SHTATË MALE, SHTATË FUSHA NË NJË POEZI

 

 Nga Timo Mërkuri

Që Odise Kote të befason me poezitë e tij, kjo tashmë nuk është një gjë e re dhe e papritur për lexuesin, por shpesh kjo befasi të krijon një ndjenjë hutimi për sa ka shkruar dhe stilin me të cilin e ka shkruar, hutim që të shtyn në një rilexim të përqëndruar dhe më pas në meditim mbi poezinë. Poezia e tij të duket se flet apo vjen  si nga bodrumet e një kështjelle të vjetër e të mbyllur për shekuj, ajo vjen e stërpikur nga mitet e baladat, historia, filozofia etj. gjë që të imponon njohjen e tyre, kushtëzim që është tepër i dukshëm te poezia: “Shtatë male, shtatë fusha”.

Kjo duke te poezia "Shtatë male, shtatë fusha" e Odise Kotes, e cila ka një shtrat balade dhe përshkruan një peizazh të veçantë tek i cili ndërlidhen jo vetëm historia, filozofia, por dhe antropologjia e besimi , ku këndvështrimi i tij është  përqëndruar te marrëdhënia e popullit tonë me besimin në të kaluarën, të tashmen dhe të ardhmen, si pjesë e linjë estetike: histori, filozofi, antropologji, duke marrë shkas nga një kështjellë e vogël pranë Papatit.

1-“Në Kështjellën e vogël Loreto /mbi përrenjtë e thepisur të Papatit” e nis Odise Kote poezinë e tij dhe ne detyrimisht kujtojmë se:  Loreto, në Itali është një kështjellë nê rajonin e Markeve, vendosur “mbi përrenjtë e thepisur të Papatit” . Në anë të përroit janë shtypshkronjat e vjetra ku janë shtypur shkrimet e shenjta të Vatikanit në shek.  IV-V.  Sot në Loreto dhe për shkak të tyre është  një vend turistik  ku shkojnë vizitorë nga e gjithë bota: “Mijëra vizitorë nga bota magjepsen, hutohen/ blejnë syvenire, mbështillen me mistikë”  të cilët ndjejnë një lidhje të veçantë me këtë vend të shenjtë. Duke qënë se Loreto është vend, historia e të cilit ka lidhje me historinë e gjithë vendeve të krishtera të rruzullit, madje dhe me mardhëniet me vendet e besimeve të tjera, çdo vizitor vihet para pasqyrën së ndërgjegjes historike, e cila në poezi është prizmi ku thyhen e përthyhen idetë.

Nëpërmjet krahasimit: "Inkuzicioni dhe vdekja ende fryjnë si erë e marrë" poeti duke vënë në dukje inkuziocionin si institucion historik dhe vdekjen si pasojë e veprimeve të tij që fryjnë si një “erë e marrë”, na paraqet ndjesinë e një lufte të brendëshme për jetën e njeriut dikur dhe të vizitorëve sot.

"Për të shpallur ndjesinë e betejës me vetveten" shkruan poeti për ndjesinë e betejës së brendshme që çdo individ përjeton me vetveten, betejë që simbolizon konfliktin shpirtëror,  që bëhet tek çdo turist që vizitojnë Loreton. Në kët betejë:"Ku humbja dhe fitorja fqinjërojnë, sublimohen", shfaqet paradoksi i luftës me vetveten, ku humbja dhe fitorja janë fqinjë dhe ndërveprojnë me njëra-tjetrën. Ato nuk janë krejt të kundërta si dy ushtri në front, ato janë të lidhura ngushtë dhe shkëlqejnë së bashku, duke krijuar një ndjesi të lartë dhe të sublimuar.

Nëpërmjet vargut “Dhimbja bëhet tjetërfarë, e jotja dhe e tjetërkujt”, ku përdorimi i fjalës "tjetërfarë" sugjeron se dhimbja ndryshon formë dhe karakter  dhe se ajo mund të ndikojë te secili në mënyrë të ndryshme, shprehja  "e jotja dhe e tjetërkujt" tregon që secili përjeton joveç dhimbjen e vet, por edhe të tjetrit, duke nënkuptuar shumë faktorë që na bashkojnë në këtë jetë, ku shpesh edhe vetë dhimbjen  bëhet bashkuese.

"Dhimbje që përbuz të përzishmen, të voglën" shkruan poeti duke përshkruar një lloj dhimbjeje që përbuz dhe nuk i jep rëndësi aspektit të vogël ose të përzishshëm, ku fjalët "të përbuz" dhe "të vogël" tregojnë pakënaqësinë dhe mospërfilljen ndaj kësaj dhimbjeje, kohës së humbur, duke sugjeruar një dëshirë për t'u distancuar nga ajo.

Ndërkohë vargjet "Përpëlitet në shqyrtim, vetëflijohet, kërkon të harrohet" përshkrua-jnë reagimet dhe përpjekjet për të trajtuar dhimbjen e brendëshme. Fjala "përpëlitet" tregon për një lëvizje të frenueshme dhe të paqëndrueshme, ndërsa fjalët "vetëflijohet" dhe "kërkon të harrohet" tregojnë për përpjekje për të larguar dhe haruar dhimbjen, duke shprehur dëshirën për të tejkaluar dhimbjen, për të arritur në një gjendje të re, ku ajo nuk ka më ndikim.

Të kuptohemi, unë nuk marr përsipër të shpjegoj tekstin e poezisë së Odise Kotes dhe ca më pak ta përshkruaj atë, por për të kuptuar strukturën poetike unë duhet të hyj brenda saj dhe të flas për elementët strukturorë të poezisë si për themelet, kollonat dhe muret e një godine. Unë tregoj si e shoh krijimin nga një prej ngjyrave të dritës së vargjeve të përthyer mbi prizmin poetik dhe ajo që ka rëndësi është fakti se ju tregoj si e shoh nga brenda poezisë. Shumësia e këndvë-shtrimeve dhe interpretimeve është bukuri e ylberit poetik dhe jo meritë individuale.

II-Në dy strofat e para ne vrasim mëndjen se ku do dalë poeti duke ecur nëpër botën e filozofimeve dhe mistikës që mbërthen vizitorët në Loreto, kur befas strofa e tretë na shpalos vendin tonë me ca vargje  që i ndjejmë qysh te fjala “matanë” e përmendur aq shpesh nga arbëreshët plot dhimbje e mall: “Matanë kështjellës Loreto, matanë detit, /është Atdheu im, plot diell, i qeshur” shkruan ai dhe ne na qeshin sytë nga drita e vargjeve, por befas na vijnë si goditje pas koke vargjet: “grotesk, çudan, tinzar, i ngrysur/ me njolla të mbetura stepash ruse/orizore kineze, gjëmbaçë Anadolli”. Vetëm pas këtyre vargjeve kujtojmë se ne shqiptarët nuk e njohim Loreton dhe atë që ajo përfaqson, madje për vetë zhvillimin historik ne e kemi “humbur” Loreton dhe nuk e kemi kuptuar se kemi humbur shekuj qytetërim.

 

Jam shprehur se: “Krishterimi ishte ndërtuesi i Evropës, pasi në shembu-llin e kishave e katedraleve, në shembullin e ndërtimit të Vatikanit, u ndërtuan pallate dhe struktura shtetërore, u ndërtuan kryeqytete evropiane. Krishtërimi ishte dhe ndërtuesi i Evropës së bashkuar (në krishterim) me synimin për t’u shtrirë në një botë (të krishterë) të bashkuar, dhe kjo ishte e dukshme te fakti që çdo mbret, për tu fronëzuar e kishte si domosdoshmëri kurorëzimin nga Vatikani. Ishte e detyrueshme që dhe krushqitë mbretërore t’i miratonte Papa, si dhe aleancat apo luftërat duhej të kishin lejen e tij[1]”.  Patër Anton Harapi ka shkruar se “Te njeriu vetë, kristianizmi ndërtoi idetë, lartësoi ndjenjat dhe sistemoi tërë jetën vetjake. E bëri të mirë shpirtin e njeriut dhe kërkoi prej tij pastërtinë edhe të mendimit e të dëshirës[2]”, aq më tepër që “Edhe atdhetarizmi është një ndër idealet e krishterimit[3]”, i cili vlerësohej si një virtyt i shenjtë[4].

Kjo është arsyeja që na tërheq vëmëndjen dhe interesimin kjo poezi, raporti i vendit tonë përballë Loretos, në konteksin e besimit, zhvillimit dhe europiani-zimit. Krishtërimi ishte spiranca që e mbajti Shqipërinë në Europë në ato pesëqint vjet robërie osmane. Vendi ynë është vend i prelatëve, shenjtorëve dhe martirëve të krishtërimit, madje dhe në kohën moderne i dhamë krishtërimit shënjtoren më tipike. Në lidhje me kontributin e krishtërimit në vendin tonë është e drejtë të themi se asnjë fe, besim apo rrymë besimi nuk ka bërë aq shumë për kombin tonë sa krishtërimi, asnjë feje, besimi apo rrymë besimi nuk i kemi dhënë ne si komb kaq shumë martirë e shenjtorë, madje dhe Heroi ynë Kombëtar është shpallur zyrtarisht nga Papati si "Atlet i Krishtërimit", titulli më i lartë i mundshëm për gjithë kohërat.

Konvertimi nga një pjesë e popullsisë nën dhunën dhe diktatin osman ishte një tërmet lemeritës në ndërgjegjen e kombit, ndërsa heqja e “spirancës”së krishtërimit në monizëm e nxori anijen shqiptare në mes të detit me furtunë, duke vetë-eksperimentuar ateizmin, si dikush që eksperimenton se: a e mban dega e pemës peshën e trupit të tij, nëpërmjet litarit të lidhur në qafë?

