. Kjo metaforë sjell një qasje të re dhe interesante ndaj konceptit të dashurisë, duke e lidhur atë me diçka konkrete dhe të matshme, por njëkohësisht duke shprehur vlera të thella emocionale që tejkalojnë çdo vlerë materiale.

Vargu "sikur miliona të më jepnin / s’do të kthehesha mbrapsh nga ty" shpreh një përkushtim të palëkundur dhe një intensitet që është karakteristik i momenteve të frymëzimit të vërtetë. Ky qëndrueshmëri dhe intensitet i ndjenjës është ajo që e bën poezinë të qëndrojë në mendjen dhe zemrën e lexuesit.

Frymëzimi në këtë poezi duket të jetë një eksplorim i papritur dhe i thellë i temës së dashurisë. Përmes vargjeve të saj të thjeshta, Lako arrin të shprehë kompleksitetin e dashurisë me një qartësi dhe fuqishmëri që vjen nga një burim i thellë emocional dhe kreativ. Poezia "Dashuri" e Natasha Lakos është një shembull i shkëlqyer i asaj se si frymëzimi mund të shfaqet në poezi. Përmes intensitetit emocional, thjeshtësisë ekspresive, përdorimit të metaforave të fuqishme dhe eksplorimit të ndjenjave të thella, Lako arrin të krijojë një vepër që është e fuqishme dhe e prekshme, duke përfaqësuar vlerat e vërteta të një momenti frymëzimi.

V-Poezia "Dashuri" e Natasha Lakos mund të reflektojë atributet e rinisë së saj, dhe frymëzimi që shfaqet në këtë poezi mund të ketë lidhje me emocionet e fuqishme që shpesh përjetohen në rini, pasi dihet që  rinia  karakterizohet nga një intensitet i lartë emocional. Ndjenjat e dashurisë, pasionit dhe përkushtimit përjetohen me një forcë të veçantë, dhe kjo ndjenjë reflektohet në vargjet e poezisë Përkushtimi i plotë dhe i pandashëm ndaj një personi, i shprehur në vargun "sikur miliona të më jepnin / s’do të kthehesha mbrapsh nga ty", është një ndjenjë që përjetohet në mënyrë më të mprehtë gjatë rinisë.

Në rini, shprehja e ndjenjave është më e drejtpërdrejtë dhe më e thjeshtë. Fakti që poezia përdor një gjuhë të qartë dhe të pakomplikuar, që lidhet me një dëshirë të natyrshme për të komunikuar ndjenjat pa filtra apo komplikime të tepërta na kujton se minimalizmi dhe thjeshtësimi në gjuhë është karakteristikë e të rinjve që përpiqen të shprehin ndjenjat e tyre në mënyrën më të pastër të mundshme.

Po ashtu, rinia është një periudhë eksplorimi e zbulimi, jo vetëm e botës përreth, por edhe e ndjenjave dhe marrëdhënieve personale. Poezia "Dashuri" tregon një lloj eksplorimi të vlerës së dashurisë e intimitetit, duke reflektuar kështu një kuriozitet dhe dëshirë për të kuptuar më mirë emocionet e moshës.

Frymëzimi që vjen si një "shpërthim i beftë i një vullkani" mund të lidhet me energjinë dhe spontanitetin e moshës. Kjo periudhë e jetës shpesh karakterizohet nga momente të papritura të kreativitetit dhe emocioneve të forta që shpërthejnë në mënyrë të papritur, ashtu siç shfaqet frymëzimi i poetes në krijimin e kësaj poezie.

VI-Mirëpo frymëzimi ka nevojë për talentin për tu shndruar në poezi, dhe këtu, duke parë nivelin e lartë artistik të poezisë ndjejmë se kontributi i talentit të poetes Lako është thelbësor dhe shfaqet në disa aspekte.  Një  kontribut kryesor i talentit është aftësia për të kapur dhe përçuar emocionet e fuqishme me thjeshtësi dhe ndjeshmëri që të kjo poezi është tepër e dukëshme.

Talenti i Lakos shfaqet dhe në përdorimin e metaforave e simboleve të fuqishme. Thamë se në poezi, qindarkat përdoren si metaforë për vlerën e komunikimit dhe dashurisë, ku kjo metaforë është inovative dhe tregon aftësinë e saj për të krijuar imazhe poetike që janë të thjeshta, por shumë të pasura në domethënie.

Poetja e shfaq talentin e saj dhe në përdorimin e stilit minimalistik që është shumë efektiv . Me pak fjalë, ajo arrin të shprehë ndjenja të mëdha dhe komplekse dhe kjo është një aftësi që kërkon një talent të veçantë për të gjetur dhe përdorur fjalët e duhura që kanë peshë të madhe emocionale dhe artistike.

Po ashtu, struktura e thjeshtë dhe e përsëritur e poezisë krijon një ritëm dhe harmoni që e bën poezinë të këndshme për t’u lexuar dhe dëgjuar. Ky përdorim i strukturës tregon një ndjenjë të fortë të formës poetike dhe një kuptim të thellë të asaj se si ritmi dhe përsëritja mund të theksojnë ndjenjat e shprehura në poezi., kuptim i cili është pasojë e një talenti të spikatur.

Pra talenti i Lakos është i dukshëm në shumë aspekte të poezisë "Dashuri". Aftësia e saj për të kapur emocione të fuqishme, për të përdorur metafora të forta, për të krijuar një stil minimalistik efektiv dhe për të shprehur ndjenja me një intensitet dhe drejtësi të veçantë e bën këtë poezi një vepër të shkëlqyer të krijimtarisë së saj poetike. Duhet të pranojmë dhe të shprehim se talenti i Natasha Lakos është si materia e një ylli që, megjithëse ndriçon për një kohë të gjatë në universin e poezisë, jo vetëm që nuk zbehet, por përkundrazi, rritet dhe përmirësohet me kalimin e kohës, duke u bërë gjithnjë e më i fuqishëm dhe më i përsosur.

 

Sarandë ,më maj 2024

 

 

Natasha Lako

DASHURI

Njëzetë qindarka për të folur me ty

tridhjetë qindarka për të ardhur te ty.

 

Sikur miliona të më jepnin

s’do të kthehesha mbrapsh nga ty.

 

Pesëdhjetë qindarka për të bërë dashuri.

 

“Marsi brenda nesh” 1972