Shqipëria gjithmonë ka patur nevojë për krishterimin ashtu si një pemë ka nevojë

për rrënjët dhe dheun. Tashmë që e kërkojmë Loreton jemi një përzierje kulturash, besimesh, paganizmi dhe teorish ateiste: “Kalit të hazdisur të vetëdijës /i duhet të kalërojë pa ndalim/ Në shtatë male e shtatë fusha”, aty “ku vigjëlojnë rojet e moskuptimit, /për të mbërritur”. Është larg Loreto nga ne? (jo në distancë kilometrike) madje më drejt është të thuhet se ne jemi shumë larg nga Loreto dhe na duhet shumë kohë të arrijmë aty. Në qoftë se vizitorët nga e gjithë bota shkojnë në Loreto të përjetojnë magjinë dhe mistikën e saj shpirtërisht, ne na duhet që së pari ta kuptojmë dhe besojmë si një shpëtim. Imazhi metaforik "Kalit të hazdisur të vetëdijës, i duhet të kalërojë pa ndalim": përshkruan vetëdijen tone, kal të hazdisur që shpesh provokon dëshirën për të eksploruar, për të kërkuar kuptimin dhe për të përparuar. Fjala "hazdisur" tregon për një dëshirë të shfrenuar, të papërmbajtur, ndërsa fjala "kalërojë" shfaq një lëvizje të vazhdueshme dhe pa ndalim drejt një qëllimi të paqartë.

Nëpërmjet vargjeve "Në shtatë male e shtatë fusha ku vigjëlojnë rojet e moskuptimit, për të mbërritur" poeti na shfaq vendin ku dëshirojmë të mbrijmë, një vend i vështirë për t'u kuptuar dhe për të arritur. Fjalët "shtatë male e shtatë fusha" tregojnë për një vend të gjerë dhe të ndërlikuar, që rëndom është trevë baladash ndërsa "rojet e moskuptimit" tregojnë për pengesat dhe sfidat që duhet të përballim brenda vetes dhe që më së pari janë pasojë dhe copëza: “njolla të mbetura stepash ruse, /orizore kineze, gjëmbaçë Anadolli”, pse është vështirë të hysh në Europë duke mbartur azinë me vete, është vështirë të hysh në të ardhmen kur je “lidhur” në të shkuarën.

III-Poezia "Shtatë male, shtatë fusha" e Odise Kotës ka një stil të thellë, i cili ndihmon në krijimin e një atmosfere emocionale dhe në përhapjen e kësaj te lexuesi. Tipare që japin këtë ndjesi janë:

Tonaliteti i thellë i poezisë shprehet me fjalët dhe frazat që kanë një tingull të rëndë, duke krijuar një ndjesi dhe intensitet emocional, ku përdorimi i fjalëve si "inkuzicioni", "vdekja", "dhimbja", "humbja" e "grotesk" theksojnë ndjesinë e peshës emocionale që përshkruhet në poezi.

Poezia përdor figura dhe simbolike për të paraqitur emocionet dhe ide për të cilat duhet të mendohesh për ta përjetuar. Përdorimi i antitezave, hipotezave, imazheve të fortë dhe dramatike , siç është përdorimi i fjalëve "tjetërfarë" dhe "tinzar", krijon një imazh të ngarkuar emocionalisht.

Krijimi i një atmosferë mistike i shërben idesë së poezisë, ku: përdorimi i fjalëve dhe imazheve që lidhen me mistikën, si "mbështillen me mistikë" dhe "grotesk", krijon mistiçizmin që shton në tonalitetin e poezisë duke e bërë atë të duket sa mistike aq dhe e pazakontë.

Te vargu: "Ngjan çdo gjë është bulb e palcë" poeti përdor një krahasim për të përshkruar natyrën e gjërave, ku fjala "bulb" nënkupton diçka të thjeshtë, të pazhvilluar ende, syth i fshehur gati në shpërthim, ndërsa "palcë" tregon diçka të brendëshme, jetëdhënëse duke treguar se përtej dukjes së jashtme të gjërave, diku ka diçka të fshehur dhe të pazakontë, që është e vlefshme dhe e rëndësishme.

Epiteti "Asht antropologjik" përshkruan natyrën e gjërave si "antropologjik", fjalë që sugjeron mendimin se gjërat janë të lidhura me studimin dhe kuptimin e njeriut, me historinë dhe trashëgiminë njerëzore, duke paraqitur një dimension më të gjerë e më të rëndësishëm të gjërave që  kuptohen dhe  shpjegohen në kontekstin njerëzor.

Ideja e shprehur në vargun "Ndonëse shekujt s’ikën kurrë paqësisht" është për kohën dhe përjetësinë, ku fjala "shekujt" është matësi kohor, ndërsa pohimi se ata "s'ikën kurrë paqësisht" dëshmon mënyrën se si ka ecur koha shqiptare në botë.

Vargjet e analizuar shprehin një ndjenjë mospranimi, ku përdorimi i fjalëve si "tjetërfarë" dhe "përbuz", dhe përdorimi i veprimeve të shprehura, si "vetëflijohet" dhe "kërkon të harrohet", krijojnë një atmosferë emocionale të tendosur. Poeti përshkruan dhe na jep pëmasën individuale dhe universale të dhimbjes, duke lënë hapësirë për lexuesin të reflektojë mbi kuptimin dhe përballjen me dhimbjen në jetën e tyre.

Përmes kësaj poezie, Odise Kote reflekton duke na e bërë të qartë se poezitë duhet të kenë shikim të thellë, tejçpues në fenomenent e sotëm, të djeshëm dhe të ardhshëm dhe kombinimi i historisë, filozofisë, antropologjisë me besimet në krijim, nuk janë vetëm një mjet për të shprehur emocione, por kanë rol të rëndësishëm në të shprehurit e mendimeve komplekse dhe refleksioneve mbi njerëzimin dhe botën.

IV-Për nga përdorimi i figurave artistike të krijohet perceptimi se poezia është një mozaik figurash, ku secila prej tyre është vendosur mjeshtërisht dhe natyrshëm në vendin e vetë. Kështu metafora "Ngjan çdo gjë është bulb e palcë” tregon se çdo gjë në Loreto është e vlerësuar dhe e rëndësishme, edhe në formën e saj të thjeshtë dhe të pakuptueshme.

Ndërkohë metafora "Dhimbja bëhet tjetërfarë, e jotja dhe e tjetërkujt" paraqet dhimbjen si një gjë që kalon përtej individit, duke përfshirë edhe të tjerët në përvojën e saj.

Kontrasti i vargjeve "Inkuzicioni dhe vdekja ende fryjnë si erë e marrë" egziston midis frikës e vuajtjes dhe betejës së brendshme të individit.

"Dhimbja bëhet tjetërfarë, e jotja dhe e tjetërkujt" shfaq një kontrast të krijuar mes dhimbjes personale dhe ndjenjave të tjera të të tjerëve.

Personifikimi "Dhimbja përpëlitet në shqyrtim, vetëflijohet" shfaq dhimbjen si një entitet që e vlerëson veten dhe ndjehet në mënyrë të ndryshme.

Te vargu "Vigjëlojnë rojet e moskuptimit" rojet personifikohen për të paraqitur moskuptimin dhe pengesat që vijnë në rrugën e kuptimit dhe shpjegimit.

Antiteza "Humbja dhe fitorja fqinjërojnë, sublimohen" paraqet një kontrast thelbësor midis humbjes dhe fitores, ku ato janë të lidhura ndërsa antiteza "Grotesk, çudan, tinzar, i ngrysur" përshkruar Atdheun si një kombinim të veçantë dhe kontrastues të përmasave dhe tipareve.

Këto figura artistike ndihmojnë në krijimin e imazheve të forta dhe të ndjeshme, duke e bërë poezinë tërheqëse dhe të pasur në përmbajtje, duke shprehur thellësinë e temave dhe emocioneve të ndjeshme që poezia përmban.

V-Fjalët dhe gjuha e përdorur nga poeti Kote janë të pasura me ngjyra emocionale dhe simbolike, duke qënë tipari kryesor në poezinë e tij. Ai di ta zgjedhë fjalën në mënyrë të tillë që ajo të zejë vend natyrshëm në varg, pa qënë nevoja ta gdhendë apo ta vendosë me forcë. Lidhja mes fjalëve bëhet nëpërmjet kuptimshëmrisë së vargut dhe ritmit të brendshëm të poezisë dhe pak herë përdoren lidhëset. Përdorimi i fjalëve të ndryshme, tërheqëse dhe imazheve të fuqishme krijon një ndjesi të thellë dhe tërheqëse për lexuesin. Përdorimi i gjuhës poetike dhe figurave artistike bën që poezia të shprehë idetë dhe emocionet në një mënyrë të fuqishme dhe tërheqëse, duke i dhënë atij një dimension të veçantë estetik dhe interpretues.

Ka një veçori poetika e Odise Kotes, natyrshëmrinë e “çeljes” së figurave artistike si sythe lulesh që shndrohen në fruta. Figuracioni i tij poetik nuk është në asnjë rast një shartim, qoftë edhe prej një mjeshtri, madje mund të themi se figuracioni i tij poetik me fjalët dhe shprehjet tipike “gur i rëndë” në tonalitet, të cilat i japin bukurinë pemës së tij poetike, janë absolutisht të pamundura të “shartohen” pasi gjithmon mbishartesa është një filiz i lehtë në rraport me nënshartesën  (pema ku shartohet).

Dukuria e kësaj natyrshmërie mund ta quajmë të menduarit poetik të autorit, proces ku gjithmon është e vështirë gjetja e vargut të parë, që ngjason me gjetjen e damarit të ujit nëntokësor te vendi ku do ndërtosh çezmën apo kroin, pasi ndërtimin e një, dy apo shtatë sylinjarëve e ke lehtësisht të realizueshme ndërsa  rrjedha e ujit (vargjet e tjera) e gjen vetë rrugën. Në këtë drejtim themi se Odise Kote natyrshmërinë e të menduarit poetik e ka pjesë të krijimtarisë, ku “problem” i tij është tema dhe struktura filozofike e saj dhe jo vargu. Kjo natyrshmëri  është e dukëshme edhe në bashkbisedime të lira, ku Kote dhe të folurin e ka të lirshëm, me leksik dhe tingull  poetik. Nuk gabohemi po të themi se për Odise Koten poezia është frymarjeje, krijimtaria është mënyrë të jetuari.

 

 

Sarandë, më 2 korrik 2023

---

[1]   T.Mërkuri:“Vepra që hapin horizonte të gjera shikimi dhe frymëmarrje”Beqir Musliu, Gjilan 2022:  f.108

[2]   Anton Harapi, Njisimi kombtár dhe ideali kombtár. Zgjodhi dhe përgatiti për shtyp Anton N. Berisha, Kuvendi françeskan i Gjakovës, Gjakovë 1977, f. 277.

[3] Atë Anton Harapi, po aty, f. 280.

[4] Patër Anton Harapi, Vlerë shpirtërore. Shpresa & Faik Konica, Prishtinë, 2003: “Hiqni nga bota e qytetëruar kontributin që ka dhënë kristianizmi në ide, në ligje e zakone, në shkencë dhe art, në sistemin e amiljes, në rendin shoqëror dhe vetjak, në përmirësimin moral dhe material; hiqni të gjitha këto dhe kultura moderne nuk mbetet më ajo, por një skelet i zbehtë, një mozaik pa unitet, një send pa kuptim” f. 73.

 

 

MËNGJEZ PLOT DASHURI

 

Nga Timo Mërkuri

Ka disa ditë që një miku im më ka dërguar poezinë “Mëngjez” të poetës Natasha Lako me dëshirën e mirë që ta lexoj, ti shpreh mendimin tim, të shkruaj diçka a së paku ta analizoj me një sy kritik si një krijim poetik të një poeteshe të njohur. Që Natasha Lako është një poete fine në kuptimin e plotë të fjalës, këtë besoj se nuk është nevoja tjua them unë. Që Natasha Lako është një Zonjë, me “Z” të madhe e poezisë shqipe, këtë besoj e kini dëgjuar shpesh, por që Natasha Lako të “çorodit” mendimet me poezinë e saj, këtë po jua them unë sot. Ja shikoni, kam mbi një javë që e lexoj ditë për ditë poezinë e saj “Mëngjez” dhe nuk marr guximin të ulem e të shkruaj dy rreshta për ‘të, pse kjo poezi më ngjan me një vazo qelqi të brishtë e të hollë, të cilën kam frikë ta marr në duar, në kuptimin e një analize. Kaq e brishtë dhe e hollë është kjo vazo sa që kam frikë të vendos qoftë dhe një trëndafil, druhem se mos thyhet nga goditja e kërcellit në fundin e saj. Jo vetëm kaq, por kam frikë ti hedh qoftë dhe petale trëndafili përsipër, nga droja se mos befasisht ato rrëndohen nga forca tërheqëse e bukurisë së saj dhe instiktivisht apo graviticionalisht shndrohen në gurë dhe godasin fortë qelqin poetik.

Është prej atij qelqi të hollë kjo vazo-poezi sa që ke frikë t'a nxjerrësh në dritën e diellit apo të hënës, nga droja  se ndoshta  nxehtësia e tyre e djeg dhe nxin sadopak dhe ja humb bukurinë. Madje edhe drita e ndonjë ylli të largët, aktualisht i shuar e dëmton, vetëm drita e një ëndërre dashurie mund të krijojë imazhin e duhur te përthyerja, si në një prizëm në qelqin e saj.

Nuk është një vazo lulesh prej qelqi, nga ato që vendosen në tavolinë, kjo është një poezi, e cila  nuk analizohet me sy kritik, kjo poezi vetëm përjetohët, ashtu siç përjetohet dashuria, pse  është sikur mba në duar një shpirt njeriu, fërgëllima e drithërima plot dhimshuri e të cilit të meh frymën në një moment mrekullie.

Është shkruar shumë thjeshtë kjo poezi, me ca fjalë të zakonëshme si gurët në zallin e detit, të lëmuar nga valët por që gjithsesi brenda tyre kanë atë origjinën vullkanore që ende i djeg. Kjo poezi është shkruar me  fjalë të thjeshta që përmbajnë ca këshilla gruaje për burrin e saj në mëngjes, por që çuditërisht nga zanoret e fjalëve kullon dhimshuri e përkujdesje, merak e dashuri siç kullon mjalti nga hojet e bletëve dhe ajo aspirina, oh ajo aspirina sa e “ëmbël” është. Sa shumë lexues do dëshironin ta pinin, jo vetëm në mëngjez, do  nxitonin ta rrëmbenin sikur të ishte një thesar, apo së paku çelësi i një thesari, por ja që ajo është thjeshtë një aspirinë dhe atë vetëm një njeri e meriton.

Nuk do t’i bëj  analize kritike kësaj poezie, por do vazhdoj ta lexoj çdo ditë në mëngjes dhe pa i marrë lejen poetes, po jua jap dhe juve miq të mi të lexoni.

Është një poezi plot dashuri e cila vetëm përjetohet.

 

Sarandë, më  qershor 2023

 

Natasha Lako

MËNGJEZ

Dita është ngritur në majë të gishtave,

të të shohë ty duke fjetur.

Si gjithmonë sa të dalësh  prej ëndrrës

mos harro hapin tënd të parë drejt luleve të prera.                                                    

Ndërro ujin e vazos së bardhë

që të rrojnë edhe një ditë trëndafilët  pastaj ik.

Karafilin e bardhë hidhe sot, por po të mos kesh kohë ,

le ta durojë edhe një ditë së bashku me ty trishtimin.

Të mos tronditësh  vazon që mban në duar,

ec ngadalë si mëngjezi vetë

Mos harro asnjëherë ujin e

freskët dhe të mirë

kthehu pastaj dhe gjej një aspirinë,

thërrmoje me kujdes, lulet të flenë qetë.

Pataj kërko trokitjet e diellit tënd,

në dritaren e posahapur,

dhe lere ujin të rrjedhë në fytyrën tënde.

 

THJESHTËSIA E NJË POEZIE MODERNE

 

Nga Timo Mërkuri

I- Fatmir Terziu ka bërë një gjë të bukur kur publikimin e poezisë së tij “Thjeshtësia e një kishe” e ka shoqëruar me fotografinë e kësaj kishe të vogël dhe të  thjeshtë, ndërtuar me dru. Interesant është fakti se dhe mënyra e publikimit të saj dhe qasja poetike e Terziut, të krijojnë përshtypjen, se Kisha dhe Poezia, janë  vazhdim i njëra-tjetrës dhe jo aspekte komunikuese, kulturore, logjike dhe shenjtërore të ndara. Këtë ndjenjë na e përforcon fakti, që paraqitja, forma dhe prezantimi i thjeshtë i Kishës, ka qasje me vetë performancën e poezisë, si një poezi e “thjeshtë”, e lirë, e bardhe dhe e ndarë në strofa me vargje me ritëm e rimë, që të duket se kemi të bëjmë me një poezi tradicionale, përkundër qënies së saj, që në fakt është dhe padyshim mbetet si një poezi moderne.

“Syri të gënjen”, as kisha, dhe as poezia, nuk janë aq të “thjeshta” sa duken, jo vetëm nga forma[1] por edhe nga funksioni dhe misioni i tyre.

Përgjithësisht në kishat e vogla dhe të vjetra (si kisha prej druri në Borås, të Suedisë) shpesh ka një ndjenjë ngrohtësie dhe intimiteti, si për shkak të sipërfaqes së tyre të vogël, për shkak të paraqitjes piktoreske në ambientin  ku janë ndërtuar, të materialit natyror dhe formës së ndërtuar, relikeve të vjetra kishtare që ato ekspozojnë, por edhe si formë prezantuese e vetë atmosferës së tyre. Mendoj se poeti Fatmir Terziu është ndikuar pikërisht nga kjo atmosferë e një kishe të tillë historike në Ramnaparken kur ka shkruar këtë poezi,  mendim që na e përforcon edhe struktura vargore e poezisë, ku dallohet se është një krijim i menjëhershëm në vlagën e frymëzimit, ku poeti  përshkruan atmosferën dhe detajet e kishës në një mënyrë të thjeshtë dhe tërheqëse, pikërisht si një poezicion meritor, jo vetëm kulturor, komunikues, trashëgimtar për brezat, por dhe turistik, gjë e cila e forcon vlerën e objektit dhe vetë subjetit më vete. Konteksti është konvencional. Qasja është efikase dhe i përshtatet vetë misionit për të cilën ajo është ngritur, realizuar dhe mbajtur në këtë format që të flasë për Tjetrin.

II-Poezia "Thjeshtësia e një Kishe" e poetit Fatmir Terziu, e krijuar nga përshtypjet e një vizite në Borås, Suedi, ku poeti u nderua me Çmimin më të lartë të atjeshëm „Pena e Artë“, së bashku me poeten suedeze Britta Stenberg, shfaq një strukturë poetike të thjeshtë dhe tërheqëse, e përbërë nga katër strofa të rregullta.

Struktura e poezisë është mjaft tërheqëse, normative për një shkollë poetike më vete, me strofa të barabarta në gjatësi dhe përsëritje të rregullt të skemës dhe ku bie në sy edhe rima. Poezia përdor rima të brendshme, ku zanafilla dhe fundi i vargjeve rimojnë me njëri-tjetrin, duke krijuar një lidhje muzikore dhe harmoni në lexim. Kjo i jep poezisë një ritëm dhe melodi të veçantë, pra një muzikalitet që e bën atë dhe si një art më vete në këtë pikë.

Poezia përmban një ndarje të qartë midis dy pjesëve kryesore: përshkrimi i elementeve të kishës dhe interpretimi i ndjenjave që ajo sjell. Kjo strukturë ndihmon në organizimin dhe komunikimin e mesazhit poetik në mënyrë të qartë dhe tërheqëse për lexuesin.

Përmes strukturës së saj të thjeshtë, poezia "Thjeshtësia e një Kishe" arrin të transmetojë atmosferën dhe ndjenjat e një vizite të këndshme në kishën historike të Borasit, duke e bërë përvojën e poetit dhe lexuesit më të afrueshme dhe të kuptueshme.

Poezia fillon me përshkrimin “Qelqet e paqta pikturojnë nëpër një qiell jargavan” duke shfaqur një pamje të bukur dhe artistike, ku qelqet e paqta simbolizojnë dritën e frymëzimit, të pastërimit dhe të shpirtit të ndriçuar që njeriu gjen në një ambient të tillë, lidhjes transparente me Krijuesin, besimin e mbajtjes së syve lart, ku lutjet nuk janë thjesht kishtare dhe religjioze, por njerëzore dhe falenderuese.

Së bashku me këtë, pikturimi i tyre në "një qiell jargavan" (Pasi jargavanët janë lulet apo pemët lule që kundërmojnë dhe pushtojnë ambientin fin dhe të bukur të atij vendi) sjell një imazh poetik që e përforcon ndjenjën e spiritualitetit dhe misterit që ka në kishë. Kjo pasi në një vend si Suedia, pas dimrit të zymtë, jargavanët mirëpresin pranverën me lulet e tyre të bukura dhe aromën e ëmbël. Sipas mitit grek, Pan, perëndia e pyllit, u mahnit nga bukuria e nimfës së drurit të quajtur Syringa. Fatkeqësisht, ajo nuk kishte ndonjë interes romantik për të. Një ditë Pani po ndiqte nimfën, por ajo arriti të shpëtonte duke u kthyer në një lule të bukur jargavani. Kur e kërkoi, pa vetëm shkurret e lulëzuara. Pan zbuloi se kishte kërcell të fortë dhe të zbrazët, kështu që vendosi të krijonte një tub prej tyre. Kjo është arsyeja pse jargavani që ne njohim sot quhet edhe si Syringa vulgaris, që rrjedh nga termi grek syrinks që do të thotë tub dhe që vendasit nuk e quajnë me emrin arab Lilac, që do të thotë në këtë gjuhë blu, por afërsisht me këtë emër të ardhur nga miti grek. Ky emërtim prek më shumë emocionet e dashurisë, ndoshta ngjashëm me pikturën e realizuar hershëm në vitin 1859 nga John Everett Millais, apo dhe me Doran që qëndron nën një pemë jargavani në romanin „David Copperfield“ të shkruar nga shkrimtari Charles Dickens. E kështu në disa kontekste, lulja mund të shoqërohet gjithashtu me mjaft kuptime të tjera që natyrshëm shkojnë me një qasje të tillë poetike në një qiell jargavan.

Pra, qielli jargavan simbolizon atmosferën mistike dhe ndjenjën e thellësi që përjeton një person gjatë qëndrimit në kishë. Ky imazh përshkruan një moment të veçantë, ku qelqet e pastërta pikturojnë, reflektojnë diçka të bukur dhe të magjepsur në një ambient të shenjtë, vazhdon me imazhin e një hëne që vallzon lirshëm nëpër stenda, si për të shtuar ndjenjën e lirisë dhe magjisë së vendit e kurorëzon me: “Një perde e verdhë me grep valëzon deri në tavan”, duke shtuar një ndjesi misteri përzier me një bukuri, të cilës i shton dhe një pastërtinë.

Vargu "dhe një zemër e pikturuar në telajo i ngul sytë brenda" në poezinë ka një kuptim simbolik dhe metaforik, pse përshkruan një imazh poetik të një zemre të pikturuar që tërheq vëmendjen duke i ngulur sytë e personit brenda vetes.

Një interpretim është se "zemra e pikturuar" simbolizon mendjen dhe ndjenjat e thella të një personi që gjejnë shprehje në kishë. Kjo zemër e pikturuar është simbol i thellësisë së ndjenjave dhe vëmendjes që i kushtohet ndërgjegjes dhe reflektimit brenda vetes. Po ashtu, ky varg mund të përshkruajë  dhe një moment të lidhjes së fortë emocionale dhe shpirtërore me vendin e shenjtë. Kishës i ngjiten sytë e personit, tregon vëmendjen dhe ndjenjën e përcjelljes së thellë që krijohet ndërsa personi e hulumton dhe e eksploron harkun e zemrës së vet në këtë mjedis.

Poezia thekson lirinë dhe lartësinë e shpirtit në Kishën e Shenjtë:   ku poeti shkruan: "Arti lind art në një panoramë të thjeshtë", varg që shpreh idenë se arti lind dhe zhvillohet në një ambient të thjeshtë dhe të pastër. Një panoramë e thjeshtë paraqet një hapësirë të hapur dhe të pastruar që e bën mundësisht për lindjen dhe zhvillimin e artit. Ky varg paraqet lidhjen midis thjeshtësisë dhe krijimtarisë artistike.

Vargu "dhe një shpirt i afërt ngrihet dhe fluturon i lirë" përshkruan ndjenjën e lirisë dhe shpirtin e një personi që ngrihet dhe fluturon i lirë brenda  atmosferës së kishës, pse ajo është  vendi ku ndjenja e lirisë dhe shpirti i njeriut janë të ngushta dhe të afërta. Në këtë kontekst, kisha paraqitet si një hapësirë ku shpirti lëshon filiza dhe zhvillohet.

Po ashtu vargu: "ndërsa engjëjt bëjnë kryq në Kishën e Shenjtë" praninë e engjëjve në kishë, duke kryq, imazh që simbolizon shenjtërinë dhe frymëzimin e pranishëm në kishë. Engjëjt paraqiten si figura shpirtërore që krijojnë një atmosferë të veçantë dhe mënyrën se si ata ndikojnë në harkun shpirtëror të kishës ku: "egoizmi dhe lakmia diku në qelqe kanë ngrirë" , varg që paraqet një kontrast midis shenjtërisë së kishës dhe pranisë së negativitetit dhe mëkatit, të cilët "kanë ngrirë në qelqe", pra janë  ndaluar të hyjnë në kishë, duke theksuar kështu thellësinë e kishës dhe ndikimin që ka në përfshirjen dhe zbutjen e ndjenjave negative.

"Një engjëll tjetër hyjnor ushqen një shpirt të uritur" thotë një varg duke paraqitur një imazh të fuqishëm dhe simbolik të ushqimit shpirtëror që vjen nga një engjëll tjetër, engjëlli që simbolizon një entitet shpirtëror të pastër dhe të frymëzuar nga besimi, ndërsa "shpirti i uritur" përfaqëson një person që ka nevojë për frymëzim dhe përkrahje shpirtërore. Ky varg shpreh idenë se në kishë, vendi i shenjtë, shpirti i njeriut merr ushqimin dhe forcën e nevojshme për të rritur dhe zhvilluar.

Vargu: "për atë që vjen i dashuruar në këtë Kishë gjen" paraqet idenë se në kishë, një person që vjen me dashuri dhe devotshmëri gjen atë që kërkon ose kupton diçka të veçantë. Dhe kjo “didiçka” mund të jetë frymëzim, qetësi shpirtërore, ose përfshirje në një komunitet të devotshëm. Në këtë kuptim, kisha është një vend që plotëson nevojat dhe shpresat e personit që vjen me dashuri dhe përkushtim.

Ndërsa vargu (gjen) "bekimim e të gjithëve të cilin e kupton papritur" na paraqet  një gjendje që vjen si rezultat i kuptimit të papritur të një personi, një ndjesi e thellë e lumturisë dhe frymëzimit që vjen nga eksperienca e qëndrimit në kishë dhe lidhja me harkun shpirtëror. Nëpërmjet kësaj lidhjeje, personi kupton ose përjeton një bekim të papritur, një frymëzim ose një ndjesi të thellë e përgjithshme e begatisë shpirtërore.

Interesant është vargu "shirat e vrullshëm nuk lajnë një dashuri në rritje" i cili ka një kuptim simbolik dhe metaforik. Kjo frazë sugjeron se dashuria që shfaqet në mënyrë të shkëlqyeshme dhe e rrjedhshme nuk është gjithmonë e qëndrueshme ose e vazhdueshme në rritje.

Me anë të përdorimit të "shirave të vrullshëm", poeti i përshkruan ngutjen e intensitetit të ndjenjave të vrullshme dhe të pasionit. Megjithatë, ai shton se kjo dashuri e shprehur me ndjenja të forta nuk mund të zgjatë dhe të rritet në mënyrë të qëndrueshme.

Kuptimi i këtij vargu mund të interpretohet në mënyra të ndryshme. Një interpretim mund të jetë se emocionet e pasionit dhe entuziazmi të shprehura me shpejtësi dhe forcë mund të mos jenë të qëndrueshme në kohë, duke u shndërruar në gjëra kalimtare. Kjo mund të paraqesë një ndjesi e brishtësie ose një paralajmërim për të qenë i kujdesshëm ndaj ndjenjave që bien në zhurmë dhe janë të pasura me energji, por që mund të zhduken me shpejtësi.

Në kontekstin e poezisë dhe tematikës së thjeshtësisë së kishës, ky varg gjithashtu mund të përshkruajë qëndrueshmërinë dhe vlerat e thella të dashurisë së pastër dhe të thjeshtë që kisha përfaqëson. Në krahasim me emocionet e tejdukshme dhe të rralla, dashuria e vërtetë dhe e thellë është diçka që rritet dhe që nuk mund të preket nga koha ose ndjenjat e shurdhëruara nga egoizmi dhe lakmia, të cilat janë përmendur më parë në poezi.

Pra, kuptimi i vargut "shirat e vrullshëm nuk lajnë një dashuri në rritje" është që ndjenjat e shprehura me shpejtësi dhe intensitet nuk mund të jenë të qëndrueshme në kohë, ndërsa dashuria e vërtetë dhe e thellë rritet dhe vlen më shumë sesa ndjenjat e efemera dhe të shkurtërta.

III-Poezia "Thjeshtësia e një Kishe" e poetit Fatmir Terziu përdor një shumësi figurash artistike, siç janë metafora, imazhe për të shprehur emocionet dhe përvojën poetike të vizitës në kishën historike të Borasit në Suedi, përdorimi i të cilave në poezi dëshmon se kemi të bëjmë me një poet të kuotës së lartë.:

Te vargu "Qelqet e paqta pikturojnë nëpër një qiell jargavan" qelqet e paqta janë metaforë për dritën dhe pastërtinë që pikturojnë skenën në qiellin e kishës që përshkruan bukurinë dhe madhështinë e vendit.

Metafora "Hëna vallëzon lirshëm tango nëpër stenda" shfaq lëvizjen elegante plot përulësi dhe harmoninë që ekziston në kishë.

Imazhi "një perde e verdhë me grep valëzon deri në tavan" përshkruan lëvizjen e perdesë së verdhë , ku autori shton si rastësisht se është e punuar “me grep”, që krijon një ndjenjë të misterit dhe të pastërimit. Imazhi e bën lexuesin të imagjinojë atmosferën dhe pamjen e kishës, ndërsa imazhi "Arti lind art në një panoramë të thjeshtë"  shpreh se arti krijohet brenda kishës dhe se thjeshtësia( jo vetëm e saj) sjell frymëzim për krijimin e artit.

Te vargu:"engjëjt bëjnë kryq në Kishën e Shenjtë" - këtu, engjëjt janë simbol i frymës së shenjtë dhe prezencës së tyre në kishë tregon pa mëdyshje shenjtërinë e kishës.

Ndërkohë kontrasti: "egoizmi dhe lakmia diku në qelqe kanë ngrirë" që është përdorur në varg tregon ndarjen midis spiritualitetit dhe pabesisë.

Figurat artistike të përdorura në poezinë "Thjeshtësia e një Kishe" të ngjashme me ikonat e shenjta shërbejnë për krijuar një imazh vizual dhe shpreh mënyrën se si kisha mund të frymëzojë, të transformojë dhe të mbushë me kuptim përvojën e individit, pasi në këtë kohë intensiteti njeriu ka nevojë për një qetësi shpirtërore, mirëkuptim me veten dhe besim tejë vetes. Njeriu ka nevojë që të besojë se duke bashkëbiseduar me veten, dikush e dëgjon, njeriu ka nevojë t'i rrëfejë vetes gabimet që ka bërë, me besimin se do lehtësohet nga pesha e fajit, ai ka nevojë të ketë besim për një të ardhmen si një dhuratë apo mbështetje nga  Zoti, njeriu ka nevojë për një kishë,qoftë dhe e vogël dhe e thjeshtë, mjafton që aty të jetë dhe të të dëgjojë Zoti.

IV-Poezia "Thjeshtësia e një Kishe" e poetit të mirënjohur Terziu përdor një gjuhë poetike tërheqëse dhe simbolike për të shprehur ndjenjat dhe emocionet e përjetuara prej tij gjatë vizitës në kishë. Fjala dhe gjuha e poezisë kanë një ndikim të fortë vizual dhe emocional, duke përdorur imazhe të forta dhe metafora për të transmetuar mesazhin e autorit.

Fjala "Thjeshtësia" në titull tregon qëllimin kryesor të poezisë, që rrjedhshëm shkon për të përshkruar ndjesinë e thjeshtësisë dhe qetësisë që gjendet në një kishë. Ky term gjithashtu sugjeron minimalizmin dhe harmoninë e ambientit kishtar, që poezia përshkruan, por dhe vetë qëllimin lexues dhe interpretues që mjaft kultura e qartësojnë. Sikurse dihet në disa kultura, jargavani besohet se ka fuqi mbrojtëse për të larguar shpirtrat e këqij, gjë që në këtë rast jep dhe kontekstin tjetër të vetë asaj që propozon poezia në vetë simbolikën e thjeshtësisë dhe të gjuhës me të cilën ajo komunikon me lexuesit. Ndoshta jo më kot në një mjedis tjetër, por të ngjashëm poeti amerikan Ëalt Ëhitman mprehu gjuhën mjeshtërore dhe thurri një elegji për Abraham Lincoln. Me ngarkesën e transmetuar në vite jargavanët dhe përdorimi i tyre simbolik kanë krijuar një gjuhë më vete, ashtu sikurse Terziu i sjell në realitetin e tyre si simbol i pafajësisë rinore dhe emocioneve të dashurisë, që natyrshëm janë dhe mbesin mes gjuhës së poezisë në fjalë.

Gjuha e poezisë së Fatmir Terziu, “Thjeshtësia e një kishe”, është e pasur me imazhe vizuale, metafora dhe figuracione të ndryshme. Përdorimi i fjalëve të thjeshta dhe rimave krijon një melodi poetike dhe harmoni, dhe ndihmon në tërheqjen e vëmendjes së lexuesit. Poeti gjithashtu përdor stilin e pëshpëritjes dhe të ulët për të krijuar një atmosferë intime dhe të qetësuar, duke e bërë poezinë të ndjehet më intime dhe të afërt për lexuesin.

Shumë moderne është kjo poezi e „thjeshtë“ e poetit Fatmir Terziu.

 

Sarandë, më qershor 2023

---

[1] Fatmiri Terziu te shkrimi Festivali i XII i Poezisë "Sofra Poetike Borås 2023"  shkruan:”Kisha prej druri nga fshati Kinnarumma, e cila daton nga vitet 1690, u zhvendos në muzeun e hapur në vitin 1914. Që atëherë, Kisha është quajtur Ramnakyrkan dhe nuk është vetëm një muze ndërtesë, por është përdorur edhe si një kishë popullore dasmash dhe pagëzimi që nga viti 1930. Nymanska Gården, që daton nga 1729, dhe Olsonska Gården, e ndërtuar në 1831, janë dy përfaqësues të fermave tipike të qytetit borgjez të kohës së tyre, të dyja të vendosura në zonën hyrëse të Muzeut Borås. Të dyja fermat kanë disa krahë dhe përmbajnë, ndër të tjera, arkivin e muzeut, dhomat e pritjes dhe ekspozitës. Ekspozita e përhershme e historisë kulturore të muzeut është vendosur në Nymanska Gården. Pranë këtyre dy fermave ndodhet ferma Förläggargården Fällhult e vitit 1795 – një përfaqësues historik në lidhje me rajonin i cili është i ndikuar fuqishëm nga industria e tekstilit. Është ferma e një prodhuesi të pasur, i cili kishte shumë endës që punonin në shtëpi për të. Ferma përfshin gjithashtu një kasolle historike, në të cilën ekspozohej një dyqan i viteve 1920.

 

E për të shijuar më tej bukurinë natyrshëm syri të prek liqenin dhe muzeumin. Liqeni Ramnasjön me koloninë e tij të shpendëve dhe muzeu i gjerë kulturor dhe historik në terren të hapur si dhe Muzeu i qytetit Borås japin madhështinë e estetikes dhe asaj që i ngjizet tradicionales. Në një lartësi mbi liqen Ramnaparken mbetet një nga parqet më të mëdha të Borås që nga fillimi i shekullit të 20-të. Ndodhet në perëndim të qendrës së qytetit. Këndet e lojërave dhe shtigjet e ecjes gjenden rreth gërmadhave të pyllëzuara përreth me pllaja të hapura. IK Ymer ka ngritur një fushë me 9 hapësira për golfin frisbee në një pjesë të terrenit pyjor kodrinor të parkut”

 

TË KËNDOSH NËN SHI ME LUAN RAMËN

 

Nga Timo Mërkuri

U ndjeva i befasuar nga finesa e poezisë “Të këndosh nën shi” e Luan Ramës, më saktë është hera e dytë që Luan Rama më befason gjer aty sa ta lexoj e rilexoj poezinë e tij dhe të ulem e të shkruaj opinionin tim për krijimin e një autori me të cilin nuk jam takuar kurrë. Shtoi kësaj faktin se as interpretimin e aktores Yllka Mujo “atë natë në teatrin Metropol” nuk e kam parë, por çuditërisht kjo mangësi nuk më pengoi të shijoja vallzimin e vargjeve të poetit. Një detaj shoqërues i poezisë, pikërisht një fotografi shoqëruese e poezisë që tregonte aktoren duke vallzuar nën shi më ngacmoi kujtesën dhe mi bëri të  gjalla vargjet e poetit, duke më kujtuar  imazhin i një valltari që me një finesë vallzonte duke kënduar nën “një shi magjik” me një çadër në dorë. Për këtë ndoshta më ndihmoi fakti se dikur, kur punoja në Helshan të Kukësit te TV Prishtina kisha parë Gene Kelly[1] në filmin"Singin' in the Rain" dhe më kishte mbetur në mëndje ai vallzim me çadër nën një shi melodik. Tani që e rilexoj për herë të tretë poezinë e Luan Ramës jam gati tju dëshmoj se tingulli i vargjeve të tij është melodia e këngës "Singin' in the Rain" dhe nën këtë melodi ose këndohet ose mund të vallzohet dhe vetëm nën një shi të imtë, rrënia e të cilit krijon qysh në ajër një melodi. Thua kjo është magjia e vargut të Luan Ramës apo mos është kujtesa a fantasia ime? Këtë nuk e di mirë, por duke lexuar këtë poezi përjetova një emocion magjie si rrallë herë.

I-Poezia "Të këndosh nën shi" është një përshkrim poetik i një performance teatrale ku aktorja Yllka Mujo është protagonistja. Poeti përdor një krahasim mes performancës së Yllka Mujos dhe atij të Gene Kelly-t në filmin "Singin' in the Rain". Në vargun "nuk ishte Gene Kelly që kërcente me një çadër nën shi, atëherë kjo grua ende s’kishte lindur", autori tregon distancën kohore mes dy aktorëve, por vetë krahasimi me Gene Kelly dhe performanca e tij nën shi simbolizon aftësinë dhe talentin e Yllka Mujos për të shprehur emocionet dhe shkëlqimin artistik në skenën e teatrit. Ky krahasim tregon se aktorja shqiptare ka arritur të krijojë një magji të ngjashme dhe të shkaktojë  emocione të forta tek shikuesi, ashtu siç ka bërë edhe Gene Kelly me performancën e tij të famshme nën shi.

Pikërisht krahasimi me Gene Kelly tregon vlerësimin e autorit për talentin dhe aftësitë e Yllka Mujos si aktore dhe performuese në skenën teatrale, talent  për të cilin besoj jemi dakort të gjithë, dhe unë dëshiroj që te ky  mendim i poetit ka ndikimin e vetë kjo performancë.

Në kontekstin e poezisë "Të këndosh nën shi" të poetit, vargu "si një jeune fille en fleur që Proust kish ëndërruar" përdoret për të përshkruar aktoren Yllka Mujo si një grua e re me një imazh të freskët dhe të pastër, krahasim që e lidh performancën e saj me një imazh të bukurisë dhe rritjes së trishtë, ngjashëm me mënyrën sesi Proust e përshkruan vajzën në romanin e tij. Krahasimi me këtë imazh nga Proust shpërfaq talentin dhe ndikimin e aktores në publik, talent që shkëlqen në lojën e saj dhe mbizotëron skenën dhe vëmëndjen e publikut.

Autori shkruan se gjatë interpretimit të Yllka Mujos ai pëshpëriste të njëjtin këngë si Gene Kelly: "What a glorious feeling, I’m happy again..." ("Ç'ndjenjë e lavdishme, unë jam përsëri i lumtur..."), një këngë  nga filmi "Singin' in the Rain" e  interpretuar nga Gene Kelly, fakt ky që poeti e përdor si një mjet për të shprehur lumturinë dhe kënaqësinë që ai ndjen gjatë shfaqjes së aktorjes Yllka Mujo në teatër, duke kuptuar se interpretimi i aktores e ka kapërcyer fazën e mahnitjes së spektatorit, ajo tashmë e ka bërë aktorin pjestar të lojës së saj. Sinqerisht që e besoj autorin, pasi lojën e Yllka Mujos të gjithë ne e njohim dhe jo rrallë herë e kemi ndjerë veten shpirtërisht jo spektatorë, por aktorë.

Kjo ndjenjë e poetit ka ardhur edhe për vetë faktin se gjatë lojës së saj në të kënduarin  nën një shi magjik, aktorja Yllka Mujo ka “dalur nga vetja” në një çast frymëzimi, ka hyrë në një lloj euforie duke harruar skenën, rolin, emrin dhe fatin e saj. Ajo kërcen vjeshtën e saj të trishtë, me buzë dhe gjinj të lagur nga shiu duke përjetuar një rini shpirtërore.

Pikërisht vargu "një grua me një tors të njomë" në poezinë "e Luan Ramës ka një kuptim vizual dhe emocional. Fjala "grua" nënkupton një femër të rritur dhe të pjekur. "Tors" është pjesa e sipërme e trupit, veçanërisht pjesa e gjoksit dhe barkut. Termi "të njomë" sugjeron që trupi i kësaj gruaje është i lagur, i mprehtë dhe me ujë shiu, përshkrim që tregon se trupi i saj është i ngarkuar me emocione, mërzitje ose trishtim si emocion i lojës, ndërsa shiut i referohet një shi magjik që bie mbi të. Pikërisht ky imazh na shfaq një shpirtërim rinor të personazhit, që aq bukur di ti interpretojë Yllka.

Përmbajtja emocionale e vargut është e fortë dhe tërheqëse, dhe krijon një imazh poetik i një gruaje që është në kontakt me ndjenjat e saj të thella dhe shpreh trishtimin e saj nëpërmjet performancës së saj në skenë, pra me një grua që e njeh shumë mirë veten e saj. Poetikisht ajo shfaqet si një gjethe e lagur që është "dehur" nga një shi hyjnor dhe është transformuar në një person tjetër, në një adoloshente çapkëne, një bijë e vetvetes, në një vajzë tepër të re, siç do të kishte ëndërruar Proust.

II- Poezia është e organizuar me vargje të ndryshme në një rrjedhje lineare, të pandarë me strofa, pa një strukturë të rregullt apo skemë rimash të përcaktuara. Autori përdor një stil poetik të lirë, duke shprehur ndjenjat dhe imazhet në mënyrë intuitive dhe emocionale, madje duhet të themi se pikerisht këtu qëndron sekreti i muzikalitetit dhe finesës së poezisë, ai duket sikur e ka kënduar poezinë para se ta ketë shkruar.

Poezia përdor imazhe të fuqishme për të krijuar një atmosferë vizuale dhe emocionale, përmendet skena teatrale në teatrin "Metropol" dhe imazhe si Gene Kelly që kërcen me një çadër nën shi, shiu magjik, vjeshta e trishtë, gjethe e lagur, dhe vajza e re ("jeune fille en fleur").

Metafora "nuk di në cilin shesh, në cilën natë" tregon ndarjen midis realitetit dhe imazhit të aktorjes, si në një shesh teatri ku mund të ndodhin ngjarje të papritura, të cilat çuditërsiht nuk na shqetësojnë.

Simboli "shi magjik"  paraqitet si një simbol i magjisë dhe emocioneve të fshehura që shkakton performanca e aktorjes ndërsa aluzioni:"si një jeune fille en fleur që Proust kish ëndërruar" - i referohet vajzës së re të freskët, duke shfaqur ndjesinë e pasurisë së brendshme shpirtërore dhe imazhit që shfaq aktorja Yllka Mujo.

Mesazhi kryesor i poezisë është fuqia e artit teatral për të krijuar emocione të thella dhe të përkohshme. Performanca e aktorjes nën shi paraqitet si një moment magjik që i bën shikuesit të ndjehen të lumtur dhe të mahnitur. Poezia shpreh admirimin për talentin dhe aftësinë e aktorëve për të shkaktuar ndjenja të jashtëzakonshme nëpërmjet artit të tyre.

Vargjet në poezinë "Të këndosh nën shi" nuk janë të ndara dhe nuk ndjekin një skemë të rregullt të rimave, madje edhe ritmin nuk e kanë të njejtë. Ky stil poetik i lirë jep autorit lirinë për të shprehur ndjenjat dhe imazhet në mënyrë emocionale dhe intuitive, madje edhe me një varg të vetëm.

Fjalët në poezi janë të mrekullueshme dhe shpesh të ngjashme me objekte natyrore, emocione dhe imazhe vizuale. Përdorimi i fjalëve të tillë krijon një atmosferë të pasur dhe të ndjenjave të thella që i bëjnë lexuesit të lidhet me poezinë.

Gjuha në këtë poezi është e imazheve dhe emocionale, autori përdor fjalë dhe fraza që evokojnë ndjesi dhe vizualizime të ndryshme psh, shprehjet si "shi magjik", "vjeshta e saj gri me rininë e kolme", dhe "gjethe e lagur" krijojnë një imazh poetik dhe shprehin emocionet dhe gjendjen e aktores në mënyrë të thellë.

Gjuha poetike e pasur me figura letrare si metafora, simbole dhe personi-fikime shton dimensionin artistik dhe emocional të poezisë. Për shembull, metafora "kërcen vjeshtën e saj gri me rininë e kolme" përdor vjeshtën si një simbol të moshës së trishtë dhe aktorja shfaqet si një çupkë e re dhe e freskët.

Përdorimi i gjuhës poetike dhe figurave artistike krijon një atmosferë magjike dhe përcjell emocionet dhe imazhet e aktorjes në mënyrë tërheqëse dhe thellësisht të ndjeshme, duke theksuar ndikimin e artit teatral dhe shpreh ndjenjat dhe mahnitjen që ajo sjell tek shikuesi.

Rileximi i kësaj poezie  ju siguroj unë që do tju japë një kënaqësi që rrallë të vjen në jetë dhe mos kini ndroje dhe turp, këndoni dhe ju këngën "Singin' in the Rain" dhe sidomos vargun"What a glorious feeling, I’m happy again..." ("Ç'ndjenjë e lavdishme, unë jam përsëri i lumtur...").

 

Sarandë, më qershor  2023

 

 

 

---

[1] Gene Kelly është një aktor, koreograf, regjisor dhe këngëtar i njohur amerikan, i lindur më 23 gusht 1912 dhe ndarë nga jeta më 2 shkurt 1996. Ai njihet si një nga figurat më të shquara në historinë e filmit muzikor. Ai revolucionarizoi zhanrin e filmit muzikor duke sjellë një “atletizëm” dhe energji unike në performancat e tij. Sekuencat e tij të famshme të kërcimit, të karakterizuara nga aftësitë e tij atletike, finesa dhe prezencë karizmatike, kanë lënë një ndikim të pashlyeshëm në botën e artit.

Një prej filmave më të famshëm të Kelly është "Singin' in the Rain" (1952), në të cilin ai jo vetëm që luajti rolin kryesor, por gjithashtu ishte bashkë-regjisor dhe koreograf. Ky film shpesh konsiderohet si një nga muzikalet më të mëdha të të gjitha kohërave dhe tregon shkathtësitë e jashtëzakonshme të Kelly si aktor. Performanca e tij e bërë në këngën  "Singin' in the Rain",ku ai këndon dhe kërcen, është bërë moment kult në kinematografi.

 

FATI I POETIT ODISE  KOTE

 

Nga Timo Mërkuri

 

Odise Kote  tashmë nuk është më një poet e shkrimtar me një talent të spikatur që krijon vepra të dëshiruara dhe të kërkuara nga lexuesi, Odise Kote tashmë është më shumë se kaqë, ai është një fenomen letrar që të befason dhe mahnit me veprat që shkruan, me mënyrën si i shkruan, me thellësinë e mendimeve dhe bukurinë gati mistike e që kanë shkrimet e tij. Gati çdo poezi apo prozë e tij së pari të huton, të turbullon me formën, përmbajtjen, fjalën e përdorur dhe  peshën e saj madje dhe me gdhendjen  e vendosjen e saj në varg, si gurët në një mozaik kalldrëmi, duke qënë njëkohësisht një arritje.

Sigurisht që i lexon krijimet e tij, i rilexon për së dyti e për së treti, sepse ato kanë aftësinë jo vetëm të të mahnisin në zhbirimin  e misterit të tyre, por të të tërheqin brenda misterit dhe të të mbajnë rob gjer sa të zbërthesh atë gjer në imtësi, për t'a ndjerë  në tërësinë e tij.Vektorët e ngjitjes së krijimeve të tij u ngjajnë akrepave të orës kur lëvizim në gjysmën e majtë të fushës së sahatit, ku akrepi i vogël që tregon orën përfaqson prozën dhe akrepi i gjatë i minutave tregon poezinë, të dy në një ngjitje drjet orës dymbëdhjetë, ku poezia ka një ngjitje më të shpejtë ndërsa proza e ka më të stabilizuar. Mjafton të lexosh prozën e tij që kulmon me romanin “Amerikani”, mjafton të lexosh poezinë e tij pas vëllimit “Pengje të gurëve” (që është një kuotë e epërme poetike) për ta parë dhe pranuar ngjitjen e nivelit artistik dhe veçantinë e stilit të tij poetik.

Poezia e Odise Kotes rrjedh si një lumë plot "mister",  nga ai lloj misteri që lexuesi ka dëshirë ta zbulojë, ndaj nis e ecën  nëpër rrjedhën e tij si një gjeograf në brendësinë e pyllit tropikal ku rrjedh ky lumë, për të gjetur burimin e tij.

Poezinë e Odise Kotes një lexues sipërfaqsor, kalimtar, soditës vargjesh e rimash më mirë mos ta lexojë fare, mos të nisë udhëtimin nëpër rrjedhën e tij se do përballet me shumë të papritura, të cilat do ta hutojnë më tepër. Poezia e Odise Kotes nuk është shkruar për çdo lexues, ajo është poezi për elitën intelektuale. “Disa njerëz e ndjejnë shiun, të tjerët veç lagen“ ka thënë Dilan.

Mora shkas nga leximi i poezisë së tij “Je fati im”për të shkruar këto rradhë, pse s’dua të tregohem tepër entusiazt, por s’mund të mos jem objektiv për arritjet e tij. Për këtë poezi mund të ulesha dhe të bëja analizën e saj, të fjalëve dhe gjuhës së vargjeve, të strukturës së saj poetike dhe do ishte e lehtë për mua, thua se do isha një ciceron që ju tregoj eksponantet e një muzeumi, shkëlqimin dhe bukurinë e tyre, por poezia asnjëherë nuk është ngurtësuar si një eksponant muzeumi dhe ca më tepër poezia e Odise Kotes e cila është një frymë që i pëshpëritet plot shpirtërimë mikes, bashkëshortes, të dashurës në çastet e praggjumit, butësisht, si ti spërkaste me vesë ëndërrat në prag lulimi.

Këtë herë do flas për tjetër gjë, do  flas për forcën, ëmbëlsinë dhe universalitetin e disa vargjeve të tij, që kanë vlerën e thënive lapidare për dashurinë, të cilat do citohen si referenca nëpër libra e studime, do citohen si thënie nëpër biseda ,do gdhënden në kujtesë si shprehje në një stil të kondensuar dhe të thellë, si pjesë integrale e dashurive. Lexoni me kujdes:

“Dashuria është ajo që e bën jetën tënde të jetë jeta ime."

"Ndarja fizike shndërrohet në pikë takimi të shpirtit."

"Ti je udhëtari im i shpresës dhe agimit."

"Për mua, ti je e gjitha. Ti je bota ime e bukur dhe e vërteta ime."

"Dashuria jonë shpërndan dritën e hënës dhe tingëllimin e diellit."

Këto shprehje do mirren në të ardhmen nga kjo poezi siç shkulen masivët e mermertë nga malet për të ngritur statuja e monumente nëpër parqet e qyteteve. Merrni dhe ju një varg me vete, veçse dijeni, vargjet nuk janë copa mermeri, ato janë pjesë pranvere që do t'ju pranverojë jetën dhe dashurinë tuaj.

 

Sarandë, më  qershor 2023

 

MILINGONAT

 

Nga Timo Mërkuri

Poezia "Milingonat" e poetit Fatmir Terziu është një poezi moderne, krijuar me një strukturë të veçantë, e ngritur mbi një simbolikë të dukëshme, ku qysh në nisje e kupton se bëhet fjalë për emigrantët shqiptarë.

I- Poezia trajton temën e migracionit dhe ndjenjën e paqëndrueshmërisë në jetë, duke përdorur simbolikën e milingonave, imazhe simbolike dhe metafora për të përshkruar situatën e emigrimit. Realisht populli ynë milingonat i cilëson si tepër “puntore” dhe “të forta” për punën që bëjnë krahasuar me fizikun e tyre, ndaj ka lindur shprehja se “milingona është më e fortë se elefanti”. E parë në këtë kontekst, simbolika e milingonave përfaqson brezin e ri shqiptar që masivisht po emigron jashtë vendit për arsye të shumta, por duke lënë pasoja të rënda pasi vendi  po boshatiset nga brezi i ri, duke shkaktuar plakjen e popullsisë dhe mungesën e fuqisë puntore aktive dhe produktive. E parë në këtë kontekst kjo poezi është një këmbanë alarmi për vendin tone dhe sidomos për qeveritë shqiptare.

Poeti e ka krijuar poezinë mbi një bashkëbisedim,  ku shprehja: "Sikurse ju kam treguar" që përdoret ka një qëllim të veçantë dhe krijon një efekt të caktuar, pasi përdoret për të vendosur një lloj lidhjeje, një marrëdhënie komunikimi mes poetit dhe lexuesit. Me përdorimin e kësaj shprehjeje, poeti shfaq një ndjenjë të afërisë dhe të besueshmërisë ndaj lexuesit, duke e informuar atë se: kjo nuk është hera e parë që ai po tregon diçka të tillë. Ai flet me një ton të sigurt, duke sugjeruar se ka pasur një komunikim paraprak me lexuesin dhe tani po e vazhdon bisedën e mëparëshme, prej nga nënkuptohet se kjo ikje e “milingonave” ka një kohë të gjatë që kryhet.

Kjo shprehje krijon ndjenjën se lexuesi po merr informacion të rëndësishëm dhe ekskluziv. Poeti paraqet veten si një udhërrëfyes që tregon diçka të fshehtë dhe të veçantë për të. Gjithashtu shprehja ("Sikurse ju kam treguar") shërben edhe si një mënyrë e poetit për të rivendosur vëmendjen e lexuesit dhe për të forcuar mesazhin që po përshpërndan.

Përdorimi i kësaj shprehjeje e bën lexuesin të ndjehet pjesë e një tregimi të përbashkët dhe i jep poezisë një dimension më personal dhe intimitet. Efekti i kësaj shprehjeje është të ndjellë një ndjenjë të mëtejshme lidhjeje dhe përfshirjeje emocionale mes poetit dhe lexuesit, dhe mund të themi me plot gojën se poeti ja ka aritur kësaj.

 

 II-Poeti, duke qënë vetë në emigracion, e njeh më së miri rrugën dhe vështirësitë e kaluara nga emigrantët dhe na i paraqet ato poetikisht. “mola po gërryen traun e kalimit të ligjshëm,/dhe murin e padukshëm të dy gardheve”  shkruan poeti ku: “mola” simbolizon pengesat dhe vështirësitë që përballin migruesit në rrugën e tyre drejt një jete të re, ndërsa “asimetria kohore” dëshmon mos- konformitetin me rregullat kohore dhe strukturat sociale të vendit ku emigrojnë .

Përmbajtja e poezisë ndërthur një imazh të rrugës së vështirë të “milingonave”. Udha me shkurre në të majtë dhe të djathtë paraqet një rrugë të ndarë dhe të vështirë që ata duhet të ndjekin. Kalimi i veçantë që përmendet: “aty ka një kalim të veçantë,/sa herë që një bajgë ua zë frymën milingonave,/ajo është një dalje e pavullnetshme e një transportuesi të stolisur,/mbathur me patkoj të vrarë nga syri i keq”  dhe bajga që ua zë frymën milingonave, cilëson një mundësi kalimi, por që ka një kosto të madhe monetare ose morale, një rrezik të mundshëm dhe një presion të padëshiruar që ata përballojnë në rrugën e tyre. “Transportuesi i stolisur, mbathur me patkoj të vrarë nga syri i keq”, simbolizon një figurë autoritare (policore apo mafioze) të dhunshme, që ndikon në fatin e ri të tyre. Poeti me një tis ironie për shpresat e bukura që kanë në mëndjen e tyre emigratët, por dhe më një ndjenjë trishtimi për zhgënjimin që provojnë në realitet shkruan: “nëpër kokë të mbushura me shije estetike,/duhet vëmendje të stacionuar,/në këtë kalim të mbushur me ndjenja frike”, duke lënë të nëkuptojnë se duke kërkuar parajsën, kaluan nëpër skëterë.

III-Për sa i përket strukturës së poezisë, ajo ka një organizim të rregullt dhe një fluturim të lirë të fjalëve. Vargjet ndonëse strukturisht kanë një ndarje kinse në “strofa” që nisin e mbarojnë aty ku fillon vargu “sikurse ju kam treguar”, realisht qëndrojnë të pa ndara duke treguar një unitet të gjithë poezisë, madje duke përdorur një ritëm dhe një lloj melodieje. Në këtë kuptim vargu "sikurse ju kam treguar" shërben si një refren që rikthehet nëpër vargje, duke i dhënë poezisë një ndjenjë të përsëritjes dhe rëndësisë së mesazhit. Përdorimi i fjalëve dhe imazheve të ngarkuara emocionalisht, si "ndjenja frike" dhe "kënduar", krijon një atmosferë të tensionuar dhe përshkruan ndjenjat e milingonave në mënyrë intense.

Poezia është shkruar në vargje të lira, të cilat nuk ndjekin një skemë të caktuar ose një rregull të veçantë. Vargjet janë të shkruara në formën e prozës poetike, duke mos ndarë rreshtat midis tyre dhe duke e bërë poezinë më fluide me një ritëm të lirë. Nuk do të habitesha nqse Fatmir Terziu do niste të shkruante poezinë në prozë së afërmi, sepse  shenjat e saj po I shohim në poezitë tij të  kohëve të fundit.

 Gjuha e përdorur nga poeti është e thjeshtë dhe e kuptueshme. Fatmir Terziu përdor fjalë të zakonshme dhe të kuptueshme që e bëjnë poezinë të afërt për lexuesin. Fjalet e përdorura në poezinë "Milingonat" janë të zgjedhura me kujdes për të përcjellë emocionet dhe imazhet që dëshiron të transmetojë.

Përmes vargjeve të tij, poeti sjell “stinën e vjeshtës, thellësinë e ftohtë dhe ndikimin që kjo stinë ka në shpirtin e tij, ku përdorimi i fjalëve "vjeshtor", "ftohte të thella" dhe "theqaf" krijon imazhe të ftohta dhe të ndjeshme për lexuesin, ku cilësori “vjeshtë” nuk ka dhe aq shumë të bëjë me stinën e vjeshtës.

Poezia "Milingonat" e Fatmir Terziut përbën një kombinim të mrekullueshëm të vargjeve të thjeshta, gjuhës së kuptueshme dhe fjalëve të kujdesshme. Kjo e bën poezinë prekëse dhe të kuptueshme për të gjithë ata që e lexojnë. Me strukturën e saj të hapur dhe të lirë, poezia krijon një atmosferë të ndjeshme dhe lejon lexuesin të interpretojë dhe të lidhet me të në mënyra të ndryshme.

IV- Kjo poezi e poetit Fatmir Terziu përmban disa elemente ideore të theksuar në mënyrë të veçantë, pse nëpërmjet vargjeve të tij, poeti shpreh temën e emigraci-onit të rinisë, shpresave të humbura, nostalgjinë, vetmisë dhe vjeshtën si simbol të plakjes dhe humbjes, ku:

Poezia shpreh ndjenjën e humbjes së shpresaave të rinisë në një marrëdhënieje të qëndrueshme me vendin e tyre. Poeti përdor imazhin (dukjen, pamjen fotografike) e "milingonave" për të përshkruar ata që marrëdhënien (me atdheun) e kanë “përfunduar” apo ndërprerë, të cilën ai e krahason me një fije të theqafit që shpërndahet dhe zhduket. Ky element ideor i jep poezisë një ndjesi të trishtuar dhe të melankolishme.

Vjeshta është përdorur si simbol i plakjes dhe humbjes: Përmes imazheve të ftohtësisë dhe thellësisë, ai përshkruan një kohë të errët, që simbolizon përfundi-min e një periudhe të jetës dhe hyrjen në një fazë të re.

Poeti flet nëpërmjet figurave artistike. Në vargjet:

"Sikurse ju kam treguar,

mola po gërryen traun e kalimit të ligjshëm,

dhe murin e padukshëm të dy gardheve,

ka udhë milingonash të mbushura deng dhe asimetri kohore."

 

poeti përdor  metaforën  nëpërmjet të cilës përshkruan një situatë ku mola, muret dhe udhët simbolizojnë pengesat dhe sfidat në jetën e emigrimit. Milingonat, të cilat përfaqësojnë të rinjtë duke udhëtuar nëpër këto rrugë të vështira , tregojnë për përballjen me sfida të ndryshme, por dhe për zhvillimin e tyre të pavarur. Metafora "milingonat" dhe imazhet që i shoqërojnë përforcojnë idenë e një ikje masive njerëzish  në një rrugë të vështirë, drejt një të ardhmjeje të re, të cilën

do ta nisin qysh nga fillimi.

Simbolin poeti e përdor për të përfaqësuar një ide, një ndjesi, një koncept apo një gjendje emocionale nëpërmjet një imazhi të veçantë. Në vargjet:

"sa herë që një bajgë ua zë frymën milingonave,

ajo është një dalje e pavullnetshme e një transportuesi të stolisur,

mbathur me patkoj të vrarë nga syri i keq,

plaqurritet,"

“bajga” simbolizon diçka negative, diçka që pengon rrugën e milingonave. Ajo përfaqëson sfidat dhe pengesat jo natyrale, por njerëzore dhe shoqërore që emigranti duhet të përballë në rrugëtimin e tij. Po ashtu, syri i keq dhe plaqurritja simbolizojnë pasojat negative dhe pengesat që individët mund të hasin gjatë këtij rrugëtimi.

Poeti përdor imazhe për të krijuar pamje të dukshme dhe të ndjesueshme në mendjen e lexuesit. Në vargjet:

"sikurse ju kam treguar,

nëpër kokë të mbushura me shije estetike,

duhet vëmendje të stacionuar,

në këtë kalim të mbushur me ndjenja frike,"

 

imazhet e kokave të mbushura me shije estetike dhe kalimi i mbushur me ndjenja frike përshkruajnë një atmosferë të tensionuar dhe të vështirë, duke  ndihmuar të krijohet një pamje emocionale dhe të theksojë ndjenjat e lexuesit në lidhje me rrugëtimin e milingonave.

Në vargjet:

"Sikurse ju kam treguar,

udha ka shkurre në të majtë, ose sipas rastit

në të djathtë,"

 

përdorimi i shprehjes "ose sipas rastit" bën një supozim në lidhje me drejtimin e shkurres në udhën e milingonave. Ky stil krijon një ndjenjë të paqartësie dhe mosdeterminizmi në rrugëtimin e tyre.

Po ashtu në vargjet:

"ajo është një dalje e pavullnetshme e një transportuesi të stolisur,

mbathur me patkoj të vrarë nga syri i keq,"

 

personifikimi i transportuesit të stolisur dhe patkojës së vrarë i jep ndjenjë jetës dhe personalitetit në objekte të padukshme, duke krijuar një ndjenjë të thellë emocionale dhe vizuale për lexuesin.

Mund të përmendim edhe vargjet:

"nëpër kokë të mbushura me shije estetike,

duhet vëmendje të stacionuar,"

ku kontrasti midis kokave të mbushura me shije estetike dhe vëmendjes së stacionuar paraqet një antitezë midis bukurisë estetike dhe kujdesit të thellë që duhet treguar ndaj tyre, por ajo që duam të theksojmë nëpërmjet këtyre citimeve është fakti se poeti përdor një shumësi figurash artistike, ose më mirë të themi se ai krijon një poezi nëpërmjet figurave artistike  me të cilat  thekson dhe shpreh ndjenjat e tij, duke krijuar imazhe të fuqishme që frymëzojnë lexuesin.

Poezia "Milingonat" e Fatmir Terziut është  një poezi moderne, dhe moderniteti i saj mund të vërehet në disa aspekte:

Densiteti i ideve dhe mendimeve të shprehura në pak vargje, ku heqja e secilës prej tyre krijon një “çalim” të poezisë.

Figuracioni buron natyrshëm dhe nuk është pjesë “zbukuruese” e poezisë por pjesë strukturore dhe ideore e vargut.

Poezia përdor një gjuhë të thjeshtë, por me imazhe të forta dhe ndjenjë të ngarkuar emocionalisht.

Ajo shfaq një strukturë jo-tradicionale, duke mos u ndarë në strofa të rregullta dhe të caktuara, siç ndodh në poezinë klasike. Kjo liri strukturore dhe gjuhësore tregon për një qasje të re dhe të lirë ndaj formës tradicionale të poezisë.

Poezia përmban imazhe të fuqishme dhe figurat letrare të shpeshta si metafora, simbole, personifikime etj, që shërbejnë për të paraqitur emocione, mendime dhe ide në një mënyrë të shkëlqyer dhe të veçantë, duke krijuar një imazh artistik dhe japin lirinë e interpretimeve të ndryshme.

V-Me gjithë bukurinë poetike që ka në vargjet e saj, nuk na hiqet nga mëndja  fakti se kjo poezi e trishtueshme  flet (jo vetëm) për të rinjtë shqiptarë të mbetur pa shpresë në atdheun e tyre,  që emigrojnë në kërkim të një jete më të mirë, duke kapërcyer vështirësi të pa imagjinueshme nga ne. Për këtë arsye nqse  do asistoj në recitimin e kësaj poezie në ndonjë tubim poetik, pavarësisht nga admirimi për talentin poetik të autorit, ju siguroj se nuk do ta duartrokisja, sepse duartrokitja do ngjasonte si  një goditje shpulle ndaj atyre të rinjve që emigruan larg atdheut, ndërsa unë do dëshiroja që ti përqafoja të gjithë me radhë dhe tu thoshja se i duam dhe nuk i kemi haruar që janë pjesë e jona, pjesa më vitale e atdheut dhe i presim të kthehen.

 

 

Sarandë, maj 2023